Zafer kutlamaları diplomatik sınamaya dönüştü
Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Azerbaycan’daki okullarda dini kıyafetlerle ilgili anlaşmazlığın alışılmadık derecede yakın iki müttefik arasındaki ilişkilerin en üst düzeyine taşınmasının ardından 8 Kasım 2026’da Bakü’yü ziyaret etmeyi planlıyor. Erdoğan’ın açıklaması, bir Türk cumhurbaşkanı danışmanının görevden alınmasının, iki Türk din yorumcusunun sorgulanmasının ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in Ankara’da düzenlenen Türk liderler toplantısına katılmamasının ardından geldi.
İçindekiler
- Zafer kutlamaları diplomatik sınamaya dönüştü
- Azerbaycan’daki okullarda ne değişti?
- Bakü neden bunu egemenlik meselesi olarak görüyor?
- Görevden alma ve sorgulamalar siyasi bedeli gösteriyor
- Aliyev Ankara zirvesine katılmadı
- Bakanlar, istihbarat başkanları ve First Lady’ler
- Anlaşmazlık nasıl gelişti?
- İsrail müttefikler arasındaki başka bir görüş ayrılığını ortaya koyuyor
- 8 Kasım’da ne olacak?
- Önemli Noktalar
Erdoğan, Azerbaycan’ın 2020’de Dağlık Karabağ için Ermenistan’la yapılan savaşta elde ettiği askeri başarıyı anan Zafer Günü kutlamalarına katılmayı planlıyor. Güney Kore’den dönüş uçuşunda gazetecilere konuşan Erdoğan, olağanüstü bir durum yaşanmadığı sürece ziyaretin gerçekleşeceğini söyledi.
Türkiye Cumhurbaşkanı, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ı ve Milli İstihbarat Teşkilatı Başkanı İbrahim Kalın’ı Azerbaycan’a gönderdi. İki cumhurbaşkanı arasındaki ve eşleri arasındaki telefon görüşmeleri, diplomatik çabalara kişisel bir iletişim kanalı da ekledi.
Görüş ayrılığının odağında, eylülde yürürlüğe giren okul kıyafeti kuralları ve bu kuralların başörtüsü takan Müslüman kız çocukları üzerindeki etkisine yönelik eleştiriler yer alıyor. Bakü, Türk siyasi isimlerin müdahalelerini iç işlerine karışılması olarak değerlendirdi. Ankara ise iki hükümetin de sık sık “tek millet, iki devlet” diye tanımladığı ilişkiyi savunurken anlaşmazlığı sınırlamaya çalıştı.
Erdoğan, planlanan ziyaretle ilgili beklentilerini açıklarken belirli bir anlaşmadan ziyade genel bir temennide bulundu:
İnşallah bu ziyaret, gerekli adımları atmamız için bize fırsat sunacak.
Erdoğan bu adımların neler olduğunu belirtmedi ve Azerbaycan’ın kıyafet kurallarında herhangi bir değişiklik yapılacağını duyurmadı. Şimdi öncelikli mesele, dini ifade özgürlüğü ve ulusal egemenlikle ilgili temel görüş ayrılığı sürerken iki lider arasındaki güveni yeniden tesis etmek.
Azerbaycan’daki okullarda ne değişti?
Azerbaycan Bakanlar Kurulu, 21 Eylül’de 309 sayılı Karar’ı kabul ederek devlet okullarındaki kıyafet kurallarında değişiklik yaptı. 6 Ekim’de kabul edilen 325 sayılı Karar’la öğretmenler için ayrı kıyafet kuralları getirildi. Bu düzenlemeler, okul kıyafetleriyle ilgili tartışmayı laik bir devletin dini kıyafetleri nasıl düzenlemesi gerektiğine ilişkin daha geniş bir tartışmanın parçası hâline getirdi.
Öğrencilere ilişkin kurallar, belirlenen okul üniformasını bozan veya genel eğitimin laiklik ilkesiyle çelişen ek kıyafetleri yasaklıyor. Laik eğitim, devlet okullarının dini otoriteden bağımsız faaliyet göstermesi anlamına geliyor. Anlaşmazlık, bu ilkenin öğrencilerin ve öğretmenlerin giydiği kıyafetlere nasıl uygulandığıyla ilgili.
İki kararın hiçbirinde başörtüsünden açıkça söz edilmiyor. Bazı Müslüman kadınların taktığı başörtüsüne ilişkin düzenlemelerin, bazı okullarda bunu takan kız çocuklarını okuldan uzaklaştırmak veya öğretmenlere başörtülerini çıkarmalarını söylemek için gerekçe olarak yorumlandığı bildirildi. Bu durumdan etkilenen aileler için pratik mesele, inançlarını yaşarken sınıflara ve istihdama erişebilmek.
