Toplu Geri Göndermelerin Yeniden Başlamasının Üzerinden Üç Yıl Geçti, Aileler Hâlâ Yanıt Bekliyor
Bağımsız Birleşmiş Milletler insan hakları uzmanları, toplu geri göndermelerin yeniden başlamasının üzerinden üç yıl geçmesine rağmen Çin'den zorla geri gönderilen birçok Kuzey Korelinin akıbetinin hâlâ bilinmediği uyarısında bulundu. Uzmanlar, 21 Ekim 2026'da Pekin'e insanları tehlikeye atmaktan vazgeçme çağrısı yaparken Pyongyang'dan da geri gönderilenlerin nerede olduğunu açıklamasını ve onları korumasını istedi.
İçindekiler
- Toplu Geri Göndermelerin Yeniden Başlamasının Üzerinden Üç Yıl Geçti, Aileler Hâlâ Yanıt Bekliyor
- Geri Göndermeler Nasıl Yeniden Başladı?
- Rakamlar Ne Gösteriyor?
- Çin Neden Geri Gönderme Riskini Değerlendirmeli?
- Kim Cheol-ok'un Vakası Rakamların Ardındaki Aileyi Gösteriyor
- İnfaz İddiaları Kaygıları Artırıyor
- Kadınlar Sınırın Her İki Tarafında Tehlikeyle Karşı Karşıya
- Gözetim Kaçışı Zorlaştırıyor
- 2014'ten Bu Yana Yinelenen Uyarı
- Öne Çıkanlar
Uyarıda, Çin'de yaklaşık 25 yıl yaşayan Kim Cheol-ok'un durumu da yer alıyor. Çinli yetkililer, Nisan 2023'te avukata erişimini sağlamadan gözaltına aldığı Kim'i aynı yılın ekim ayında zorla geri gönderdi. Kim'in akıbeti ve nerede olduğu bilinmiyor. BM Keyfi Gözaltı Çalışma Grubu, hem Çin'in hem de Kuzey Kore'nin Kim'i keyfi biçimde alıkoyduğuna; başka bir deyişle gözaltının geçerli bir yasal dayanağı olmadığına ya da temel güvenceleri ihlal ettiğine hükmetti.
BM İnsan Hakları Ofisi tarafından yayımlanan uzmanların Ekim 2026 tarihli açıklaması, Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti'ne, yani Kuzey Kore'nin resmî adına, geri gönderilen kişilerin bulunmasının önündeki engellerin sürdüğünü belirtiyor. Her iki ülkede de bağımsız izleme yapılmaması, ailelerin güvenilir bilgi edinmesini engelliyor.
Açıklamayı imzalayanlar arasında Kuzey Kore'de insan haklarından sorumlu özel raportör Elizabeth Salmón ile Zorla veya İrade Dışı Kaybetmeler Çalışma Grubu Başkanı Grażyna Baranowska da bulunuyor. İşkence, yargısız infaz, insan ticareti ve kadınlara yönelik ayrımcılık konularında çalışan uzmanlarla birlikte, nerede oldukları gizli tutulan kişilerin karşı karşıya olduğu tehlikeleri anlattılar.
Uzmanlar, "Akıbetleri ve nerede oldukları bilinmediği sürece geri gönderilenler zorla kaybedilmeye, keyfi gözaltına, infaza, işkenceye, zorla çalıştırılmaya, cinsel ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddete ve diğer ciddi insan hakları ihlallerine karşı temel güvencelerden yoksun kalıyor" dedi.
Geri Göndermeler Nasıl Yeniden Başladı?
Kuzey Kore, COVID-19 salgını sırasında uygulanan kısıtlamaların ardından Ağustos 2023'te sınırını yeniden açtı. Çin'de tutulan çok sayıda Kuzey Koreli daha sonra geri gönderildi; aralarında 9 Ekim'de sınırın öte tarafına götürülen yüzlerce kişi de vardı.
Çin ve Kuzey Kore'de geniş bağlantıları bulunan Güney Koreli yeraltı misyoneri Stephen Kim, o gece beş sınır kapısından geçen araç konvoylarını anlattı. Bazı tutukluların, ülkeden çıkarılmadan önce Çinli gardiyanları Güney Kore'deki akrabalarını telefonla aramaya ikna ettiği bildirildi.
Sınırın yeniden açılması, Çin'in gözetiminde bulunan kişilerin durumunu şu şekilde değiştirdi:
- Temmuz 2021: Çin'den yaklaşık 50 Kuzey Koreli zorla geri gönderildi.
