19 İran gemisi Sri Lanka karasularının ötesinde ikmal bekliyor
Sri Lanka, kıyıları yakınlarında yiyecek, içme suyu ve yakıtlarının tükenmek üzere olduğu bildirilen 19 İran gemisine acil yardım sağlamazken, Trincomalee Limanı’nda ayrı bir gemide bulunan 13 İranlı denizciyi beslemeyi ve korumayı sürdürüyor. Bu tezat, hükümetin ikilemini gözler önüne seriyor: yerel şirketleri ABD yaptırımlarına maruz bırakmadan insani ihtiyaçlara nasıl yanıt verilebilir?
İçindekiler
- 19 İran gemisi Sri Lanka karasularının ötesinde ikmal bekliyor
- Tankerler neden ülkelerine dönemiyor?
- Yaptırım uyarısı gerçekte ne anlama geliyor?
- Washington Kolombo’ya baskı yaptı mı?
- İkmal sıkıntısı ne kadar ciddi?
- Kurtarma yükümlülüğü ile rutin ikmal farklı konular
- Önceki kurtarma operasyonu ve Trincomalee’deki 13 denizci
- Ticari ilişkilerde risk ve kaybedilen denizcilik faaliyetleri
- Anlaşmazlık nasıl gelişti?
- Öne Çıkanlar
Dışişleri Bakanı Vijitha Herath, 4 Ekim 2026’da Sri Lanka yakınlarında demirlemiş yaklaşık 47 yabancı gemi bulunduğunu, bunların yaklaşık 19’unun İran gemisi olduğunu söyledi. Herath’a göre gemilerin tamamı ülkenin karasuları dışındaydı. Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü ve Genel Müdürü Thushara Rodrigo, İran gemilerinin kıyıdan yaklaşık 24 deniz mili açıkta olduğunu belirtti.
Hükümet, Washington’ın kendisine yiyecek ya da su vermemesi yönünde talimat iletmediğini söylüyor. Diğer haberlerde ise yetkililere ve tedarikçilere, 19 tankeri konu alan ağustos ayındaki bir bildirim de dahil olmak üzere, ABD tarafından tekrarlanan uyarılar yapıldığı aktarılıyor. ABD Büyükelçiliği özel diplomatik yazışmalar hakkında yorum yapmayı reddetti; bu çelişki çözüme kavuşmadı.
Rodrigo, gemilere tedarik sağlayan şirketlerin ABD’nin ikincil yaptırımlarının olası sonuçlarının farkında olduğunu söyledi. Hükümetin acil yardım sağlamama kararını açıklarken şunları kaydetti:
Sri Lanka herhangi bir yardım olanağını değerlendirmeden önce ulusal çıkarlarını gözetir. Gemilere tedarik sağlayan şirketler de ABD’nin olası ikincil yaptırımlarının farkındadır.
Buna rağmen Herath, insani koşullar gerektirdiğinde Sri Lanka’nın müdahaleye hazır olduğunu söyledi. 8 Ekim itibarıyla yayımlanan haberlerde daha kesin bir tutum aktarıldı: Dışişleri Bakanlığı İranlı yetkililere yiyecek, su ya da ilaç sağlamayacağını bildirmiş ve özel şirketlere ikmal yapmamalarını tavsiye etmişti. Herhangi bir teslimat takvimi ya da üzerinde uzlaşılmış bir insani yardım düzenlemesi açıklanmadı.
Tankerler neden ülkelerine dönemiyor?
Herath, İran gemilerini ABD’nin Hürmüz Boğazı’ndaki deniz ablukasını yeniden başlatmasının ardından mahsur kalan petrol tankerleri olarak tanımladı. Gemilerin yakın zamanda gelmediğini, birkaç aydır Sri Lanka yakınlarında bulunduğunu söyledi. Seyir güçlükleri nedeniyle Malezya ve Endonezya yakınlarında da gemilerin beklediği bildiriliyor.
Aksaklık, 28 Şubat’ta ABD ve İsrail’in İran’a ortak saldırılar düzenlemesiyle başlayan çatışmanın ardından yaşandı. Basra Körfezi ile açık denizi birbirine bağlayan Hürmüz Boğazı çevresindeki kısıtlamalar, tankerlerin İran limanlarına dönüşünü güçleştirdi.