Azerbaycan İçişleri Bakanlığı, uygulamayla bağlantılı olaylar kapsamında ekim ayındaki okul kıyafeti anlaşmazlığı sırasında 37 kişinin gözaltına alındığını duyurmuştu. Etkilenen öğrenci ve öğretmenlerin sayısı belirlenmedi. Öğrencilere ilişkin değişiklik, kurallara uyulmasını sağlama sorumluluğunu ebeveynlere de yükleyerek uygulamayı okul yöneticilerinin yanı sıra aileleri de ilgilendiren bir mesele hâline getiriyor.
Bakü neden bunu egemenlik meselesi olarak görüyor?
Aliyev’in iktidardaki Yeni Azerbaycan Partisi, Cumhurbaşkanlığı Danışmanı Oktay Saral’ın ve Türkiye’deki iktidar partisi Adalet ve Kalkınma Partisi milletvekillerinin eleştirilerinin ardından Türk isimleri Azerbaycan’ın iç işlerine karışmakla suçladı. Parti, eğitim kuralları da dâhil olmak üzere iç politikayı belirleme yetkisinin Bakü’de olduğunu savundu.
Aliyev, 2 Ekim’de partisinin sekizinci kongresinde yaptığı konuşmada dış müdahaleleri de eleştirmiş, ancak herhangi bir ülkenin adını vermemişti. İki müttefik arasındaki kamuoyu eleştirileri ve siyasi atışmalar yoğunlaşırken bu açıklama önemli bir referans noktası hâline geldi.
Azerbaycan nüfusunun çoğunluğu Şii Müslüman olsa da ülkedeki kamu kurumları, kısmen Sovyet yönetiminin onlarca yılı boyunca şekillenmiş güçlü bir laiklik geleneğini yansıtıyor. Bu nedenle anlaşmazlık iki temel yaklaşımı karşı karşıya getiriyor: Türkiye’yle yakın ilişki ve dini politikalarla eğitim politikalarının Azerbaycan’ın kendi kararları olması gerektiği yönündeki Bakü ısrarı.
İktidar partisinin açıklaması, Azerbaycan’ın İsrail’le ilişkilerine yönelik eleştirileri de reddetti. Parti, iki ülke arasındaki siyasi dayanışmanın hiçbir hükümete diğerinin iç veya dış politika tercihleri üzerinde yetki vermediğini savundu.
Görevden alma ve sorgulamalar siyasi bedeli gösteriyor
Erdoğan, Saral’ın İslami kıyafetlere yönelik kısıtlamaları kamuoyu önünde eleştirmesinin ardından danışmanını görevden aldı. Kendi danışman ekibinden bir ismin görevden alınması, Bakü’nün itirazlarına verilen somut bir yanıttı ve okullarla ilgili anlaşmazlığın Türkiye Cumhurbaşkanlığı için nasıl bir soruna dönüştüğünü gösterdi.
İki Türk İslamcı yorumcu, Muhammed Emin Yıldırım ve Ahmet Sapa, ekim ayının sonlarında sorgulanmak üzere gözaltına alındı ve ardından serbest bırakıldı. İkisi de kısıtlamaları eleştirmiş, Yıldırım sosyal medyada Aliyev’e “tiran” demişti.
Görevden alma ve sorgulamalar, tartışmayı Türkiye’nin iç siyasetine taşıdı. Erdoğan ilişkinin gücünü kamuoyu önünde vurgulamayı sürdürürken müttefik bir hükümete yöneltilen eleştiriler Türkiye’deki kişiler için de sonuçlar doğurmaya başladı.
Bakü, bağımsızlığına saygı gösterilmesi gerektiğini vurgulamayı sürdürdü. Aliyev’in daha sonra Ankara’daki toplantıya katılmaması, danışmanın görevden alınmasının cumhurbaşkanları düzeyinde ilişkilerin kamuoyu önünde hemen normale dönmesini sağlamadığını gösterdi.
Aliyev Ankara zirvesine katılmadı
Aliyev, Erdoğan’ın 5 Kasım’daki açıklamalarından önceki hafta Ankara’da düzenlenen Türk devletleri zirvesine, Türkiye Cumhurbaşkanı’nın kendisine özel davette bulunmasına rağmen katılmadı. Azerbaycan’ı toplantıda dışişleri bakanı temsil etti.