- 29 Ağustos ve 18 Eylül 2023: Sırasıyla 80 ve 40 kişinin geri gönderildiği başka operasyonlar düzenlendi.
- 9 Ekim 2023: Toplu bir operasyonla yüzlerce kişi Kuzey Kore'ye götürüldü.
- 6 Kasım 2024: Yedi BM uzmanı, geri gönderilen kadınlara verildiği bildirilen idam ve müebbet hapis cezaları hakkında Kuzey Kore'den bilgi istedi.
- 15 Ekim 2025: İnsan Hakları İzleme Örgütü, 2024 başından bu yana en az 406 kişinin zorla geri gönderildiğini belgeledi.
- 21 Ekim 2026: BM uzmanları, kayıp geri gönderilenler hakkında bilgi verilmesi ve hâlâ risk altında olanların korunması çağrısını yineledi.
Rakamlar Ne Gösteriyor?
İnsan Hakları İzleme Örgütünün Ekim 2025 tarihli bulgularına göre, 2020'den bu yana zorla geri gönderilenlerin sayısı en az 1.076. Örgüt, 2024'ten bu yana gerçekleşen 406 geri göndermeye ilişkin sayımını, Stephen Kim takma adıyla anılan ve bağlantı ağını uzun süredir güvenilir bulduğunu belirttiği bir kaynağın verdiği bilgilere dayandırdı. Gözaltı ve sınır dışı işlemlerine ilişkin resmî toplamlar açıklanmadı.
Belgelenen vakalar arasında Ocak 2024'te Jilin eyaletinin Helong kentinden geri gönderilen 108 yurt dışı işçisi, aynı yılın nisan ayında Jilin ve Liaoning eyaletlerinden geri gönderilen 60 kişi ve 2024 boyunca geri gönderilen, insan ticareti mağduru 212 kadın bulunuyor. Bu kadınlar Yunnan eyaletinin Kunming, Guangxi bölgesinin Nanning ve Jiangxi eyaletinin Pinxiang kentlerinde gözaltına alınmıştı.
İnsan ticareti mağduru 212 kadın, 2024'ten bu yana belgelenen 406 geri göndermenin yarısından biraz fazlasını oluşturuyor. Bu sayı, geri gönderme politikasının insan ticareti mağdurlarına yönelik muameleyle ne kadar yakından bağlantılı olduğunu gösteriyor.
ABD Kongre-İcra Organı Çin Komisyonu (CECC), Ekim 2023'te geri gönderilenlerin sayısının 600'e ulaşmış olabileceğini kaydetti. Komisyonun analizinde, İnsan Hakları İzleme Örgütünün aynı ay Jilin ve Liaoning'den yaklaşık 60 kişinin geri gönderildiği yönündeki tahmininin yanı sıra, Nisan 2024'te Jilin'deki bir gözaltı merkezinden 200'den fazla kişinin geri gönderildiği bilgisi de yer aldı. Tahminler farklı belgelenmiş anlatımlara dayanıyor ve aralarındaki farkı giderecek kamuya açık bir resmî kayıt bulunmuyor.
Çin Neden Geri Gönderme Riskini Değerlendirmeli?
Çin, belgesiz Kuzey Korelileri rutin olarak yasa dışı ekonomik göçmenler olarak sınıflandırıyor ve ikili sınır düzenlemeleri kapsamında geri gönderiyor. BM uzmanları, geri gönderilmeleri hâlinde ciddi istismara uğrama riski bulunan her kişinin, bu riskin değerlendirilmesini sağlayan adil bir usule erişmesi gerektiğini söylüyor.
1951 Mültecilerin Hukuki Durumuna İlişkin Sözleşme'nin 33(1). maddesi, geri göndermeme ilkesini ortaya koyuyor: Bir mülteci, siyasi görüş veya din gibi belirtilen gerekçelerle yaşamının ya da özgürlüğünün tehdit altında olacağı bir yere gönderilemez. İşkenceye Karşı Sözleşme de işkenceye uğrayacağına inanmak için ciddi nedenler bulunan herhangi bir kişinin geri gönderilmesini ayrıca yasaklıyor. Çin, her iki sözleşmeye de taraf.
