Pakistan İlaçlarına Getirilen Yasak Kıtlığa ve Fiyat Artışlarına Yol Açarken Afgan Hastalar Tedavilerini Aksatıyor

9 dakikalık okuma
Afghan Patients Cut Treatment as Pakistani Medicine Ban Drives Shortages and Price Rises

Aileler bulamadıkları ya da karşılayamadıkları ilaçlarla karşı karşıya

Afganistan'ın Gazni vilayetinde yaşayan Zarmina, oğlu için aldığı ve bir zamanlar 20 afgani olan bir ilacın artık 180 afganiye çıktığını, yani fiyatın dokuz kat arttığını söylüyor. Kalp ve diyabet ilaçlarının masrafını karşılayamayınca önce oğlunun dozunu azalttı, ardından tedavisini tamamen durdurdu.

İçindekiler
  1. Aileler bulamadıkları ya da karşılayamadıkları ilaçlarla karşı karşıya
  2. Sınır gerilimi nasıl ilaç krizine dönüştü?
  3. Fiyat artışları haneler için ne anlama geliyor?
  4. Kronik hastalar tedavilerindeki sürekliliği kaybediyor
  5. Kıtlık insülinden çocuk ilaçlarına kadar uzanıyor
  6. Tüccarlara göre alternatif tedarik neden daha pahalı?
  7. Kaçakçılık fiyatlar ve kalite konusunda belirsizliği artırıyor
  8. Hindistan ve diğer tedarikçiler daha önemli hale geliyor
  9. Kalite kontrolleri eczane tezgâhına kadar ulaşmalı
  10. Öne Çıkanlar

Zarmina'nın yaşadıkları, sınırların kapanması ve Taliban'ın Pakistan'dan ilaç ithalatını durdurma kararının ardından Gazni, Kabil, Kandahar, Lagman ve Herat'taki hastaların, eczacıların ve doktorların dile getirdiği şikâyetleri yansıtıyor. 29 Mayıs 2026 itibarıyla Kandahar'daki eczacılar, daha önce 100 ila 150 afgani olan ilaçların 300 ila 400 afganiye satıldığını; insülin, antibiyotik ve kalp hastalıklarına yönelik tedavilerde de kıtlık yaşandığını anlatıyordu.

Afganistan, bu kesintiye söz konusu tedarikin yerini hızla dolduracak kapasitesi sınırlı bir halde yakalandı. Taliban'ın idari işlerden sorumlu genel müdürü Noorullah Noori, ülkede kullanılan ilaçların yüzde 70'inden fazlasının Pakistan'dan geldiğini söyledi. Taliban yetkilileri ayrıca ilaçların yaklaşık yüzde 95'inin ithal edildiğini, yerli fabrikaların talebin yalnızca küçük bir bölümünü karşıladığını belirtiyor.

Hastalar artık aynı anda birkaç sorunla karşı karşıya: Alışık oldukları ürünler piyasadan kayboluyor, alternatifler daha pahalı olabiliyor ve kayıt dışı yollardan gelen ilaçların saklama koşulları ile kalitesi konusunda endişeler doğuyor. Gelirleri düşerken geçim mücadelesi veren aileler, hangi reçeteleri karşılayabileceklerine karar vermek zorunda kalıyor.

Sınır gerilimi nasıl ilaç krizine dönüştü?

Ekonomiden sorumlu Taliban lider yardımcısı Abdul Ghani Baradar, Pakistan'dan ilaç ithalatının tamamen yasaklandığını duyurdu ve Afgan ithalatçılara Pakistanlı şirketlere olan borçlarını ödemeleri ve alternatif tedarikçiler bulmaları için üç ay süre verdi. Pakistan ilaçlarının kalitesini "düşük" olarak niteledi.

Açıklama, Pakistan'la daha geniş çaplı bir gerilimin ortasında geldi. 6 Aralık 2025 itibarıyla iki ülke arasındaki 2.640 kilometrelik sınır, artan gerilim ve tekrarlanan çatışmaların ardından yaklaşık iki aydır kapalıydı. Türkiye ve Katar'ın arabuluculuğunda yürütülen barış görüşmeleri anlaşmazlığı çözüme kavuşturamamıştı.

