Gergin bir diplomasi haftasının ardından askeri devriyeler
Filipinler, tartışmalı sığlığın lagününde kimliği belirlenemeyen ekipman taşıyan bir Çin gemisini incelemeye alırken Çin, 30 Ekim Cuma günü Scarborough Sığlığı çevresinde muharebe hazırlık devriyeleri için deniz ve hava kuvvetlerini görevlendirdi. Operasyonlar, Cebu'da düzenlenen ve Pekin ile Manila'nın Çin'e nasıl davranıldığı konusunda kamuoyu önünde anlaşmazlığa düştüğü bölgesel savunma toplantılarının ardından geldi.
İçindekiler
- Gergin bir diplomasi haftasının ardından askeri devriyeler
- Çin, kuvvetlerinin ne yaptığını söylüyor?
- Lagündeki bir gemi Filipinler'in incelemesine takıldı
- Yakınlarda dokuz Çin gemisi daha gözlemlendi
- Savunma görüşmeleri karşılıklı suçlamalarla sona erdi
- Bölge ve 2016 kararı neden önemli?
- Görüşmeler ve devriyeler eş zamanlı sürüyor
- Son gelişmeler nasıl yaşandı?
- Önemli Noktalar
Çin Halk Kurtuluş Ordusu Güney Harekât Komutanlığı, devriyeleri Filipinler'in eylemlerine yanıt olarak nitelendirdi ve sığlık çevresindeki varlığını güçlendirdiğini bildirdi. Çin Sahil Güvenliği de aynı gün kolluk devriyeleri ilan ederek Çin'in haklarını yasa dışı biçimde ihlal etmekle suçladığı gemilere karşı harekete geçtiğini açıkladı.
Çin'in iki kurumu da Cuma günkü operasyonları tetikleyen belirli Filipinler eyleminin ne olduğunu belirtmedi. Filipinler'in Pekin Büyükelçiliği ve Filipinler ordusu, yorum taleplerine hemen yanıt vermedi.
Pekin'in Huangyan Dao, Manila'nın ise Bajo de Masinloc adını verdiği Scarborough Sığlığı, Filipinler'in Zambales eyaletinin yaklaşık 124 deniz mili batısında, ülkenin münhasır ekonomik bölgesi içinde bulunuyor. Her iki ülke de sığlık üzerinde hak iddia ediyor; bu nedenle gemilerin buradaki varlığı ve faaliyetleri tekrarlayan bir gerilim kaynağı oluşturuyor.
Son gelişmeler, ilişkiler üzerindeki üç baskıyı bir araya getiriyor: Çin'in artan devriye varlığı, Filipinler'in tanımadığı bir gemiyi incelemesi ve bölgesel bir güvenlik toplantısının hemen ardından yaşanan diplomatik tartışma. Sığlık çevresinde faaliyet gösteren gemiler açısından bu anlaşmazlıklar, nerede seyir yapabilecekleri, hangi faaliyetlerde bulunabilecekleri ve hareketlerini hangi makamların denetlemeye çalıştığı gibi pratik konularla ilgili.
Çin, kuvvetlerinin ne yaptığını söylüyor?
Güney Harekât Komutanlığı, Cuma günkü deniz ve hava devriyelerinin Pekin'in sığlığın karasuları, hava sahası ve çevresi olarak tanımladığı alanı kapsadığını bildirdi. Operasyonu, kontrolü güçlendirmenin, Çin'in egemenliğini ve güvenliğini savunmanın, Güney Çin Denizi'nde barış ve istikrarı korumanın bir yolu olarak sundu.
Komutanlık, 30 Ekim'deki devriyeleri şöyle nitelendirdi:
Filipinler'in hak ihlali ve kışkırtıcı eylemlerine karşı gerekli bir önlem.
