Aylarla ölçülen kıtlık fabrikaları baskı altına alıyor
Tokyo, jet motorlarında ve yarı iletken üretim ekipmanlarında kullanılan itriyumun azalan arzı konusunda ABD'den yardım isterken Çin, 21 Ekim 2026'da Japonya'ya yönelik nadir toprak elementi ihracat kısıtlamalarını savundu. Japon yetkililer ve ticaret şirketlerinin yöneticileri, kıtlığın yıl sonu gibi erken bir tarihte baş gösterebileceği uyarısında bulunarak Japonya'nın çok ötesindeki müşterilere tedarik sağlayan sektörlerin baskı altına girebileceğini belirtti.
İçindekiler
- Aylarla ölçülen kıtlık fabrikaları baskı altına alıyor
- Pekin, arz istikrarı sözü verirken kontrolleri savunuyor
- İtriyum motorlar ve çipler için neden önemli?
- Japonya'nın stokları ne kadar yakında tükenebilir?
- Tokyo, Washington'dan ve Amerikan şirketlerinden müdahale istiyor
- Ticaret taahhütleri arz üzerindeki baskıyı sona erdirmedi
- Uçak anlaşmaları baskıyı yeniden Çin'e yöneltiyor
- Anlaşmazlığın dönüm noktaları
- Japonya'nın ikame arayışında farklı malzeme ihtiyaçları
- Öne Çıkanlar
Fiyat farkı, piyasanın ne ölçüde keskin biçimde ayrıştığını gösteriyor. Emtia fiyatlandırma kuruluşu Argus'a göre itriyum oksit, Çin dışında kilogram başına 1.150 dolara, Çin içinde ise 9 dolara mal oluyor. Bu rakamlar, Çin dışındaki fiyatın ülke içindeki fiyatın yaklaşık 128 katı olduğunu gösteriyor. Çin dışındaki fiyatlar iki yılda 179 kat arttı.
Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, Pekin'deki olağan basın toplantısında ihracat kontrollerinin Japonya'nın yeniden silahlanmasını ve nükleer silah edinme girişimlerini önlemeyi amaçladığını söyledi. Pekin, kısıtlamaların gerekçesi olarak bunları göstermişti. Mao, Çin'in söz konusu önlemleri yasa ve yönetmeliklerine uygun şekilde uyguladığını belirtti.
Japonya, müdahale talep etmek üzere Washington ve önde gelen Amerikan şirketleriyle temasa geçti. Acil kaygı, Japon üreticilerin otomotiv, havacılık ve çip üretiminde ihtiyaç duyulan bir girdiden yoksun kalması ve bunun Japon bileşenleri satın alan Amerikan şirketlerini de etkilemesi.
Pekin, arz istikrarı sözü verirken kontrolleri savunuyor
Çin, askeri üretimle bağlantılı olduğunu öne sürdüğü şirketleri hedef alarak şubat ayında Japon şirketlerine yönelik ihracat kontrollerini sıkılaştırdı. Mao'nun 21 Ekim'deki açıklaması, bu kısıtlamaları Pekin'in Japonya'nın askeri politikalarına yönelik itirazları çerçevesinde ele aldı.
Çin Dışişleri Bakanlığı adına konuşan Mao, Pekin'in uluslararası mineral arzına ilişkin tutumunu da yineledi:
Çin'in küresel kritik mineral üretim ve tedarik zincirlerinin istikrarını ve güvenliğini koruma konusundaki tutumu değişmedi.
Mao, tüm tarafların bu tedarik zincirlerinin istikrarlı ve güvenli kalmasında yapıcı bir rol oynama sorumluluğu bulunduğunu da söyledi. Japon üreticiler ise stokları azalırken üretimi sürdürmeye yetecek miktarda malzeme arıyor.
Anlaşmazlık iki önceliği bir araya getiriyor: Çin'in askeri üretimle bağlantılı arzı kontrol etme hedefi ve Japonya'nın sanayi müşterilerine tedariki sürdürme ihtiyacı. İtriyum, hem sivil hem de savunma pazarlarına hizmet eden üretim süreçlerinde kullanıldığı için bu öncelikleri birbirine bağlıyor.
İtriyum motorlar ve çipler için neden önemli?