Bu kısıtlamalardan önce İran ham petrolü Malezya yakınlarındaki sulara taşınıyor, burada başka tankerlere aktarılarak Çin’deki rafinerilere gönderiliyordu. Haberlerde bu işlemler, İran petrolü ihracatına yönelik ABD kısıtlamalarını aşmak için kullanılan bir deniz taşımacılığı ağının parçası olarak tanımlanıyor. Mahsur kalan bazı tankerlerin boş olabileceği bildirildiğinden, hepsinin şu anda petrol taşıdığı varsayılmamalı.
Gemilere ilişkin sayılar da farklılık gösteriyor. Herath’ın 4 Ekim tarihli açıklamasında 47 yabancı gemi arasında yaklaşık 19 İran gemisi bulunduğu belirtildi. Ona atfedilen başka bir haberde İran gemilerinin sayısı 15 olarak verilirken, diğer haberlerde Sri Lanka ile Malezya arasında yaklaşık 20 tankerden söz ediliyor. Bu rakamlar farklı tarihlere ya da bölgelere ilişkin olabilir; ancak yayımlanmış herhangi bir gemi envanteri bu farklılıkları açıklığa kavuşturmuyor.
Yaptırım uyarısı gerçekte ne anlama geliyor?
Rodrigo’ya göre ABD, ilgili ikincil yaptırımları 24 Ağustos’ta duyurdu. ABD yaptırımları kapsamında belirlenmiş gemilere hizmet veren kişi veya kuruluşlar, ABD finans sistemine erişimlerini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalabilir. Rodrigo, politikanın küresel ölçekte uygulandığını ve özellikle Sri Lanka’yı hedef almadığını söyledi.
İkincil yaptırımlar, ABD dışındaki şirketlerin Amerikan pazarlarına ya da finansal hizmetlere erişimlerini kısıtlama tehdidiyle bu şirketler üzerinde baskı kurabilir. Sri Lankalı bir tedarikçi açısından kaygı, yaptırım uygulanan bir gemiyle yapılan işlemin, o teslimatın çok ötesinde banka ilişkilerini ve diğer ticari faaliyetleri etkileyebilmesidir.
ABD Büyükelçiliği, yaptırım kapsamındaki gemilere ilişkin sorular için Hazine Bakanlığı’nın Yabancı Varlıkların Kontrolü Ofisi’ne yönlendirme yaptı. Büyükelçilik ayrıca 25 Eylül tarihli ve yakıt, yiyecek ile erzak dahil hizmetlerin tedarikçileri yaptırım riskiyle, olası hukuki veya cezai yaptırımlarla karşı karşıya bırakabileceği uyarısında bulunan açıklamaya işaret etti.
Bu uyarılar, herhangi bir İran gemisine yapılan her teslimatın otomatik olarak aynı cezaya yol açacağını göstermiyor. Belirtilen risk, yaptırım kapsamındaki gemilerle ilgili ve sonuçlar işlemin niteliğine ve geçerli kurallara bağlı. Bir geminin İran’a ait olması ya da İran bayrağı taşıması, tek başına o geminin yaptırım listesinde bulunduğunu göstermez.
Herath, hükümetin ABD yaptırımlarına tabi gemilere mal taşımadığını ya da tedarik sağlamadığını söyledi. Haberlere göre yetkililer, yaptırım uygulanan gemilere ilişkin bilgileri hizmet sağlayıcılarla paylaşmaya başladı; ancak mahsur kalan mürettebata ikmal sağlanması için onaylanmış bir yöntemi kamuoyuna açıklamadı.
Washington Kolombo’ya baskı yaptı mı?
En büyük anlaşmazlık, ABD’nin Sri Lanka’dan doğrudan yardım sağlamamasını isteyip istemediği konusunda. Herath, 4 Ekim’deki etkinlikte bu iddiayı reddederek hükümet kararlarının Sri Lanka’nın bağımsızlığını, egemenliğini ve tarafsızlığını koruyacağını söyledi.
Dışişleri Bakanı, Washington’ın Kolombo’ya yiyecek ya da su vermemesi talimatı verdiği yönündeki iddialara ilişkin şunları söyledi:
Kesinlikle böyle bir talimat verilmedi. ABD, bu yönde Sri Lanka hükümetine hiçbir şekilde bildirimde bulunmadı, müdahale etmedi ya da baskı uygulamadı.