Çin Sahil Güvenliği de kendi operasyonu için benzer ifadeler kullandı. Sığlık çevresindeki devriyelerin Ekim boyunca güçlendirildiğini ve ihlalle suçlanan gemiler hakkında Çin yasaları ve yönetmelikleri uyarınca işlem yapıldığını bildirdi.
Askeri açıklamalarda artan faaliyetlerin ne zaman başladığına ilişkin farklı bilgiler verildi. Güney Harekât Komutanlığının bir açıklamasında deniz ve hava devriyelerinin Eylül ayından bu yana güçlendirildiği belirtilirken, 30 Ekim'deki operasyona ilişkin açıklamada devriyelerin Ekim başından itibaren artırıldığı söylendi. Her iki açıklama da Cuma günü yapılan tek seferlik bir görevlendirmeden ziyade birkaç haftadır sürdürülen faaliyetlere işaret ediyor.
Ordu ile sahil güvenliğin görevleri farklı. Deniz ve hava kuvvetleri askeri operasyonlar yürütürken sahil güvenlik normalde denizlerde kolluk ve denetim faaliyetlerinde bulunur. İki kurumun eş zamanlı açıklamaları, Pekin'in aynı tartışmalı sığlık çevresindeki tutumunu savunmak için hem askeri varlığını hem de kolluk yetkisini kullandığını gösteriyor.
Lagündeki bir gemi Filipinler'in incelemesine takıldı
Filipinler Sahil Güvenliği, ilk kez 3 Ekim'de izlemeye aldığı bir Çin gemisini inceliyor. 29 Ekim'de yapılan deniz gözetleme uçuşu sırasında personel, geminin küçük bir tekneyi çektiğini ve üzerinde sensörler ile antenler bulunan, tekne şeklindeki turuncu bir cisim taşıdığını gördü.
Filipinler Sahil Güvenliğinin Batı Filipin Denizi sözcüsü Tuğamiral Jay Tarriela, devlet yayın kuruluşu PTV'ye verdiği mülakatta soruşturmayla ilgili şunları söyledi:
Bu deniz aracının kapasitesinin ne olduğunu anlamaya çalışıyoruz,
Tarriela, sahil güvenliğin geminin Çin hükümetinin kullandığı destek gemilerinden biri olduğuna inanmak istediğini söyledi. Geminin donanımını ve olası kullanım alanlarını daha yakından incelemeye alan yetkililer, ilk gözlemlendiğinden bu yana geminin konfigürasyonunun birkaç kez değiştiğini belirtti.
Sahil güvenlik, ekipmanın su altı operasyonlarını destekleyip destekleyemeyeceğini değerlendiriyor. Ekipmanın işlevi henüz belirlenmedi ve incelemenin ne zaman tamamlanacağı açıklanmadı. Filipinli yetkililer ayrıca geminin kimliğini de kontrol ediyor; çünkü geminin baş kısmındaki işaretler ile Uluslararası Denizcilik Örgütü kimlik numaraları, bilinen Çin araştırma gemileriyle uyuşmuyor.
Bu ayrım denizlerdeki gözetim açısından önemli: Bir teknenin kimliğini belirlemek, ne yaptığını anlamanın yalnızca bir parçası. Taşıdığı ekipman, ekipmanın yerleşimindeki değişiklikler ve yanında faaliyet gösteren küçük tekneler, yetkililerin operasyonel rolünü değerlendirmesine yardımcı olabilir.
Yakınlarda dokuz Çin gemisi daha gözlemlendi
Filipinler'in 29 Ekim'deki aynı uçuşunda sığlık çevresinde üç Çin Sahil Güvenlik gemisi, Filipinler Sahil Güvenliğinin Çin deniz milisi olarak tanımladığı beş gemi ve bir Çin donanma savaş gemisi izlendi. Bu gruplar toplam dokuz gemi ediyor; soruşturma kapsamında olduğu ayrıca belirtilen tekne buna dahil değil.
