On dokuz İran gemisi Sri Lanka karasularının ötesinde bekliyor
Yiyecek, içme suyu ve yakıt sıkıntısı yaşayan on dokuz İran gemisi, ülkelerine dönüş güzergâhının kesintiye uğraması ile Sri Lanka'nın ABD yaptırımlarına ilişkin endişeleri arasında mahsur kaldı. Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Thushara Rodrigo, 9 Ekim 2026'da Colombo'nun gemilere yardım etmek için acil bir planı olmadığını söylerken, Dışişleri Bakanı Vijitha Herath hükümetin insani koşullar harekete geçmeyi gerektirdiğinde karşılık vermeye hazır olduğunu belirtti.
İçindekiler
- On dokuz İran gemisi Sri Lanka karasularının ötesinde bekliyor
- Tankerler Galle açıklarında neden bekliyor?
- Ani bir geliş değil, aylardır süren bekleyiş
- Colombo, ABD'den talimat aldığı iddiasını reddediyor
- Yaptırımlar Sri Lankalı bir tedarikçiyi nasıl etkiliyor?
- Kurtarma yükümlülükleri denizcilerin durumuna bağlı
- Daha önceki kurtarma operasyonları denizde farklı bir yaklaşım sergiledi
- Ticaret ve denizcilik istihdamı değerlendirmelerde etkili
- Güvenlik kaygıları artarken izleme sürüyor
- Öne çıkanlar
Herath, Sri Lanka yakınlarında toplanan yabancı gemilerin sayısının, 19 İran gemisi de dahil olmak üzere yaklaşık 47 olduğunu söyledi. Gemilerin kıyıdan 12 deniz mili uzağa uzanan ülke karasularının dışında bulunduğunu ve kısa süre önce gelmek yerine uzun zamandır orada beklediğini belirtti.
Rodrigo, hükümetin tutumunu açıklarken hem ulusal çıkarlara hem de gemilere tedarik sağlayan işletmelerin karşı karşıya olduğu risklere dikkat çekti.
Sri Lanka herhangi bir yardımı değerlendirmeden önce ulusal çıkarlarını gözetir; gemilere tedarik sağlayan şirketler de ABD'nin uygulayabileceği ikincil yaptırımların farkındadır.
Colombo, Trincomalee Limanı'nda bulunan ayrı bir deniz gemisi olan IRIS Bushehr'deki 13 İranlı mürettebat üyesine yiyecek, konaklama ve güvenlik desteği sağlıyor. Ancak açık denizde ticari tedarikçiler farklı bir hesapla karşı karşıya: İkmal yapmaları uluslararası bankacılık sistemine erişimlerini riske atabilir mi?
Bu çıkmaz, 11 Ekim'de aktarılan acil yardımın esirgenmesi kararının ardından geldi. Herhangi bir teslimat takvimi ya da üzerinde uzlaşılmış insani yardım düzenlemesi açıklanmadı. Mahsur tankerlerdeki denizcilerin sayısı, kalan erzakları ve sağlık durumları da kamuoyuyla paylaşılmadı.
Tankerler Galle açıklarında neden bekliyor?
ABD'nin İran limanlarına yönelik deniz ablukasını temmuz ayında yeniden başlatmasının ardından gemiler mahsur kaldı. Kesinti; 28 Şubat'ta ABD ve İsrail'in İran'a yönelik ortak saldırılarıyla başlayan savaşın, İran'ın misillemesinin ve Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüsefer kısıtlamalarının ardından yaşandı.
Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi'ni açık denizlere bağlıyor. Boğazdaki kısıtlamalar, binlerce kilometre uzakta bekliyor olsalar bile İran limanlarına ulaşmaya veya bu limanlardan ayrılmaya çalışan gemileri etkiliyor.
United Against Nuclear Iran'ın kıdemli danışmanı ve Yokosuka Council on Asia-Pacific Studies'in Güneydoğu Asya bölgesel programları direktörü Charlie Brown, tankerlerin çoğunun Malezya'nın Doğu Dış Liman Sınırları'nda petrolü başka gemilere aktardığını söyledi. Ham petrol daha sonra Çin'deki rafinerilere taşındı.