Reklam

Pakistan, Taliban'ı Tehrik-e-Taliban Pakistan da dahil olmak üzere militan gruplara barınak sağlamakla suçladı. Kabil suçlamayı reddetti. Bunun sonucunda yaşanan kesinti, Afgan eczaneleri ve müşterileri açısından ülkenin ilaçlarının büyük bölümünü sağlayan tedarik hattını etkiledi.

  • 2025–2026'ya denk gelen 1404 Güneş Hicri yılında Taliban yönetimi Pakistan'dan ilaç ithalatının tamamen durdurulduğunu duyurdu.
  • 6 Aralık 2025'e gelindiğinde Herat'ta ilaç kıtlığı yaşandığı bildiriliyor, Afgan işletmeleri ise başka ülkelerden alternatif tedarik arıyordu.
  • 29 Mayıs 2026 itibarıyla Kandahar'daki hastalar ve eczacılar süren kıtlığı, sert fiyat artışlarını ve kaçakçılık güzergâhlarına bağımlılığı bildiriyordu.

İlaçlara yönelik tam yasağın kesin başlangıç tarihi belirsiz. Sınırların kapanması, ithalat yasağı ve ardından gelen el koymalar, piyasayı birkaç ay boyunca birlikte aksattı.

Fiyat artışları haneler için ne anlama geliyor?

Kabil'de yaşayan Hassan, daha önce 150 afganiye aldığı tansiyon ilacının artık 300 afgani olduğunu söylüyor. Diyabet ilacının fiyatı 150'den 400 afganiye, başka bir ilacın fiyatıysa 180'den 280 afganiye yükseldi.

Hassan'ın verdiği fiyatlar üzerinden, bu üç üründen birer tane almak artık 980 afganiye mal oluyor. Önceden toplam 480 afgani tutuyordu. Muayene ücretleri, ulaşım ve diğer ilaçlar hesaba katılmadan bile toplam maliyet iki katından biraz fazla.

Kabil'de yaşayan bir başka kişi Sakina, bir zamanlar kolayca bulunan Pakistan ilaçlarının artık yalnızca birkaç yerde bulunabildiğini söylüyor. Kandahar'da üretilen bazı alternatifler de pahalandı: Daha önce 30 ila 50 afgani olan ürünler artık yaklaşık 180 ila 190 afganiye satılıyor.

İlaç ithalatçısı Abdul Rahman Achakzai başka bir örnek verdi: Belirli ruh sağlığı sorunlarının tedavisinde kullanılan, 100 miligram dozundaki ketiapinin bir kutusu 80–100 afganiden 200 afganiyi aşan fiyatlara çıktı. İran eşdeğerinin kutusunun ise 10 afgani olduğunu söyledi.

Hane halklarının ve tüccarların bu anlatımları, belirli ürünlerin maliyetlerinin ne kadar sert değişebildiğini gösteriyor. Fiyatlar eczaneler arasında da farklılık gösteriyor; bu da hastalar ve yakınları için uygun fiyatlı reçeteyi bulma arayışını ayrı bir yük haline getiriyor.

Reklam

Kronik hastalar tedavilerindeki sürekliliği kaybediyor

Diyabet, kalp hastalığı, yüksek tansiyon ve astım çoğu zaman uzun süre boyunca düzenli tedavi gerektiriyor. Bir aile pahalı bir alımı bir kez karşılayabilir, ancak özellikle birden fazla aile üyesinin ilaca ihtiyacı varsa bunu her ay tekrarlamakta zorlanabilir.

Kandahar'da diyabet hastası olan Rahmatullah, insülin ve diğer ilaçları bulmak zorlaştığı için kendisine reçete edilen ilaçlar arasında seçim yapmak zorunda kaldığını anlattı.