Filipinler'in açıklaması, bölgede bulunan gemilere ilişkin olarak Çin'in genel devriye açıklamalarından daha ayrıntılı bir tablo sunuyor. Dokuz geminin üçü sahil güvenlik gemileriyken, deniz milisi olarak sınıflandırılan beş gemi en büyük grubu oluşturdu. Deniz milisi, denizde devlet hedeflerini desteklemek üzere örgütlenen veya kullanılan sivil gemiler için kullanılan bir terim.
Filipinler'in gözlemleri 29 Ekim'deki faaliyetlerle, Çin ordusu ve sahil güvenliğinin açıklamaları ise 30 Ekim'deki devriyelerle ilgili. Bu iki tarih, Çin'in varlığını artırdığını söylediği bir dönemde gözlemlerle ilan edilen operasyonların birbirine çok yakın zamanda gerçekleştiğini gösteriyor.
Manila, Çin gemilerini tehlikeli manevralar yapmakla ve tartışmalı sulardaki Filipinler ikmal görevlerini engellemek için tazyikli su kullanmakla suçladı. Temmuz ayında da Scarborough Sığlığı yakınlarında bir Filipinler gemisine Çin tarafından tazyikli suyla saldırıldığı bildirildi. Bu karşılaşmalar, gemilerin hareketlerini ve ekipmanlarını egemenliğin yanı sıra güvenlik meselesi de hâline getiriyor.
Filipinler'in kaygıları başka tartışmalı bölgeleri de kapsıyor. Manila, Mart ayında bir Çin donanma gemisini Sabina Sığlığı yakınlarında kışkırtıcı biçimde hedef takibi yapmakla suçladı. İddia farklı bir bölgeyle ilgili olsa da Filipinler makamlarının Çin gemilerinin nerede faaliyet gösterdiklerinin yanı sıra neler yapabildiğini de neden yakından incelediğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Savunma görüşmeleri karşılıklı suçlamalarla sona erdi
Devriyeler, Cebu'da iki gün süren ASEAN savunma toplantılarının sona ermesinden bir gün sonra başladı. Çin, adı açıklanmayan bir Filipinli siyasetçiyi katılımını engellemekle suçlarken Filipinler Savunma Bakanı Gilberto Teodoro, Pekin'in davet edildiğini ve temsilcisinin söz alabildiğini söyledi.
Cebu'daki görüşmelerdeki anlaşmazlık, Çin'in 13. ASEAN Savunma Bakanları Toplantısı-Artı'ya Savunma Bakanı Dong Jun yerine büyükelçilik savunma ataşesi Yang Lei'yi gönderme kararından kaynaklandı. Bu, forumun 2010'da başlamasından bu yana Çin'in en düşük düzeyde temsil edilmesiydi.
Çin Savunma Bakanlığı Sözcüsü Zhang Xiaogang, Filipinler'i ASEAN'ın istişare yoluyla uzlaşma ilkesini ihlal etmekle suçladı. Ayrıca bazı ASEAN ülkelerinin Manila'nın eylemlerini sorguladığını söyledi. Teodoro ise hiçbir ASEAN üyesinin kendisine bu yönde kaygı iletmediğini belirtti.
Toplantılara başkanlık eden Teodoro, Pekin'in bölgesel grubun tutumuna ilişkin nitelemesini reddetti:
Bu Çin'in tutumu; ASEAN'ın tutumu değil.
Güneydoğu Asya Uluslar Birliği olan ASEAN, bölge hükümetlerini diplomasi ve güvenlik görüşmeleri için bir araya getiriyor. Savunma forumu, gemileri denizde karşı karşıya gelirken bile Çin'e, Filipinler'e ve toplantıya katılan diğer ülkelere kendi tutumlarını açıklama fırsatı sunuyor.
Cebu'daki toplantı, Filipinler'in ASEAN savunma gündeminin liderliğini 2027 için Singapur'a devretmesiyle sona erdi. Manila ayrıca 2016 Güney Çin Denizi tahkim kararına desteğini yineleyerek, Çin'in katılımına ilişkin güncel tartışmanın yanı sıra hukuki anlaşmazlığı da gündemde tuttu.