Rodrigo da Sri Lanka’nın yardım kararı vermesi hâlinde sonuçlarla karşılaşacağına ilişkin herhangi bir uyarı almadığını söyledi. Küresel ölçekte uygulanan yaptırım politikasını, doğrudan Kolombo’ya yöneltilmiş bir uyarıdan ayrı tuttu.
Diğer haberlerde farklı bir anlatım yer alıyor. Bu haberlerde, ağustos ayında ABD Büyükelçiliği’nin 19 İran tankerini izlediği ve yetkililerden liman hizmet sağlayıcılarına destek vermemelerini söylemelerini istediği bir yazışmadan söz ediliyor. Dışişleri Bakanlığı’ndan ismi açıklanmayan kaynaklara dayandırılan başka haberlerde, büyükelçilik çalışanları ile Sri Lanka’yı ziyaret eden Amerikalı sivil ve askerî yetkililerin tekrarlanan uyarıları aktarılıyor. 30 Eylül tarihli bir haberde de yaklaşık 20 tankere ikmal yapılması hâlinde yaptırım uygulanacağı tehdidinde bulunulduğu öne sürüldü.
Büyükelçiliğin özel diplomatik yazışmalar hakkında yorum yapmayı reddetmesi, bu iddiaları ne doğruluyor ne de çürütüyor. ABD’nin kamuya açık tutumu, İran’ın yasa dışı gelir kaynaklarını kısıtlamak ve İran’la iş yapmanın risklerini açıklamak için ortaklarıyla birlikte çalıştığı yönünde. Kamuya açık yaptırım uyarılarının varlığı bu açıklamalarla sabit; tartışmalı olan, Washington’ın Sri Lanka’dan özel olarak ne yapmasını istediği.
İkmal sıkıntısı ne kadar ciddi?
Denizcilik şirketlerinden gelen haberler, ikmal sıkıntısının sahadaki boyutunu ortaya koyuyor. Dubai’deki denizcilik acenteleri, Sri Lankalı şirketlere yiyecek ve yakıt göndermeleri için çağrıda bulundu. Yerel şirketlerin ikmal ziyaretleri için onay alması giderek zorlaştı; Sri Lanka Limanlar İdaresi’nin de yaptırım riskleri nedeniyle İran gemilerine hizmet verilmesini sakıncalı bulduğu bildirildi.
Kısıtlamalar yürürlüğe girmeden kısa süre önce bir gemiye çıkan Sri Lankalı bir onarım şirketinin çalışanları, erzakın azalmaya başladığını gördü. Mürettebat, yanlarında yiyecek getirmelerini istedi ve yıkanmayı engelleyecek ölçüde su tasarrufu yapmak zorunda olduklarını söyledi. Başka bir denizcilik şirketi de tankerleri temsil eden acentelerden acil yiyecek ve erzak talepleri aldı.
Bu anlatımlar koşulların kötüleştiğine işaret ediyor; ancak her gemide ne kadar yiyecek, su ya da yakıt kaldığını ortaya koymuyor. Etkilenen denizcilerin toplam sayısı, sağlık durumları ve eksikliklerin ne zaman yaşamı doğrudan tehdit edeceği kamuoyunca bilinmiyor. İran Büyükelçiliği başlangıçta konuya ilişkin ayrıntılı bilgiye sahip olmadığını söyledi.
Limanlar ve Sivil Havacılık Bakan Yardımcısı Janitha Ruwan Kodithuwakku, gemilerde Sri Lankalı mürettebat bulunduğunu gösteren bir bilgiye sahip olmadıklarını söyledi. Ticari Denizcilik Sekreterliği de benzer bir bildirim almadığını belirtti. Bu, bildirilmiş bir bilginin bulunmadığı anlamına geliyor; her denizcinin uyruğunun kesin olarak tespit edildiği anlamına değil.