Brown, tankerlerin bu aktarımların ardından normalde İran'a döneceğini, ancak ablukanın kalkmasını beklediklerini söyledi. Çeşitli haberlerde, teslimatlarını tamamlayan tankerlerin boş olduğu aktarılıyor. Bu nedenle öncelikli ihtiyaçları, beklerken mürettebatlarına erzak sağlamak ve operasyonlarını sürdürmek için yakıt temin etmek.
Herath, Malezya ve Endonezya yakınlarındaki uluslararası sularda da gemilerin beklediğini söyledi. Sri Lanka'nın içinde bulunduğu durum, İran petrol ihracatını Asyalı alıcılara bağlayan deniz taşımacılığı ağındaki daha geniş çaplı kesintinin bir parçası.
Ani bir geliş değil, aylardır süren bekleyiş
21 Ağustos'ta yapılan takip çalışmasında, Sri Lanka'nın güneybatı kıyısındaki Galle açıklarında karasuları sınırının dışında sıra halinde dizilmiş 16 İran tankeri tespit edildi. Bazıları temmuz ortasından beri hareketsizdi. Herath daha sonra, yakındaki yaklaşık 47 yabancı gemi arasında 19 İran gemisi bulunduğunu açıkladı.
Ağustosta tespit edilen gemiler arasında yaklaşık 333 metre uzunluğunda, çok büyük ham petrol tankerleri de vardı. Brown'ın verdiği bilgiye göre bunlardan biri, Uluslararası Denizcilik Örgütü numarası 9357406 olan MT Amber'di ve 16 Temmuz'da Galle açıklarına ulaşmıştı. Bu tür numaralar, gemilerin adları veya bayrakları değişse bile ayırt edilmelerine yardımcı oluyor.
Başlıca gelişmeler birkaç aya yayılıyor:
- 28 Şubat: ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırıları, bölgedeki deniz taşımacılığını aksatan çatışmayı başlattı.
- 4 ve 5 Mart: Bir geminin batması ve diğerinde motor arızası yaşanmasının ardından Sri Lanka, iki İran deniz gemisinin mürettebatını kurtardı.
- Temmuz: ABD'nin ablukayı yeniden başlatması, İran tankerlerini olağan dönüş güzergâhlarının dışında beklemeye mahkûm etti.
- 16 Temmuz: Brown'a göre MT Amber, Galle açıklarına ulaştı.
- 24 Ağustos: Washington, yaptırım uygulanan gemilere yönelik hizmetleri etkileyen yeni yaptırım tedbirleri açıkladı.
- 9-11 Eylül: 40'tan fazla Sri Lankalı yetkili, denizcilik alanında yaptırımların delinmesine ilişkin ABD eğitimine katıldı.
- 9 Ekim: Rodrigo, Sri Lanka'nın 19 İran gemisine yardım etmek için acil bir planı olmadığını söyledi.
Uzayan bekleyiş, tedarik sorununu giderek daha somut hâle getiriyor. Gemilerdeki mürettebatın içme suyu ve yiyeceğe ihtiyacı var. Gemiler hareketsizken bile yakıt, makinelerin ve gemideki temel hizmetlerin sürdürülmesini sağlıyor.
Colombo, ABD'den talimat aldığı iddiasını reddediyor
Herath, Washington'un Sri Lanka'ya yiyecek veya su teslimatını engelleme talimatı verdiği yönündeki iddiaları reddetti. Hükümetin böyle bir uyarı, müdahale ya da baskıyla karşılaşmadığını, ülkenin egemenliğini ve bağlantısızlık politikasını koruyarak karar aldığını söyledi.
Diğer haberlerde, ABD'li yetkililerin Colombo'ya yerel şirketlerin gemilere hizmet vermesini durdurması için baskı yaptığı; ağustos ayında gönderilen ve 19 tankerin adını vererek olası ikincil yaptırımlar konusunda uyarıda bulunan bir iletiye de yer veriliyor. Colombo'nun kamuoyuna açıkladığı tutum ise yaptırımların özellikle Sri Lanka'yı hedef alan kısıtlamalar değil, küresel tedbirler olduğu yönünde.