Bölge ve 2016 kararı neden önemli?
Scarborough Sığlığı, bir ülkenin kıyısından genellikle 200 deniz miline kadar uzanan Filipinler münhasır ekonomik bölgesinde bulunuyor. Kıyı devleti bu bölgede balıklar ve deniz yatağının altındaki kaynaklar da dahil olmak üzere doğal kaynakları araştırma, kullanma ve yönetme haklarına sahip. Diğer ülkelerin ise seyrüsefer hakları sürüyor.
Bir kara parçası üzerindeki egemenlik, o toprağın kime ait olduğuyla ilgilidir. Münhasır ekonomik bölge ise çevresindeki denizde belirli hakları kapsar. Bu iki hukuki mesele, iki hükümetin aynı devriyeyi neden taban tabana zıt biçimlerde tanımlayabildiğini açıklamaya yardımcı oluyor: Pekin topraklarını savunduğunu söylerken Manila denizlerdeki haklarına atıfta bulunuyor.
Genellikle dokuz çizgili hatla gösterilen Çin'in daha geniş kapsamlı iddiası, Güney Çin Denizi'nin büyük bölümünü kapsıyor ve Filipinler, Vietnam, Malezya, Brunei ile Endonezya'nın öne sürdüğü deniz yetki alanlarıyla örtüşüyor. Bu hat, balıkçılık, enerji kaynakları ve hükümetlerin denizdeki faaliyetlerine ilişkin anlaşmazlıkların merkezinde yer alıyor.
Uluslararası bir tahkim heyeti, 2016'da Çin'in söz konusu hat içindeki tarihî haklara ilişkin geniş kapsamlı iddiasının, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'nin tanıdığı hakları aştığı ölçüde hukuki dayanağı olmadığına hükmetti. Heyet, deniz yetki alanları ve faaliyetleri ele aldı; Scarborough Sığlığı'nın mülkiyeti ise hâlâ tartışmalı. Pekin kararı reddetti.
Dolayısıyla hukuki anlaşmazlık, bölgeye erişim üzerindeki fiilî çekişmeyle birlikte sürüyor. Çin'in devriye açıklamaları sığlık çevresindeki yetkisini ileri sürerken Filipinler, Manila'nın kendi hak iddiasında bulunduğu sularda Çin faaliyetlerini izlemek ve bunlara itiraz etmek için gözetleme uçuşları ve diplomatik açıklamalar yapıyor.
Görüşmeler ve devriyeler eş zamanlı sürüyor
Çin, 29 Mart Pazar günü de Scarborough Sığlığı çevresinde deniz, hava ve sahil güvenlik devriyeleri düzenlediğini açıkladı. Operasyon, Pekin ile Manila arasında tartışmalı suları ve petrol ile doğal gaz alanlarında olası iş birliğini kapsayan yeni görüşmelerin ardından geldi.
Filipinler Dışişleri Bakanlığı, bu görüşmeleri ikili ilişkilerin Mart 2023'ten bu yana ilk kez daha kapsamlı biçimde ele alınması olarak nitelendirdi ve amaçlarından birinin güven inşa etmek olduğunu bildirdi. Görüşmeler ile devriyelerin bir arada sürmesi, diplomatik temasların ve denizlerdeki baskının aynı anda devam ettiğini gösteriyor.
Petrol ve doğal gaz alanında iş birliği, iki hükümetin kaynaklar üzerindeki haklara ilişkin anlaşmazlıkları çözmek için çalışmasını gerektirir. Devriyeler ise daha acil bir meseleye yanıt verir: Denizde kimin bulunduğu ve her hükümetin diğerinin gemilerine nasıl karşılık verdiği. Bu nedenle bir alandaki ilerleme, diğerindeki gerilimle aynı anda yaşanabilir.