Eskiden insülini ucuza alıyordum, ancak artık bulmak zor ve çok daha pahalı. Maddi sıkıntılar, fiyat artışları ve kıtlık nedeniyle bazen doktorun yazdığı ilaçların tamamını alamıyorum. Genellikle yalnızca en gerekli olanları satın alıyorum.

Kandahar'da doktorluk yapan Munir Ahmad, kronik hastalığı olanların en çok etkilenenler arasında bulunduğunu söyledi. Tedaviyi tamamlamanın önündeki engellerin birbiriyle bağlantılı olduğunu, hastaların hem ilaçları karşılamakta hem de bulmakta zorlandığını belirtti.

Hastalara ilaç yazıldığında çoğu, yüksek fiyatlar ve kıtlık nedeniyle ihtiyaç duyduğu ilaçları temin edemiyor.

Zarmina, doktorların oğlu için Pakistan menşeli belirli bir markayı önerdiğini, ancak yerine başka bir ilaç bulamadığını söylüyor. Gazni'de yaşayan Samir ise artık bulunabilen bazı ilaçların, doktorlar dozlarını artırsa bile pek etkili görünmediğini anlatıyor. Bu örnekler, alışıldık bir tedavi ortadan kalktığında ve yerine bulunan ürün güven vermediğinde ailelerin yaşadığı belirsizliği gözler önüne seriyor.

Kıtlık insülinden çocuk ilaçlarına kadar uzanıyor

Hastalar ve eczacılar Panadol, Brufen, Augmentin, amoksisilin, insülin, tansiyon ilaçları, damar içi sıvılar, çocuklar için antibiyotik şuruplar, astım inhalerleri ve kalp ilaçlarını bulmanın zorlaştığını söylüyor. Liste, yaygın belirtiler ve enfeksiyonların yanı sıra sürekli bakım gerektiren hastalıklara yönelik tedavileri de kapsıyor.

Nakit imkânı sınırlı aileler için özellikle çocuk ilaçlarını bulmak zorlaştı. Kandahar'da yaşayanlar, varlıklı ailelerin tedavi masraflarını hâlâ karşılayabildiğini, diğerlerininse çocuklarına yazılan ilaçları alamadığını söylüyor.

Hassan, annesinin ilacını bulmak için Kabil'in çeşitli semtlerini dolaştıktan sonra Bagh-e Bala'da bulduğunu söylüyor. Kıtlık, eczane masrafının yanı sıra farklı dükkânları kontrol etmek için harcanan zaman ve ulaşım gibi ek maliyetler de getiriyor.

Reklam

Herat'ta yaşayan aktivist Lina Haidari, Aralık 2025'te benzer bir arayıştan söz etti. Neredeyse bir aydır cilt hastalıkları için kullanılan bir merhem bulamadığını, antibiyotik, insülin ve kalp ilaçlarında da kıtlık yaşandığını bildirdi.

Taliban Sağlık Bakanı Jalal Jalali, o dönemde Afganistan'da "ilaç kıtlığı olmadığını" söyledi. Hastalar ve tüccarlar belirli ürünleri temin etmekte zorlandıklarını anlatıyordu; bu sorun daha sonra Kandahar'dan gelen anlatımlarda da sürdü.

Tüccarlara göre alternatif tedarik neden daha pahalı?

İlaç ithalatçısı Ahmad Shah Mozamil, fiyat artışlarının başlıca nedenlerini Taliban politikalarına, yüksek vergilere, yüksek gümrük teminatlarına ve Pakistan'la yaşanan çatışmaya bağlıyor. Mozamil, dolar kurunun önceki iki ila üç yılda nispeten istikrarlı olduğunu ve artışların temel nedeni olmadığını söyledi.

Achakzai, ithalatçıların ürünleri daha pahalıya aldığını ve bu maliyeti tüketiciye yansıttığını söylüyor. Ona göre Pakistan ilaçları görece düşük fiyatları güvenilir kaliteyle bir arada sunarken Türkiye, Birleşik Arap Emirlikleri ve Hindistan'dan gelen alternatifler daha pahalı. İran alternatiflerini daha ucuz, ancak kalitelerini daha düşük olarak nitelendirdi.