Rodrigo, hükümetin Washington'un politikasını nasıl yorumladığını açıklayan 3 Ekim tarihli açıklamasında bu ayrıma dikkat çekti.
ABD, kendi genel politika yaklaşımı doğrultusunda, küresel ölçekte uygulanan ve yalnızca Sri Lanka'yı veya herhangi bir ülkeyi hedef almayan ikincil yaptırımlar uyguladı.
Herath ayrıca hükümetin ABD yaptırımlarına tabi gemilere hiçbir mal tedarik etmediğini söyledi. Sri Lanka'nın insani gerekçelerle uygun şekilde müdahale edeceğini belirtirken, işletmelerin faaliyet gösterdikleri koşulları anlamakla yükümlü olduğunu vurguladı.
İşletmeler açısından pratik kaygı, bir ABD'li yetkilinin doğrudan talimat verip vermediğinden ibaret değil. Kamuoyuna açıklanan bir yaptırım politikası, bankaların ve ticari ortakların da işlem riskini değerlendirmesi gerektiği için şirketlerin kararlarını etkileyebilir.
Yaptırımlar Sri Lankalı bir tedarikçiyi nasıl etkiliyor?
İkincil yaptırımlar, bunları uygulayan ülkenin dışındaki işletmeleri etkilemeyi amaçlıyor. Bu durumda Washington, yaptırım uygulanan İranlı kişi ve kuruluşlarla iş yapan yabancı şirketlere, ABD finans sistemine erişimi kısıtlayabilecek tedbirlerle karşılık vermekle tehdit edebilir.
Sri Lankalı bir tedarikçi teslimatı ülke içinde ayarlayabilir, ancak yine de uluslararası finans ağlarıyla bağlantılı bankalara, sigortacılara veya iş ortaklarına ihtiyaç duyabilir. Bu kurumlar, geminin yaptırım statüsü nedeniyle ödemeyi veya hizmeti reddedebilir.
Rodrigo, 24 Ağustos'ta açıklanan tedbirlerin, yaptırım uygulanan gemilere hizmet veren kişi veya kuruluşların ABD finans sistemine erişimlerini kaybetmelerine yol açabileceğini söyledi. Dolayısıyla riskler, gemiye su, erzak veya yakıt ulaştıran şirketle sınırlı değil.
Limanlar ve Sivil Havacılık Bakan Yardımcısı Janitha Ruwan Kodithuwakku bu kaygıyı daha ağustos ayında kabul etmişti. Özel tedarikçilerin ve faaliyetlerini mümkün kılan bankaların ABD yaptırımlarıyla karşılaşabileceğini, ancak bakanlığın Dışişleri Bakanlığı üzerinden bir yaptırım listesi almadığını söyledi. Resmî bildirimin yerel tedarikçilerin uyarılmasını sağlayacağını da belirtti.
Sri Lanka Limanlar İdaresi'nden üst düzey bir yetkili de açık denizde hizmet veren şirketlerin tankerlerden gelen taleplere nasıl yanıt vereceğine ilişkin politika rehberliği istendiğini söyledi. Galle gibi limanlardan faaliyet gösteren şirketler için gemi yola çıkarılmadan, malzeme satın alınmadan veya banka ödeme işlemini yapmadan önce açık talimatlar büyük önem taşıyor.
Kurtarma yükümlülükleri denizcilerin durumuna bağlı
İran'ın Sri Lanka Büyükelçisi Alireza Delkhosh, Sri Lanka'nın mahsur kalan gemilere yardım etmesi gerektiğini savunurken Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'nin 98. maddesine, ayrıca Denizde Can Güvenliği ve denizde arama kurtarma sözleşmelerine atıfta bulundu.
98. madde, denizde tehlike altındaki kişilere yardım edilmesini düzenliyor. Devletlerin, kendi gemileri ve gemidekiler için ciddi bir tehlike yaratmadığı takdirde kaptanları tehlikedeki kişilere yardım etmekle yükümlü kılmasını şart koşuyor ve etkili arama kurtarma düzenlemeleri yapılmasını öngörüyor.