Kurtarma yükümlülüğü ile rutin ikmal farklı konular
Hukuki tartışmada gemilerin bulunduğu yer önem taşıyor. Herath, 47 geminin de Sri Lanka’nın 12 deniz millik karasuları sınırının dışında olduğunu söyledi. Diğer haberlerde İran tankerlerinin ülkenin münhasır ekonomik bölgesinde bulunduğu belirtiliyor. Bu tanımlar birbiriyle çelişmiyor: Münhasır ekonomik bölge karasularının ötesine uzanıyor ve kıyı devletine kaynaklar üzerinde belirli haklar tanıyor; kıyıya yakın sularda sahip olduğu yetkilerin aynısını vermiyor.
İran, gemi mürettebatına erzak ulaştırılmasını beklerken insani yükümlülüklerin geçerli olduğunu savunarak Sri Lanka’nın yardım etmesi gerektiğini öne sürdü. Bu görüşünü Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’nin 98. maddesine, 1974 tarihli Denizde Can Emniyeti Uluslararası Sözleşmesi’ne ve 1979 tarihli Uluslararası Deniz Arama ve Kurtarma Sözleşmesi’ne dayandırıyor.
Denizcilik uzmanları Nimalka Hewawitharana ve Schin Mendis daha sınırlı bir değerlendirme yaptı. Gemilerin karasuları dışında olduğunu ve yaşamları tehdit eden bir durumda bulunmadığını belirterek bu koşullar altında Sri Lanka’nın ikmal sağlama yönünde bağlayıcı bir yükümlülüğü olmadığı sonucuna vardılar. Ancak bu değerlendirme, mürettebatın durumunu bağımsız olarak ortaya koymuyor.
Uluslararası hukuk uzmanları Sampath Alwis ve Prashanthi Dissanayaka da rutin hizmetleri, mürettebat güvenliğine ilişkin acil durumlardan ayırdı. Sözleşmeye ilişkin yorumlarını açıklarken şunları söylediler:
UNCLOS, Sri Lanka gibi kıyı devletlerine, özellikle bu tür bir yardım ulusal yasalara, güvenlik çıkarlarına ya da uluslararası yaptırım riskine aykırı düşüyorsa, ikmal isteyen her yabancı ticaret gemisine yakıt sağlama veya hizmet verme konusunda genel ve koşulsuz bir yükümlülük getirmez.
Temel ayrım, ticari ikmal talebi ile kurtarma ya da acil insani müdahale gerektiren tehlike durumu arasında. Bir geminin karasuları dışında bulunması, denizde tehlikede olan kişilere yardım konusundaki tüm soruları tek başına yanıtlamaz. Sri Lanka’nın insani gerekçelerle müdahaleye hazır olduğunu belirtmesi, koşulların kötüleşmesi hâlinde farklı bir tutum için kapı aralık bırakıyor.
Önceki kurtarma operasyonu ve Trincomalee’deki 13 denizci
Sri Lanka bu çatışma sırasında İranlı denizcilere daha önce de yardım etti. Mart ayında ABD’nin torpido saldırısı, İran donanmasına ait IRIS Dena gemisini adanın yakınlarında batırdı; 87 denizcinin öldüğü bildirildi. Gemi, Hindistan’ın davetiyle düzenlenen bir deniz tatbikatından dönüyordu.
Deniz kazasının nerede yaşandığına ilişkin anlatımlar farklılık gösteriyor: Bazı kaynaklar Sri Lanka sularını işaret ederken, diğerleri Galle yakınlarında, kıyı açıklarında meydana geldiğini belirtiyor. Sri Lanka makamları sağ kurtulanları kurtardı ve yaralı denizcileri yerel hastanelerde tedavi etti. Mürettebatının teknik sorun bildirmesi üzerine ikinci bir İran gemisi de limana getirildi.
Herath, IRIS Bushehr’ün Trincomalee’de kaldığını; Sri Lanka’nın gemideki kalan 13 mürettebat üyesine yiyecek, konaklama ve güvenlik sağladığını, ayrıca gemiyi korumak için adımlar attığını söyledi. Haberlerde önceki operasyonların ardından 230’dan fazla İranlı denizcinin ülkelerine gönderildiği de aktarılıyor. Bushehr’de 13 denizcinin bulunması, ülkelerine gönderilenlere ilişkin haberlerin tüm mürettebatın ayrıldığı anlamına gelmediğini gösteriyor.