Kişinin Kuzey Kore'den ilk ayrılma nedeni, bu değerlendirmenin yalnızca bir parçası. Yiyecek veya iş bulmak için ülkeden ayrılan biri, yetkililerin ülkeyi terk etmesini, yurt dışındaki faaliyetlerini ya da Güney Kore'ye ulaşma girişimini siyasi suç sayması nedeniyle daha sonra zulüm görebilir. "Sonradan mülteci" terimi, ülkeden ayrıldıktan sonra ortaya çıkan koşullar nedeniyle mülteci durumuna gelen kişiyi tanımlıyor.
Ekim 2026 tarihli açıklama bu noktaya doğrudan değiniyor. Salmón, Baranowska ve diğer imzacılar, göçmenlik belgelerinin bulunmamasının koruma yükümlülüğünü ortadan kaldırmadığını belirtti.
Uzmanlar, "Düzensiz göçmenlik statüsü, geri göndermeme ilkesine uyma yükümlülüğünü azaltmaz" dedi.
Kuzey Kore İnsan Hakları Veritabanı Merkezi'nin (NKDB) araştırması, Çinli yetkililerin kaçan Kuzey Korelileri mülteci statüsü prosedürlerine başvurmadan ve bu sınıflandırmanın incelenmesine izin vermeden sistematik biçimde yasa dışı ekonomik göçmen olarak sınıflandırdığını ortaya koydu. Bu tür prosedürler, kişilere sınır dışı edilmeden önce karşı karşıya oldukları tehlikeyi açıklama fırsatı tanırdı.
Kim Cheol-ok'un Vakası Rakamların Ardındaki Aileyi Gösteriyor
Kim Cheol-ok, 1990'lardaki kıtlık sırasında Kuzey Kore'den kaçtı ve çocukken Çin'e götürülerek insan ticaretine maruz bırakıldığı bildirildi. BM uzmanlarına göre 14 yaşında zorla evlendirildi; cinsel şiddete ve zorla hamile bırakılmaya maruz kaldı.
Çin'de geçirdiği yaklaşık 25 yıl boyunca aile bağları kurdu, ancak güvenli bir göçmenlik statüsü elde edemedi. Uzmanlar, Kim'in Nisan 2023'te gözaltına alınmadan ve altı ay sonra geri gönderilmeden önce taciz ve kısıtlamalarla karşılaştığını belirtti. Geçiş Dönemi Adaleti Çalışma Grubu, BM Keyfi Gözaltı Çalışma Grubuna sunduğu dilekçeyle hakları için kampanya yürüttü.
Londra'da yaşayan kız kardeşi Kim Kyu-li, hükümetlerden kendisini ve diğer kişileri bulmaya yardımcı olmalarını istedi. CECC'nin geri göndermelere ilişkin analizinde Kim'in bilgi ve uluslararası eylem çağrısı yer alıyor.
Kız kardeşim gibi yüzlerce Kuzey Koreli o ülkedeki (Çin'deki) bazı cezaevlerinde tutuluyor. ABD, Birleşik Krallık ve diğer ülkeler, Kuzey Kore ve Çin'den onları serbest bırakmalarını ve sevdiklerimizi nerede tuttuklarını bize söylemelerini istemeli.
Ailenin acil ihtiyacı somut: Kim'in nerede olduğunun, başına ne geldiğinin ve akrabalarıyla iletişim kurup kuramadığının teyit edilmesi. Uzmanların Kuzey Kore'den geri gönderilenlerin akıbetini ve nerede olduklarını açıklama talebi, birçok ailenin aynı ihtiyacına karşılık geliyor.
İnfaz İddiaları Kaygıları Artırıyor
Yedi BM uzmanı, Çin'den Ekim 2023'te geri gönderildikten sonra infaz edildikleri bildirilen 43 ve 39 yaşlarındaki iki kadın hakkında bilgi almak için 6 Kasım 2024'te Kuzey Kore'ye yazdı. Diğer dokuz kadına müebbet hapis cezası verildiği ve sonrasında ortadan kayboldukları bildirildi.
Yazıda, 31 Ağustos 2024'te Chongjin'de halka açık bir yargılama yapıldığı ve kadınların aynı gün infaz edildiği anlatıldı. CECC analizinde infaz tarihi 31 Ağustos 2023 olarak veriliyor; bu tarih kadınların belirtilen geri gönderilme tarihinden önce. BM yazışmasında ise olayların 2024'te gerçekleştiği belirtiliyor.
Bildirilen suçlamalar arasında Kuzey Kore'den kaçanların Güney Kore'ye ulaşmasına yardım etmek, yetişkinlere yönelik bir eğlence mekânı işletmek, fuhuş ve halkın onuruna hakaret etmek yer aldı. Uzmanlar, iddia edilen suçların ölüm cezasını en ağır suçlarla sınırlayan uluslararası standardın dışında kaldığını ve kadınlara infazdan önce itiraz etme fırsatı verilmediğini söyledi.