Ekim ayındaki anlaşmazlık, ayın başlarında yaşanan güç kullanımı açıklamalarına yönelik kınamanın ardından geldi. Filipinler Dışişleri Bakanlığı, 15 Ekim'de Çin'in Manila Büyükelçisi Jing Quan'ı, Çin'in güç kullanmayı seçmesi hâlinde kolayca kazanabileceğini söylediği, ancak barışa değer verdiği için bunu yapmayacağını da belirttiği açıklamalarının ardından eleştirdi.
O sırada Teodoro, Manila'nın Pekin'in bu kanalları kullanma biçimine ilişkin kaygıları nedeniyle doğrudan askeri iletişimi askıya almış olmasına rağmen diplomatik ve sahil güvenlik kanallarının açık kaldığını söyledi. Askeri gemiler, sahil güvenlik gemileri ve diğer araçlar tartışmalı sularda birbirine yakın seyrederken bu iletişim kanallarının açık kalması özellikle önem taşıyor.
Son gelişmeler nasıl yaşandı?
Ekim ayındaki gelişmeler, haftalardır süren bir soruşturmayı yeni bir devriye açıklaması ve diplomatik bir gerilimle bir araya getiriyor. Önemli tarihler şöyle:
- 3 Ekim: Filipinler Sahil Güvenliği, Scarborough Sığlığı lagününde şu anda incelenen Çin gemisini ilk kez izlemeye aldı.
- 15 Ekim: Filipinler Dışişleri Bakanlığı, Çin'in büyükelçisini güç kullanma olasılığına ilişkin açıklamaları nedeniyle kınadı.
- 29 Ekim: Bir Filipinler gözetleme uçuşunda geminin ekipmanı görüldü; Çin'e ait üç sahil güvenlik gemisi, deniz milisi olarak sınıflandırılan beş gemi ve bir donanma savaş gemisi izlendi.
- 29 Ekim: Cebu'daki ASEAN savunma toplantıları, Pekin'in katılımına ilişkin Çin ile Filipinler arasındaki anlaşmazlığın gölgesinde sona erdi.
- 30 Ekim: Çin Güney Harekât Komutanlığı, Scarborough Sığlığı çevresinde deniz ve hava devriyeleri düzenlendiğini, Çin Sahil Güvenliği ise kolluk devriyeleri yapıldığını açıkladı.
Çin, artan varlığını egemenliğini savunmak ve Filipinler'in eylemlerine yanıt vermek için gerekli görüyor. Filipinler, Pekin'in daha geniş kapsamlı iddialarına itiraz ederken lagündeki gemiyi incelemeyi sürdürüyor. Mevcut durum, sığlıkta faaliyet gösteren bir geminin ekipmanına ilişkin sonuçlanmamış bir incelemeyle süregelen devriye faaliyetlerini bir araya getiriyor.
Önemli Noktalar
- Çin, 30 Ekim'de Scarborough Sığlığı çevresinde deniz, hava ve sahil güvenlik devriyeleri düzenlediğini açıkladı.
- Pekin, Cuma günkü devriyelerin arkasındaki belirli eylemi belirtmeden Manila'yı kışkırtıcılıkla suçladı.
- Filipinler Sahil Güvenliği, ilk kez 3 Ekim'de gözlemlenen bir Çin gemisindeki sensör ve antenleri inceliyor.
- Filipinler'in 29 Ekim'deki uçuşunda donanma, sahil güvenlik ve deniz milisi kategorilerindeki dokuz Çin gemisi izlendi.
- Operasyonlar, Çin'in Cebu'daki ASEAN savunma toplantılarına katılımı konusundaki anlaşmazlığın ardından geldi.
- Scarborough Sığlığı, Filipinler'in münhasır ekonomik bölgesinde bulunuyor; ancak bölge üzerindeki egemenlik tartışmalı.