Tankerlerin Sri Lanka'nın münhasır ekonomik bölgesinde, ancak karasularının dışında bulunduğu belirtiliyor. Münhasır ekonomik bölge, kıyı devletine kaynaklar ve belirli faaliyetler üzerinde haklar tanıyor; diğer ülkeler burada seyrüsefer haklarını koruyor. Denizcilerin kurtarılmaya mı yoksa başka bir acil müdahaleye mi ihtiyaç duyduğu, gerçek sağlık durumlarına ve yardım talebinin koşullarına bağlı.
Sri Lanka'nın eski Birleşmiş Milletler Daimi Temsilcisi Dayan Jayatilleka, gemileri muharip unsur olarak değerlendirmek yerine ticari gemilerdeki mürettebata odaklanılması çağrısında bulundu. Hükümetin yardımı diğer kaygılarla dengeleme konusundaki güçlüğünü anlattı.
Zor bir durumdayız. Yardım etmeyi isteyerek reddetmediğimiz dünya tarafından açıkça görülüyor; ancak dikkatli olmamız ve iyice değerlendirme yapmamız için nedenler var.
Herath'ın insani ihtiyaçlar doğrultusunda harekete geçme taahhüdü, acil müdahaleye kapı aralıyor. Çözüme kavuşmayan operasyonel mesele, Colombo'nun acil bir yardım talebini nasıl değerlendireceği ve bu sırada ilgili tedarikçi ve bankaların kaygılarını gözeterek yardımı nasıl düzenleyeceği.
Daha önceki kurtarma operasyonları denizde farklı bir yaklaşım sergiledi
Sri Lanka, mart ayında iki İran deniz gemisinin karıştığı olaylarda 238 denizciyi kurtardı. Bu sayı, 4 Mart'ta ABD Donanması'nın torpido saldırısında batırılan IRIS Dena'dan kurtulan 32 kişi ile 5 Mart'ta motor arızası yaşayıp yardım isteyen IRIS Bushehr'deki 206 denizciden oluşuyor.
Herath, IRIS Bushehr'in Trincomalee'de bulunduğunu ve gemideki 13 mürettebat üyesine yiyecek, konaklama ve güvenlik desteği verildiğini söyledi. Devam eden bu destek, açık denizdeki ticari tankerlerle ilgili çözüme kavuşmamış taleplerin yanında hâlihazırda yürütülen bir insani yardım operasyonu bulunması anlamına geliyor.
Devlet Başkanı Anura Kumara Dissanayake, 20 Mart'ta Sri Lanka'nın ABD'nin ülkenin güneyindeki sivil bir havalimanına iki savaş uçağı indirme talebini reddettiğini de açıkladı. Washington'un bu talebi, savaşın başlamasından iki gün önce, 26 Şubat'ta ilettiğini söyledi.
Ekim ayında limana farklı türde bir ziyaret gerçekleşti. USS Tulsa, 7 Ekim'de Colombo'ya geldi, yakıt ve malzeme aldıktan sonra 9 Ekim'de limandan ayrıldı. ABD Büyükelçiliği ziyareti, ABD'li ve Sri Lankalı denizciler arasındaki bağları güçlendirme fırsatı olarak nitelendirdi.
Dolayısıyla Colombo aynı anda birden fazla ilişkiyi yönetiyor: İranlı deniz personeline destek sağlıyor, ABD ile işbirliğini sürdürüyor ve yaptırımlardan etkilenen İran ticari gemilerine yerel şirketlerin nasıl karşılık vermesi gerektiğine karar veriyor.
Ticaret ve denizcilik istihdamı değerlendirmelerde etkili
İhtilafa ilişkin haberlerde aktarılan ticaret verilerine göre Sri Lankalı şirketler 2025'te ABD'ye 2,999 milyar dolar değerinde mal ihraç etti, karşılığında 544 milyon dolarlık ithalat yaptı. ABD, Sri Lanka'nın ihracatının yaklaşık yüzde 24'ünü, yani yurt dışına satılan mallardan elde edilen her dört dolardan yaklaşık birini oluşturdu.
Bu rakamlara göre Sri Lanka'nın ABD ile mal ticareti fazlası yaklaşık 2,455 milyar dolar. Veriler ayrıca bu pazara erişimin Sri Lankalı ihracatçılar ve onların istihdam ettiği çalışanlar için neden önemli olduğunu gösteriyor.