İnsan Hakları İzleme Örgütü, Ekim 2025'te iki hükümetin de Kasım 2024 tarihli yazışmaya yanıt vermediğini bildirdi. CECC de Ekim 2023'te geri gönderilenler arasından yedi kişinin öldüğüne ilişkin iddiaları kaydetti. Bu ölümler, Kuzey Kore'de gözaltında yaşanan ciddi istismarla ilişkilendirildi; en az bir kişinin intihar ettiği bildirildi.
Uzmanlar, Kuzey Kore'den olası insan ticareti mağdurlarına korunmaya ihtiyaç duyan kişiler olarak muamele etmesini istedi. Çin'de zaten zorlamaya maruz kalmış kadınlar için geri dönüşün ardından sorgulanma ve cezalandırılma, istismar zincirinin sınırın öte tarafında da sürmesi anlamına gelebilir.
Kadınlar Sınırın Her İki Tarafında Tehlikeyle Karşı Karşıya
Çin'deki Kuzey Koreli kadınlar insan ticareti, zorla evlendirilme ve cinsel sömürüyle karşı karşıya kalırken sınır dışı edilme korkusu da yaşayabiliyor. İnsan Hakları İzleme Örgütü, İç Moğolistan'da gözaltına alınan 22 kadından 20'sinin Aralık 2024 ile Temmuz 2025 arasında zorla geri gönderildiğini belgeledi. Diğer iki kadın ise ikisi de hamile insan ticareti mağduru olarak, kendilerini satın alan Çinli erkeklerin evlerine gönderildi.
Temmuz 2025 itibarıyla 100'den fazla Kuzey Koreli kadın Çin'in güneyindeki gözaltı merkezlerinde tutuluyordu. Bu kadınların çocukları vardı, zorla evlilik amacıyla insan ticaretine maruz kalmışlardı ve güvenli bir üçüncü ülkeye ulaşmaya çalışıyorlardı. İnsan Hakları İzleme Örgütü, bunlardan en az 28'inin daha sonra Çin'deki erkeklere geri gönderildiğini bildirdi.
Belgesiz olmak gündelik yaşamı sürdürmeyi de zorlaştırıyor. CECC, kadınların sağlık hizmetlerinden ve COVID-19 aşılarından mahrum bırakıldığını belgeledi. Komisyon, araştırmacı Lee Sang Yong'un yazılı sunumuna atıfta bulunarak Ağustos 2024'te Liaoning eyaletinin Huludao kentindeki selde ölen sekiz Kuzey Koreli kadını aktardı. Sunuma göre kadınların yasal statüsü bulunmadığı için ölümleri resmî bilançoya dahil edilmedi.
Hamile geri gönderilenler Kuzey Kore'de özel risklerle karşı karşıya. BM Soruşturma Komisyonunun 2014 tarihli raporu, Çinli erkeklerden hamile kalan kadınların zorla kürtaj ve bebek öldürme vakalarını belgeledi. İnsan Hakları İzleme Örgütünün 2025 tarihli bulgularında, eski Kuzey Koreli yetkililerin Çin'de zorlayıcı koşullarda hamile kalan kadınlara özellikle ağır muamele edildiğini anlattığı belirtildi.
Gözetim Kaçışı Zorlaştırıyor
NKDB'nin araştırması, 1950'lere dayanan ikili anlaşmalarla Çin ve Kuzey Kore'nin kamu güvenliği, içişleri, devlet güvenliği ve askerî kurumları arasındaki işbirliğini ele alıyor. Araştırmaya eşlik eden başka bir çalışma ise Çin'de kalan Kuzey Korelileri bulmak ve kontrol etmek için kullanılan biyometrik kayıt sistemini ve dijital gözetimi inceliyor.
CECC'ye göre geçici ikamet izinleri, bazı kadınlara yerel işlere ve ulaşıma sınırlı erişim sağlarken polis kaydı zorunluluğu getiriyor. NKDB'nin topladığı ifadelerde, kişisel bilgiler kaydedildikten sonra ayda bir ya da iki kez yerel kamu güvenliği yetkililerine bildirimde bulunulduğu ve gözetimin sürdüğü anlatılıyor.