İtriyum, nadir toprak elementleri olarak sınıflandırılan elementlerden biri. Anlaşmazlıktaki önemi, aşırı ısı da dahil olmak üzere zorlu üretim koşullarına dayanıklılığı artırabilmesinden kaynaklanıyor.
Jet motorlarında, yüksek sıcaklıklara maruz kalan bileşenleri korumaya yardımcı olan itriyum içeren kaplamalar kullanılıyor. Üreticiler, yarı iletken üretiminde kullanılan plazma aşındırma odalarının iç kaplamalarında da itriyum bileşiklerinden yararlanıyor. Plazma aşındırma, çipler için gereken küçük desenleri oluşturmak üzere bir yüzeyden seçili malzemeyi kaldırıyor.
Bu nedenle kıtlık, minerali doğrudan satın alan şirketlerin ötesine yayılabilir. Bir motor üreticisinin uygun kaplamaya sahip bileşenlere, bir çip üreticisinin ise güvenilir biçimde çalışmayı sürdürebilen ekipmanlara ihtiyacı var. Zincirin daha erken bir aşamasındaki kesintiler, sonraki aşamalardaki ürünlerin teslimatını geciktirebilir.
Amerikan savunma tedarik zincirleri de Japonya'da üretilen itriyum içeren bileşenlere bağlı. Bu bağlantı, Tokyo'nun Pekin'den daha fazla tedarik talep etmeleri için ABD hükümetinin yanı sıra Amerikan şirketlerine de neden başvurduğunu açıklamaya yardımcı oluyor. Japon bir tedarikçiyi etkileyen kısıtlama, Amerikalı müşterisi için üretim sorununa dönüşebilir.
Japonya'nın stokları ne kadar yakında tükenebilir?
Japon hükümet yetkilileri ve ticaret şirketlerinin yöneticileri, harekete geçmek için sürenin daraldığını belirtti. Değerlendirmelerine göre Çin tutumunu değiştirmez ya da Japonya ve ortakları alternatif kaynaklar veya ek rezervler bulamazsa, arz 2026 sonu gibi erken bir tarihte yetersiz kalabilir.
Japon bir yetkili, stokların azaldığını belirterek üreticilerin nadir toprak elementlerini daha dikkatli kullanarak ne ölçüde tasarruf sağlayabileceğinin sınırlı olduğunu söyledi. Planlama ufku yıllarla değil aylarla ölçülüyordu; yetkililer 2027 boyunca üretimin sürdürülmesi konusunda şimdiden kaygılıydı.
Ulusal stokların kesin hacmi, fabrikaların kapanacağı tarih ya da Çin'in kısıtlamaları gevşetme takvimi açıklanmadı. Uyarı, elde kalan stokların ve gelen sevkiyatların üreticilerin ihtiyaçlarını karşılamaya artık yetmeyebileceği döneme ilişkin.
Fiyatlar da baskıyı artırıyor. Argus'un açıkladığı fiyatlara göre bir kilogram itriyum oksit, Çin dışında Çin içindekinden 1.141 dolar daha pahalı. Bu nedenle alternatif tedarik arayan şirketler hem fiziksel arz sorunuyla hem de çok daha yüksek satın alma maliyetiyle karşı karşıya.
Tokyo, Washington'dan ve Amerikan şirketlerinden müdahale istiyor
Japon yetkililer itriyum konusunda Amerikalı muhataplarıyla defalarca görüştü. Eylül ayında ABD Enerji Bakanlığı ve Japonya Ekonomi, Ticaret ve Sanayi Bakanlığı yetkilileri Washington'da bir araya gelerek kritik mineraller için hızlı müdahale grubu kurdu.
Toplantı, Başkan Donald Trump'ın Çin Devlet Başkanı Xi Jinping'i Beyaz Saray'da ağırlamasından iki hafta önce gerçekleşti. Japonya, görüşmelerde arz durumunun aciliyetini anlattı ve kıtlıktan etkilenen Amerikan şirketlerinden yardım istedi.
Tokyo'nun yaklaşımı, bu şirketlere diplomatik çabada doğrudan rol veriyor. Japon malzemelerini veya bileşenlerini bekleyen şirketlerin, Washington'dan konuyu Pekin'e iletmesini istemek için kendilerine özgü bir gerekçesi var: üretim takvimleri, tedarikçilerin yeterli itriyum almasına bağlı.