Sri Lanka, 1948'deki bağımsızlığından bu yana yaşadığı en ağır kriz olan 2022 ekonomik krizinin etkilerini hâlâ atlatmaya çalışıyor. Mart 2023'te 3 milyar dolarlık, dört yıllık bir IMF programı onaylandı. Ticaretin veya finansal erişimin yeniden kesintiye uğraması, bu toparlanma sürecinde yaşanacak.
Denizcilik sektörünün de kendi riskleri var. İlk haberde aktarılan verilere göre sektörün geçmişte gayrisafi yurt içi hasılaya katkısı yaklaşık yüzde 2,5'ti ve yaklaşık 40.000 ila 50.000 kişi doğrudan, tam zamanlı istihdam ediliyordu. Hizmet sağlayıcıların yaklaşık yüzde 70'i yerel sermayeli; ülkede kabaca 130 denizcilik acentesi bulunuyor.
Bu nedenle tanker ihtilafı diplomatik ilişkilerin ötesine uzanıyor. Tedarikçilerin uygulanabilir kurallara, bankaların işlemleri değerlendirmeye ve liman işletmelerinin uluslararası bağlantılarını korumaya ihtiyacı var. Açık denizdeki mürettebatın ise temel ihtiyaçlara güvenilir biçimde erişmesi gerekiyor.
Güvenlik kaygıları artarken izleme sürüyor
Sri Lanka Donanması, deniz izleme sistemleriyle tankerleri takip ediyor. Savunma Bakanlığı'ndan üst düzey bir yetkili, daha fazla adım atılmasının hükümetin yönlendirmesini gerektirdiğini söyledi ve bu büyüklükteki gemilerin karışacağı bir çatışmanın yangına veya açık denizde petrol sızıntısına yol açabileceği uyarısında bulundu.
Yetkili, 2020'de MT New Diamond'da çıkan yangına değinerek Sri Lanka'nın açık denizdeki ham petrol sızıntısına müdahale etmek için dışarıdan yardım alması gerekeceğini söyledi. Bu nedenle ülkenin güneybatı kıyısı açıklarında çok sayıda büyük tankerin uzun süre beklemesi, deniz güvenliği ve acil durum planlaması açısından da önem taşıyor.
Sri Lanka donanması, sahil güvenliği, limanları ve mali yetkililerinden 40'tan fazla kişi, şüpheli gemileri ve yaptırımların delinmesini tespit etmeye yönelik ABD Büyükelçiliği'nin eylül ayında düzenlediği çalıştaya katıldı. Eğitimde gemi kimlik bilgilerinin değiştirilmesi gibi yöntemler ele alındı. Bu, deniz taşımacılığının denetimi ile mali kısıtlamaların artık ne kadar iç içe geçtiğini gösteriyor.
Colombo'nun açıkladığı tutum, uzlaştırılması gereken iki taahhüt içeriyor: ulusal ekonomik çıkarları korumak ve denizdeki insanların insani yardıma ihtiyaç duyduğu durumlarda karşılık vermek. Somut bir düzenlemenin, mürettebatın ihtiyaçlarının değerlendirilmesini onlara ulaşabilecek şirketlere verilecek talimatlarla bağdaştırması gerekecek.
Öne çıkanlar
- Sri Lanka, karasularının ötesinde bekleyen yaklaşık 47 yabancı gemi arasında 19 İran gemisi bulunduğunu söylüyor.
- Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Thushara Rodrigo, 9 Ekim'de gemilere yardım etmek için acil bir plan olmadığını belirtti.
- Colombo, yiyecek veya su teslimatını durdurmaya yönelik bir ABD talimatı aldığı iddiasını reddediyor; tedarikçiler ise ikincil yaptırımlar konusunda endişeli.
- Tankerler, İran'a dönüş güzergâhlarının kesintiye uğramasının ardından aylardır bekliyor.
- Sri Lanka, Trincomalee'de IRIS Bushehr'deki 13 İranlı mürettebat üyesine destek vermeyi sürdürüyor.
- Mahsur tankerler için üzerinde uzlaşılmış bir tedarik düzenlemesi veya teslimat takvimi açıklanmadı.