Toplantıda, ortak dil ve kültür bağları Türkiye’nin bölge diplomasisinin temel unsurlarından olan ülkelerin liderleri bir araya geldiği için temsil düzeyindeki farklılık önem taşıdı. Azerbaycan toplantıda temsil edildi, ancak cumhurbaşkanı katılmadı.
Siyasi analist Asif Narimanli, Aliyev’in toplantıya katılmamasını Türk isimlerin Azerbaycan’a yönelik saldırılarına bir yanıt ve Bakü’nün sınırlarını gösteren bir işaret olarak yorumladı. Narimanli’ye göre gerginlik azalmıştı, ancak sorunun tamamen çözüldüğü henüz kesin değildi.
Narimanli, Erdoğan’ın Bakü’ye yapmayı planladığı ziyareti de Türkiye Cumhurbaşkanı’nın anlaşmazlığı çözme isteğinin göstergesi olarak değerlendirdi. Bu yorum, iki kararı birlikte ele alıyor: Aliyev Ankara’da cumhurbaşkanı düzeyinde katılım sağlamazken Erdoğan Azerbaycan’a ziyaret hazırlığı yapıyor.
Bakanlar, istihbarat başkanları ve First Lady’ler
Erdoğan’ın diplomatik çabalara ilişkin açıklaması, aynı anda birkaç iletişim kanalının işletildiğini gösteriyor. Fidan’ın sürece katılması Dışişleri Bakanlığı’nı görüşmelere doğrudan dâhil ederken Kalın’ın katılımıyla Türkiye’nin istihbarat teşkilatının başkanı da sürece girdi.
Türkiye Cumhurbaşkanı, Güney Kore’den dönüşünde kendisine eşlik eden gazetecilere bu temasları şöyle anlattı:
Azerbaycan Cumhurbaşkanı Sayın İlham Aliyev ile zaten telefon görüşmeleri yaptım. Bu arada hem istihbarat başkanımı hem de dışişleri bakanımı Azerbaycan’a gönderdim.
First Lady’ler arasındaki görüşmeler de sürece başka bir boyut katıyor. Azerbaycan Cumhurbaşkanı’nın eşi Mehriban Aliyeva, ülkenin birinci cumhurbaşkanı yardımcısı ve lider kadrosunun önemli isimlerinden biri. Emine Erdoğan’ın resmî bir hükümet görevi bulunmuyor, ancak Türkiye Cumhurbaşkanı’nın çevresinde etkili bir isim.
Cumhurbaşkanlarının, üst düzey yetkililerin ve eşlerinin sürece katılması, iki tarafın da ilişkiye ne kadar önem verdiğini gösteriyor. Erdoğan’ın telefon diplomasisinin sürdüğünü söylemesi, ziyaret hazırlıklarının anlaşmazlığı yönetmeye yönelik aktif çabaların bir parçası olduğuna da işaret ediyor.
Anlaşmazlık nasıl gelişti?
Tartışma, birkaç hafta içinde okul kurallarından parti açıklamalarına, oradan da cumhurbaşkanları düzeyindeki diplomasiye taşındı. Olayların sıralaması, ulusal bir kutlamanın neden siyasi ilişkileri onarma fırsatına dönüştüğünü açıklıyor.
- 21 Eylül: Azerbaycan, devlet okullarındaki kıyafet kurallarında değişiklik yapan 309 sayılı Karar’ı kabul etti.
- 2 Ekim: Aliyev, Yeni Azerbaycan Partisi kongresinde yaptığı konuşmada bir ülkenin adını vermeden dış müdahaleleri eleştirdi.
- 6 Ekim: 325 sayılı Karar’la öğretmenler için ayrı kıyafet kuralları getirildi.
- 13 Ekim’e kadar: İktidar partisi Türk eleştirmenleri kamuoyu önünde kınadı; Azerbaycan İçişleri Bakanlığı da uygulamayla bağlantılı olaylar kapsamında 37 kişinin gözaltına alındığını duyurdu.
- Ekim sonu: Türk yorumcular Yıldırım ve Sapa sorgulandı, ardından serbest bırakıldı.
- 5 Kasım’dan önceki hafta: Aliyev Ankara’daki zirveye katılmadı, onun yerine dışişleri bakanını gönderdi.
- 5 Kasım: Erdoğan’ın açıklamalarında diplomatik temaslar ve Azerbaycan’ı ziyaret etme niyeti yer aldı.
- 8 Kasım: Olağanüstü bir durum yaşanmaması hâlinde Erdoğan, Bakü’deki Zafer Günü kutlamalarına katılmayı planlıyor.
Tarihler, artık birlikte yönetilmesi gereken iki süreci bir araya getiriyor: Azerbaycan’ın okul politikalarının uygulanması ve iki hükümet arasındaki ilişkilerde yeniden rahat bir ortam oluşturulması.