Japonya Ekonomi, Ticaret ve Sanayi Bakanlığı ile Çin'le Amerikan ticaret müzakerelerini yürüten ABD Hazine Bakanlığı, itriyum konusuna özel olarak ilişkin açıklama yapmadı. Buna karşın üst düzey bir Hazine yetkilisi, kritik minerallere güvenilir erişimin ABD'nin ekonomik ve ulusal güvenliği için vazgeçilmez olduğunu belirterek arzı aksatan ihracat kısıtlamalarından ciddi kaygı duyduğunu ifade etti.
Ticaret taahhütleri arz üzerindeki baskıyı sona erdirmedi
Washington, Çin'in Ekim 2025'te varılan ticaret ateşkesi kapsamında nadir toprak elementlerine yönelik ihracat kontrollerini gevşetme taahhütlerini tam olarak yerine getirmediğinden şikâyet etti. Süregelen kıtlık, sonraki müzakerelerde de kritik mineralleri gündemde tuttu.
Trump'ın Pekin ziyaretinin ardından 17 Mayıs'ta yayımlanan Beyaz Saray bilgi notunda, Çin'in itriyum, skandiyum, neodimyum ve indiyum dahil nadir toprak elementleri ve diğer kritik minerallerdeki arz kıtlığına ilişkin Amerikan kaygılarını gidereceği belirtildi. Notta ayrıca nadir toprak elementlerinin üretiminde ve işlenmesinde kullanılan ekipman ve teknolojilerin satışına yönelik kısıtlamaların ele alınacağı taahhüdüne de yer verildi.
Üst düzey bir Amerikalı yetkili, eylül ayında Çin'in ABD'ye verdiği nadir toprak elementi taahhütlerinin yaklaşık üçte ikisini yerine getirdiğini, Japonya'ya ulaşan arzın ise yalnızca asgari ihtiyaçları karşılamaya yettiğini söyledi. Bu değerlendirme, önceki anlaşmalara rağmen Japon yetkililerin neden ABD'den müdahale istemeyi sürdürdüğünü açıklamaya yardımcı oluyor.
Bu ayrım fabrikalar açısından önemli. Diplomatik bir taahhüt, gelecekteki ticarete ilişkin beklenti oluştururken üretim, malzemenin üreticilerin ihtiyaç duyduğu miktarda ve zamanda gerçekten ulaşmasına bağlı.
Uçak anlaşmaları baskıyı yeniden Çin'e yöneltiyor
Kıtlık, Çin'in havacılık sektörünü içeren müzakerelerde de gündeme geldi. Amerikalı yetkililer, türbin üretimi için yeterli itriyum bulunmadığından, ABD'nin Çinli uçak üreticisi COMAC'ın C919 modeli için gereken jet motorlarını Pekin'e ihraç etmeyeceğini bildirdi.
Bu durum, Çin'in mineral ihracatıyla işlenmiş sanayi ürünlerine erişimini birbirine bağlıyor. Motor üretimi sırasında itriyum gerektiğinden, malzemeye yönelik kısıtlamalar Çin'in uçak üretimi için ihtiyaç duyduğu motorların arzını etkileyebilir.
Trump'ın mayıs ayında Pekin'e yaptığı ziyaret sırasında Çin, 200 Boeing uçağı satın almayı kabul etti. Kritik minerallerle ilgili sorunlar nedeniyle anlaşma henüz kesinleşmedi.
ABD Hazine Bakanlığı Uluslararası İlişkilerden Sorumlu Müsteşarı Erin Browne, Boeing uçaklarının ve jet motorlarının üretiminde nadir toprak elementlerine ihtiyaç duyulduğunu belirterek bu konular arasındaki bağlantıya dikkat çekti. Dolayısıyla ticari baskı iki yönde de işliyor: Japon ve Amerikan üreticilerin mineral arzına, Çin'in havacılık projelerinin ise aynı sanayi ağları üzerinden üretilen motorlara ve uçaklara ihtiyacı var.
Anlaşmazlığın dönüm noktaları
Son uyarı, arzla ilgili kısıtlamalar, müzakereler ve taahhütlerle geçen bir yılın ardından geldi. Başlıca gelişmeler şöyle:
- Ekim 2025: Washington ve Pekin, nadir toprak elementi ihracat kontrollerini gevşetme taahhütlerini de içeren bir ticaret ateşkesine vardı.