Uluslararası ilişkiler analisti Dayan Jayatilleka, ticaret gemilerinin saldırı altında olmaları nedeniyle Sri Lanka sularına girmeleri hâlinde ülkenin onlara yardım etme yönünde ahlaki bir yükümlülüğü olacağını savundu. Bu görüş, açık denizdeki tüm tankerlere şu anda koşulsuz hizmet verme zorunluluğundan değil, acil durum senaryosundan söz ediyor.
Ticari ilişkilerde risk ve kaybedilen denizcilik faaliyetleri
Sri Lanka’nın temkinli yaklaşımı, ekonomik krizden toparlanma sürecini ve dış pazarlara ve uluslararası finansmana bağımlılığını yansıtıyor. ABD, ülkenin Uluslararası Para Fonu kurtarma paketini destekledi ve tarım sektörünün gıda krizini atlatmasına yardımcı oldu. İran ise uzun süredir devam eden petrol ve çay ticareti ile Uma Oya hidroelektrik projesi dahil altyapı bağlantıları sayesinde önemli bir ortak olmayı sürdürüyor.
İhracatı Geliştirme Kurulu’na atfedilen verilere göre 2026’nın ilk altı ayında Sri Lanka’nın mal ihracatının yaklaşık yüzde 22’si ABD’ye, yüzde 25,5’i Avrupa Birliği’ne yapıldı. Bu iki pazarın toplam payı yüzde 47,5’e ulaşıyor. Ekim ayında yayımlanan başka bir haberde ABD’nin payı yüzde 23 olarak verildi; ancak aynı raporlama dönemi belirtilmediğinden iki ABD verisi doğrudan karşılaştırılamaz.
Bu ihracat payları, Kolombo’nun Washington’la ilişkilere neden hassasiyet gösterdiğini açıklıyor. Ancak belirli bir gemi tedarikçisine yönelik yaptırımların Sri Lanka’nın tüm ihracatını otomatik olarak etkileyeceği anlamına gelmiyor. Mevcut uyarı, belirli hizmetleri veren işletme ya da kişileri ve bunların finansmana erişimini ilgilendiriyor.
İşleri reddetmenin ticari bir maliyeti de var. Denizcilik sektörü temsilcileri, Sri Lanka’da hizmet alamayan gemilerin şimdiden Hindistan’a yöneldiğini söylüyor. İkmal, onarım ve diğer faaliyetlerdeki kayıp, döviz gelirlerini düşürebilir ve Sri Lanka’nın bölgesel bir denizcilik merkezine dönüşme çabalarını zayıflatabilir. Bu kayıplara ilişkin herhangi bir tahmin yayımlanmadı.
Kodithuwakku, hükümetin özel tedarikçilerin mal sağlamasını yasaklayamayacağını; ancak ABD’nin bu şirketlere karşı, Amerikan hesaplarını etkileyen kısıtlamalar dahil, adım atabileceği uyarısında bulundu. Daha sonraki haberlerde hükümetin gemilere ikmal yapılmamasını tavsiye ettiği aktarıldı. Tavsiye ile hukuki yasak aynı şey değil; ancak ikisi de tedarikçilerin kararını etkileyebilir.
Eski Dışişleri Bakanı Prof. G.L. Peiris, Sri Lanka’nın bağlantısızlık politikasını yaptırımlarla tek başına karşı karşıya kalmak yerine diğer ülkelerle birlikte gündeme getirmesini önerdi. Ortak bir girişim ya da müzakere edilmiş insani muafiyet açıklanmadı.
Anlaşmazlık nasıl gelişti?
Süreç, daha önce yaşanan bir denizcilik acil durumunu, aylar süren deniz taşımacılığı aksaklıklarını ve son dönemdeki ikmal anlaşmazlığını birbirine bağlıyor. Sri Lankalı yetkililer, tartışma kamuoyuna yansımadan önce denizcilik yaptırımlarından kaçınma yöntemlerini tespit etme eğitimi de aldı.
- 28 Şubat 2026: ABD ve İsrail, Sri Lankalı yetkililerin çatışmanın başlangıcı olarak tanımladığı İran’a yönelik ortak saldırıları başlattı.
- Mart: IRIS Dena Sri Lanka yakınlarında batırıldı. Yetkililer sağ kalanları kurtardı, yaralı denizcileri tedavi etti ve daha sonra İranlı personeli ülkelerine gönderdi.