İsrail müttefikler arasındaki başka bir görüş ayrılığını ortaya koyuyor
Azerbaycan’ın İsrail’le yakın ilişkisi, anlaşmazlığa bir dış politika boyutu ekliyor. İsrail, 2020’de Ermenistan’la yapılan savaş sırasında Bakü’ye insansız hava araçları ve başka silahlar sağladı. Bu ilişki, Zafer Günü’nde kutlanan askeri başarıyla doğrudan bağlantılı.
Türkiye’nin İsrail’le ilişkileri ise Gazze savaşı nedeniyle keskin biçimde ters yönde ilerledi. Erdoğan İsrail’i soykırımla suçladı. Türk yetkililer, Ekim 2023’teki İsrail saldırıları savaşı başlatan Filistinli İslamcı hareket Hamas’ın liderleriyle yapılan üst düzey görüşmeleri de kamuoyuna duyurdu.
Azerbaycan’ın İsrail’le savunma ilişkisi ve Ankara’nın İsrail’le çatışması, Türkiye-Azerbaycan ortaklığı içinde farklı öncelikler ortaya çıkarıyor. Azerbaycan’ın iktidar partisi, okul kıyafetleriyle ilgili anlaşmazlığın yanı sıra ülkenin İsrail’le ilişkilerine yönelik eleştirilere de yanıt vererek bağımsız karar alma hakkını savundu.
Dolayısıyla iki hükümet yalnızca tek bir kıyafetle ilgili tartışmayı yönetmiyor. Dini kimliğin kamu politikalarını nasıl şekillendirmesi gerektiği ve her müttefikin diğerinin itiraz ettiği ilişkileri sürdürme özgürlüğünün ne ölçüde olduğu konusundaki görüş ayrılıklarıyla da uğraşıyorlar.
8 Kasım’da ne olacak?
Zafer Günü, Erdoğan ve Aliyev’e ortak siyasi ve askeri çıkarlar etrafında şekillenmiş bir ortam sunuyor. Erdoğan’ın kutlamalara katılması, kamuoyundaki anlaşmazlıkların kardeşlik söylemini sınadığı bir dönemde Türkiye’nin Azerbaycan’la dayanışmasını göstermesine imkân verecek.
Erdoğan, planlanan ziyareti değerlendirirken ittifakı şöyle tanımladı:
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki kardeşliğin aşamayacağı hiçbir engel yoktur.
Ankara için ilişkilerin uzun süre kopuk kalması, Rusya’nın geleneksel olarak önemli bir nüfuza sahip olduğu bölgede etkisini artırma çabalarını zorlaştırabilir. Azerbaycan bu çabanın yakın siyasi ve askeri ortaklarından biri; bu da ilişkiyi okullarla ilgili mevcut tartışmanın ötesinde önemli kılıyor.
Bakü’nün diplomatik sınavı, kendi politikaları üzerindeki denetimini korurken bu ortaklığı sürdürmek. Okullardaki uygulamalardan etkilenen aileler için pratik mesele ise çocukların başörtüsü takarak derslere katılıp katılamayacağı. Cumhurbaşkanı ziyareti siyasi gerginliği azaltma fırsatı sunuyor; sınıflara erişimde herhangi bir değişiklik içinse kurallar ve bunların uygulanışı hakkında kararlar alınması gerekecek.
Önemli Noktalar
- Erdoğan, Azerbaycan’ın Zafer Günü kutlamaları için 8 Kasım’da Bakü’yü ziyaret etmeyi planlıyor.
- Anlaşmazlık, okul kıyafetlerine getirilen kısıtlamalar ve bu kuralların dini kıyafetler üzerindeki etkisine yönelik Türk eleştirileriyle başladı.
- Azerbaycan’ın iktidar partisi, Türk isimleri iç işlerine karışmakla suçladı.
- Erdoğan, Danışmanı Oktay Saral’ı görevden aldı; iki Türk din yorumcusu sorgulandı ve serbest bırakıldı.
- Aliyev, Erdoğan’ın davetine rağmen Ankara’daki zirveye katılmadı; onun yerine Azerbaycan dışişleri bakanı toplantıda yer aldı.
- Türkiye’nin dışişleri bakanı ve istihbarat başkanı, cumhurbaşkanları ve eşleri arasındaki görüşmelerin yanı sıra diplomatik çabalara katıldı.
- İsrail konusunda yaşanan görüş ayrılıkları, ilişkileri onarma çabasını daha da zorlaştırıyor.