- Şubat 2026: Çin, askeri üretimle bağlantılı olduğunu öne sürdüğü Japon şirketlerine yönelik kontrolleri sıkılaştırdı.
- 17 Mayıs: Beyaz Saray'ın bilgi notunda Çin'in itriyum ve diğer kritik minerallerdeki kıtlığa ilişkin Amerikan kaygılarını gidermeye yönelik taahhütleri aktarıldı.
- Eylül: Amerikalı ve Japon yetkililer Washington'da kritik mineraller için hızlı müdahale grubu kurdu.
- 21 Ekim: Mao Ning, Japonya'nın askeri yönelimi ve nükleer emelleri olduğu yönündeki iddialara ilişkin kaygıları gerekçe göstererek Çin'in kısıtlamalarını savundu.
- 2026 sonu: Japon yetkililer ve ticaret şirketlerinin yöneticileri, ek tedarik sağlanmaması halinde kıtlığın başlayabileceği en erken dönem olarak bu tarihi belirtti.
Takvim, Tokyo'nun neden şimdi harekete geçmek istediğini gösteriyor. Üreticiler müşterilerine tedariki sürdürmelerini sağlayan stokları tüketirken müzakereler aylardır devam ediyor.
Japonya'nın ikame arayışında farklı malzeme ihtiyaçları
Japon sanayisi, bazı Çin kaynaklı nadir toprak elementi arzlarına bağımlılığı azaltmak için çalışmalar yürütüyor. Eylül 2025'te şirketler, elektrikli ve hibrit araç motorlarında kullanılmak üzere ağır nadir toprak elementi içermeyen mıknatıslar geliştirme çalışmalarını ilerletiyor, disprosyum ve terbiyumu devre dışı bırakan tasarımlara odaklanıyordu.
Daido Steel bu elementleri içermeyen mıknatısları ticarileştirmiş ve Gifu Eyaleti'ndeki üretimi genişletmek için 5 milyar yen yatırım yapmayı planlamıştı. Proterial ise daha yüksek sıcaklıklarda manyetik performansı korumak üzere tasarlanmış yeni ürün çeşitleri geliştiriyordu.
İtriyum ise farklı bir üretim sorunu yaratıyor. Mevcut baskı, motor ve yarı iletken ekipmanlarının kaplamalarında yoğunlaşırken mıknatıs projeleri araç motorlarında kullanılan belirli elementleri hedefliyor. Japon sanayisinin genelinde bağımlılığı azaltmak için her malzemeye ve kullanım alanına uygun çözümler gerekiyor.
Acil kıtlığa karşı yetkililerin belirlediği üç pratik yol var: Çin'den daha fazla tedarik, alternatif kaynaklar veya ek rezervler. Malzemeden tasarruf etmek stokların daha uzun süre yetmesini sağlayabilir, ancak Japon yetkililer bunun da sınırları olduğunu söylüyor. Acil görevleri, 2027'ye kadar üretimin sürmesini sağlayacak kadar itriyum temin etmek.
Öne Çıkanlar
- Çin, 21 Ekim'de Japonya'nın askeri yönelimine itirazlarını ve nükleer emelleri olduğu yönündeki iddiaları gerekçe göstererek ihracat kısıtlamalarını savundu.
- Japon yetkililer, itriyum kıtlığının 2026 sonu gibi erken bir tarihte başlayabileceği uyarısında bulunuyor.
- Argus fiyatlarına göre itriyum oksidin kilogramı Çin dışında 1.150 dolar, Çin içinde 9 dolar; aradaki fark yaklaşık 128 kat.
- Japonya, üretimleri Japonya'dan gelen tedarike bağlı olan Washington'dan ve Amerikan şirketlerinden yardım istiyor.
- İtriyum, jet motoru kaplamalarında ve yarı iletken üretim ekipmanlarında kullanılıyor; bu nedenle kıtlık havacılık, otomotiv ve çip üretimini etkileyebilir.
- Üreticiler güvenilir tedarik ararken Çin'le yürütülen uçak ve motor müzakereleri de mineral anlaşmazlığıyla bağlantılı hale geldi.