CECC, Bayan B olarak tanımlanan bir kadının, izin için kayıt yaptırdıktan sonra arkadaşının bilekliğe benzeyen bir izleme cihazı takmaya mecbur bırakıldığına ilişkin ifadesini de kaydetti. Diğer önlemler arasında kameralar, ek çitler ve ihbarcılara verilen ödüller yer aldı. Jilin eyaletinin Longjing kentinde Ekim 2023'te fotoğraflanan bir pankartta, sınırı yasa dışı yollardan geçen kişileri ihbar edenlere 2.000 ila 20.000 yuan ödül verileceği yazıyordu.
NKDB, pandemi öncesinde kaçışa aracılık eden kişilere ödenen ücretin kişi başı 20 milyon won olduğunu, 2023 başında ise 50 milyon wona çıktığını belirtti. Bu, önceki fiyatın iki buçuk katına yükselmesi demek. Dolayısıyla güvenli bir yere ulaşmaya çalışan kişiler hem yakalanma riskiyle hem de çok daha yüksek maliyetlerle karşı karşıya.
2014'ten Bu Yana Yinelenen Uyarı
BM Soruşturma Komisyonu bulgularını 17 Şubat 2014'te yayımladı. Komisyon, Kuzey Kore'de sistematik, yaygın ve ağır insan hakları ihlalleri yapıldığı; bunların birçoğunun insanlığa karşı suç teşkil ettiği sonucuna vardı.
CECC'nin Mart 2014 tarihli analizi, soruşturmanın Çin'in gözaltı operasyonlarını, yabancı elçiliklere ve BM Mülteciler Yüksek Komiserliğine erişime getirilen kısıtlamaları ve bildirilen fiziksel ve cinsel istismar vakalarını da incelediğini açıklıyor. Soruşturmada, kaçaklar hakkındaki bilgilerin Kuzey Koreli yetkililerle paylaşılmasının insanlığa karşı suçlara yardım ve yataklık anlamına gelebileceği uyarısı yapıldı.
Çin eleştirileri reddetti. Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Hua Chunying, Çin'e yasa dışı yollarla giren Kuzey Korelileri mülteci değil, yasa dışı sınır geçişi yapan kişiler olarak nitelendirdi. Pekin, hükümetlerin birbirlerinin insan hakları sicilini incelediği BM süreci olan 2024 Evrensel Periyodik İncelemesi sırasında zorla geri göndermeleri sona erdirme önerilerine karşı çıkmayı sürdürdü.
2026'da uzmanlar somut değişiklikler talep ediyor: sınır dışı edilmeden önce koruma ihtiyaçlarının değerlendirilmesi, ciddi tehlikeye yol açacak geri göndermelerin sona erdirilmesi ve Kuzey Kore'nin geri gönderilenlerin nerede olduğunu ve durumlarını açıklaması. İnsan Hakları İzleme Örgütünün Koreler konusundaki kıdemli araştırmacısı Lina Yoon da BM Mülteciler Yüksek Komiserliğinin erişim sağlaması ve gözaltı ile sınır dışı verilerinin yayımlanması çağrısında bulundu.
Bu önlemler, insanlara sınırı geçmeden önce koruma talep etme fırsatı verecek ve ailelerin sonrasında yakınlarının izini sürmesini sağlayacak. Kim Cheol-ok'un ailesi ve hâlâ bekleyen diğer aileler için sevdiklerinin nerede olduğunu öğrenmek en acil talep olmaya devam ediyor.
Öne Çıkanlar
- BM uzmanları, 21 Ekim 2026'da Çin'den zorla geri gönderilen birçok Kuzey Korelinin akıbetinin bilinmediği uyarısında bulundu.
- Kim Cheol-ok, Çin'de yaklaşık 25 yıl yaşadıktan sonra Ekim 2023'te geri gönderildi; akıbeti ve nerede olduğu bilinmiyor.
- İnsan Hakları İzleme Örgütü, 2020'den bu yana en az 1.076, 2024 başından bu yana ise 406 zorla geri gönderme vakası belgeledi.
- BM uzmanları, geri gönderilen kadınlarla ilgili bildirilen iki infaz ve dokuz müebbet hapis cezası hakkında yanıt istedi.
- İnsan ticareti, zorla evlendirilme, gözetim ve yasal statü eksikliği, Kuzey Koreli kadınları özellikle savunmasız bırakıyor.
- Uzmanlar Çin'den koruma ihtiyaçlarını değerlendirmesini ve insanları tehlikeye göndermeyi durdurmasını; Kuzey Kore'den ise geri gönderilenlerin yerini tespit edip onları korumasını istedi.