- 24 Ağustos: Dışişleri Bakanlığı’na göre ABD, yaptırım kapsamındaki gemilere hizmet verilmesine ilişkin ikincil yaptırım uyarısını duyurdu.
- 9-11 Eylül: ABD Büyükelçiliği, Dışişleri Bakanlığı’nın Tehditlerin Azaltılması İşbirliği Ofisi ve Atlantic Council iş birliğiyle Kolombo’da düzenlenen denizcilik yaptırımları eğitimine 40’tan fazla Sri Lankalı yetkili katıldı.
- 21-25 Eylül: Kolombo’da düzenlenen ayrı bir çalıştayda, radyolojik ve nükleer acil durumlara müdahale usulleri ele alındı. Çalıştaya Sri Lanka kurumları ve ABD Enerji Bakanlığı’na bağlı bir ofis katıldı.
- 25 Eylül: ABD Büyükelçiliği, yaptırım uygulanan gemilere yakıt, yiyecek ya da erzak sağlamanın yaptırım riski doğuracağı uyarısında bulundu.
- 30 Eylül: Bir haberde, yaklaşık 20 İran tankerine ikmal yapılması hâlinde Amerikalıların yaptırım uygulama tehdidinde bulunduğu öne sürüldü.
- 4 Ekim: Herath, ABD baskısını reddetti ve karasuları dışındaki 47 gemi arasında yaklaşık 19 İran gemisi bulunduğunu açıkladı.
- 8 Ekim: Haberlerde Sri Lanka’nın İran’a yiyecek, su ya da ilaç sağlamayacağını bildirdiği ve özel şirketlere teslimat yapmamalarını tavsiye ettiği aktarıldı.
Denizcilik eğitimi, gemi acenteleri, yakıt tedarikçileri ve diğer hizmet sağlayıcılar açısından riskleri ele aldı. ABD Büyükelçisi Eric Meyer, eğitimin amacını yasa dışı ağlarla mücadele etmek ve meşru ticareti korumak için Amerikan uzmanlığını paylaşmak olarak açıkladı. Nükleer acil durumlara ilişkin ayrı çalıştay, mahsur kalan tankerlerin radyolojik tehdit oluşturduğunu göstermiyor.
Henüz karara bağlanmayan konular arasında mürettebatın durumunun nasıl değerlendirileceği, üzerinde uzlaşılmış bir düzenlemeyle acil durum malzemelerinin ulaştırılıp ulaştırılamayacağı ve tedarikçilerin yaptırım riskine karşı nasıl korunacağı yer alıyor. Hükümetin karar vermesi için bir son tarih, doğrulanmış bir yardım misyonu ya da tankerlerin ayrılacağı tarih açıklanmadı.
Öne Çıkanlar
- Sri Lanka, karasularının ötesinde bekleyen 47 yabancı geminin yaklaşık 19’unun İran gemisi olduğunu söylüyor.
- İranlı mürettebatın yiyecek, içme suyu ve yakıt sıkıntısı çektiği bildiriliyor; ancak her gemideki koşullar kamuoyunca bilinmiyor.
- Yetkililer doğrudan ABD baskısı iddialarını reddederken diğer haberlerde özel uyarılardan söz ediliyor. ABD Büyükelçiliği diplomatik yazışmalar hakkında yorum yapmayı reddetti.
- ABD’nin yaptırım listesine aldığı gemilere hizmet vermek, tedarikçileri ABD finans sistemine erişimlerini kaybetme olasılığı dahil yaptırım riskiyle karşı karşıya bırakabilir.
- Sri Lanka, açık denizdeki yaptırım kapsamındaki gemilere ikmal sağlamazken Trincomalee’de IRIS Bushehr’de bulunan 13 denizciye desteğini sürdürüyor.
- İran, denizcilik sözleşmelerinin yardım yükümlülüğü getirdiğini savunuyor; adı geçen hukuk uzmanları rutin hizmetleri mürettebat güvenliğini ilgilendiren acil durumlardan ayırıyor.
- Onaylanmış bir insani yardım düzenlemesi ya da gemilerin ayrılış takvimi açıklanmadı.