Bu değerlendirmeler, yerine başka ürünlerin getirildiği ilaçlar konusunda yaşanan görüş ayrılığını da ortaya koyuyor. Baradar yasağı duyururken kalitenin düşük olduğunu öne sürerken ithalatçılar Pakistan ilaçlarını uygun fiyatlı ve kullanışlı olarak savundu. Hastalar ise değişen fiyatların yanı sıra birbiriyle çelişen iddialarla da baş etmeye çalışıyor.

Lagman'da yaşayan Esmat, Hindistan ilaçlarının Çabahar güzergâhı üzerinden getirilmesinin maliyetinin ithalatı sınırladığını söylüyor. Ayrıca başka ülkelerden gelen ilaçların ve Afgan üreticilerin ürünlerinin Pakistan ilaçlarının yerini tamamen dolduramadığını ya da piyasa talebini karşılayamadığını belirtiyor.

Yeni bir tedarikçi bulmak, başka bir ülke seçmekten ibaret değil. İthalatçıların gerekli ürün ve miktarları temin etmesi, nakliyeyi ayarlaması ve eczanelerin stoklarını yenileyebilmesine yetecek ürün bulundurması gerekiyor. Afganistan'ın ithalata büyük ölçüde bağımlı olması, bu düzenlemeler değişirken tedarik kesintilerini telafi etmeyi zorlaştırıyor.

Reklam

Kaçakçılık fiyatlar ve kalite konusunda belirsizliği artırıyor

İlaç tüccarları, Afganistan'da hâlâ bulunan Pakistan ilaçlarının eski stoklardan veya kaçakçılık güzergâhları üzerinden getirilen ürünlerden oluştuğunu söylüyor. Eczane satıcısı Rashid Ahmadi, halk sağlığı müfettişlerinin dükkânlarda buldukları Pakistan ilaçlarına el koyduğunu belirtiyor. Taliban yetkilileri de tespit edilen kaçak sevkiyatların yakılacağı uyarısında bulundu.

Tüccarlar ve sağlık kaynakları, bazı sevkiyatların piyasaya ulaştığını, bazılarınınsa el konularak imha edildiğini anlatıyor. Sevkiyatın kaybedilme riski, zaten istikrarsız olan tedarik zincirine ek bir maliyet getiriyor.

Esmat, daha önce 650 afgani olan sarılık ilacının artık bir yerde 900 ila 1.000, başka bir yerdeyse 600 ila 700 afganiye satıldığını söylüyor. Bu dalgalanmaları yasa dışı ithalata bağlıyor ve fiyatların eczaneler arasında değiştiğini belirtiyor.

Sağlık yetkilileri, kaçak ilaçların standartların altında olabileceği, uygun koşullarda saklanmamış olabileceği veya son kullanma tarihinin yaklaşmış olabileceği uyarısında bulunuyor. Saklama koşulları önemli; çünkü bazı ilaçlar uygun olmayan sıcaklıklara maruz kaldığında etkisini yitirebilir. Örneğin insülinin nakliye ve saklama sırasında sıcaklığının dikkatle kontrol edilmesi gerekir.

Haidari, sahte ve son kullanma tarihi geçmiş ilaçların yerel piyasalarda görülmesi konusunda da uyarıda bulundu. Bir hasta için fiyatı kontrol etmek, ilacın doğru etken maddeleri içerip içermediğini ya da uygun koşullarda saklanıp saklanmadığını anlamaktan çok daha kolay.

Hindistan ve diğer tedarikçiler daha önemli hale geliyor

Afgan ve Hintli şirketler Aralık 2025'in başında 100 milyon dolar değerinde ilaç tedarik sözleşmesi imzaladı. Hindistan Dışişleri Bakanlığı da acil sağlık ihtiyaçlarını karşılamak üzere Kabil'e 73 ton ilaç, aşı ve tıbbi malzeme gönderildiğini doğruladı.

Ticari anlaşma ile yardım sevkiyatı farklı amaçlara hizmet ediyor. Tedarik sözleşmesi düzenli alımları destekleyebilirken bağışlanan tıbbi malzemeler acil ihtiyaçları karşılıyor. Eczanelerde ilaçların düzenli olarak bulunması, hastaların ihtiyaç duyduğu belirli ürünlerin tekrarlanan sevkiyatlarına bağlı.

Taliban yetkilileri ilaç tedariki için Hindistan, İran ve Özbekistan'la görüşmeler yaptı. Sağlık ve ticaret bakanları da ithalatı görüşmek üzere Hindistan ve İran'a gitti.

Afgan bir ilaç girişimcisi, işletmelerin yerli üretim tesisleri geliştirirken Hindistan, Türkiye ve İran'dan ilaç aradığını söyledi. Üretimi artırmanın zaman alacağını da kabul etti. Yerli üreticiler talebin yalnızca küçük bir bölümünü karşıladığından Afganistan, işleyen uluslararası tedarik güzergâhlarına büyük ölçüde bağımlı kalıyor.

Reklam

Kalite kontrolleri eczane tezgâhına kadar ulaşmalı

Taliban Ulusal İlaç ve Gıda Kurumu vekil başkanı Abdul Bari Omar, kurumun standartların altındaki ilaçların satışını denetlemek için dijital bir sistem kurmayı ve yeni bir prosedür hazırlamayı planladığını söyledi. Uygulamaya geçiş tarihi verilmedi.

Hastaların hem güvenilir tedarike hem de satın aldıkları ürünlere güven duymaya ihtiyacı var. Kandahar'da yaşayanlar ve eczacılar, fiyatları denetlemeye ve kıtlığı gidermeye yönelik uygulamaların yetersiz kaldığını söylüyor. Tüccarlar ise denetimlerin ve el koymaların Pakistan ürünlerinin bulunabilirliğini daha da etkilediğini anlatıyor.

Afganistan'daki geniş çaplı insani kriz, ailelerin artan sağlık harcamalarını karşılayabilecek imkânlarını daraltıyor. Aralık 2025'te aktarılan BM verilerine göre yaklaşık 23 milyon kişinin insani yardıma ihtiyacı var. İşsizlik ve düşen gelirler de bu baskıyı artırıyor.

Zarmina ve tedavilerini şimdiden azaltan diğer aileler için acil soru çok somut: Bir sonraki reçetedeki ilaç bulunabilecek mi, güvenilir olacak mı ve bedeli karşılanabilecek mi? Alternatif ithalat, yerli üretim ve daha güçlü kalite kontrolleri ancak hastaların düzenli olarak ve karşılayabilecekleri fiyatlarla ilaç bulabilmesini sağladığında önem kazanıyor.

Öne Çıkanlar

  • Afganistan'ın çeşitli vilayetlerindeki hastalar, sınırların kapanması ve Pakistan'dan ilaç ithalatının yasaklanmasının ardından ilaç kıtlığı ve sert fiyat artışları yaşandığını bildiriyor.
  • Taliban yetkililerine göre Afganistan ilaçlarının yaklaşık yüzde 95'ini ithal ediyor; daha önce bu ilaçların yüzde 70'inden fazlası Pakistan'dan geliyordu.
  • Bazı hastalar maliyet nedeniyle dozları azaltıyor, reçetelerinin yalnızca bir bölümünü alıyor ya da tedaviyi bırakıyor.
  • Kaçakçılık, el koymalar ve saklama koşulları, son kullanma tarihleri ve sahte ürünlere ilişkin kaygılar piyasadaki belirsizliği artırıyor.
  • Afgan işletmeleri, Hintli şirketlerle yapılan 100 milyon dolarlık anlaşma da dahil olmak üzere alternatif tedarikçiler arıyor.
  • Yetkililer ilaçların kalite denetimini güçlendirme planlarını açıkladı ancak uygulamaya geçiş tarihi vermedi.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir