Rooppur’da kontrollü reaksiyon, yeni aşamayı başlatıyor
Bangladeş’in ilk nükleer reaktörü, 11 Ekim 2026’da saat 15.34’te kontrollü ve kendi kendini sürdüren bir zincirleme reaksiyona ulaştı. Böylece Rooppur projesi devreye alma sürecinde yeni bir aşamaya geçti. Önümüzdeki önemli testler yalnızca reaktörle sınırlı değil: mühendislerin ekipmanları giderek artan güç seviyelerinde kontrol etmesi, jeneratörü ulusal şebekeye bağlanmaya hazırlaması ve diğer düzenleyici işlemleri tamamlaması gerekiyor.
İçindekiler
- Rooppur’da kontrollü reaksiyon, yeni aşamayı başlatıyor
- İlk kritikliğin reaktör içindeki anlamı
- Kasım hedefleri testlere bağlı
- Rooppur bu aşamaya nasıl ulaştı?
- Acil durum hazırlıkları kasım ayında değerlendirilecek
- Güvenlik sistemleri ve sorumlular
- Rooppur ne kadar elektrik sağlayabilir?
- Finansman, devreye alma sonrasına da uzanıyor
- Yakıt Rusya’dan, eğitim desteği bölgeden
- Öne Çıkanlar
Bangladeş’teki Rusya Büyükelçiliği 13 Ekim’de, 1. Ünitenin asgari kontrollü seviyeye ulaştığını duyurdu. Proje takviminde ilk elektriğin 20 Kasım civarında üretilmesi öngörülürken Rosatom, şebekeye bağlantının kasım sonuna kadar gerçekleşmesini bekliyor. Ticari işletmeye geçiş için ayrıca Aralık 2026 hedefleniyor.
Rooppur, Dakka’nın yaklaşık 160 kilometre kuzeybatısında, Pabna eyaletinin Ishwardi bölgesinde bulunuyor. Rus tasarımı iki VVER-1200 reaktörünün her birinin planlanan brüt üretim kapasitesi 1.200 megavat; santralin toplam kapasitesi ise 2.400 megavat.
Bilim ve Teknoloji Bakanlığı Sekreteri Md Anwar Hossain, reaksiyonun düzenleyici kurumun onayı ve gerekli uygunluk işlemleri, teknik kontroller ve dış sertifikasyonlar tamamlandıktan sonra başladığını söyledi. Devreye alma ekibinin ilk sonuçlarını şöyle anlattı:
Bugün devreye alma ekibi ilk kez 1. ünitede fisyon reaksiyonunu başlattı. Tüm parametreler tasarıma uygun çalışırken süreci başarıyla başlattık,
11 Ekim’deki kontrollü fisyonun başlatılması, Bangladeş Atom Enerjisi Düzenleme Kurumunun (BAERA) devreye alma sürecinin bir sonraki aşamasına geçiş izninin ardından gerçekleşti. Elektrik tüketicileri açısından bu gelişme, yeni bir enerji kaynağına doğru ilerleme anlamına geliyor; elektriğin sağlanması ise sıradaki testlerin sonuçlarına bağlı.
İlk kritikliğin reaktör içindeki anlamı
Reaktörün içindeki uranyum atomları, nükleer fisyon adı verilen süreçte parçalanır. Her parçalanma ısı ve nötron adı verilen parçacıklar açığa çıkarır; bu nötronlar başka uranyum atomlarının da parçalanmasına yol açabilir. İlk kritiklik, bu sürecin reaktörün kontrolü altında, başlangıçta çok düşük ısıl güçte kendi kendini sürdürebilir hâle gelmesidir.
Operatörler reaksiyonu izler ve belirlenen sınırlar içinde tutar. Bu bağlamda kritiklik, kararlı bir çalışma durumunun teknik adıdır. 11 Ekim’deki gelişmeyle reaktörün nükleer ısı üretirken nasıl çalıştığını kontrol etme süreci başladı.
Bangladesh Limited Nükleer Santral Şirketi Genel Müdürü Dr Md Zahedul Hassan, ısının nihayetinde buhar üreteceğini, buharın da elektrik jeneratörlerine bağlı türbinleri çalıştıracağını söyledi. Bu elektriğin evlere ve iş yerlerine ulaşabilmesi için birbiriyle bağlantılı çeşitli sistemlerin birlikte çalışması gerekiyor.
Rooppur’da basınçlı su reaktörü kullanılıyor. Reaktörde dolaşan su, kaynamadan ısı taşıyabilmesi için basınç altında tutuluyor. Buhar jeneratörleri bu ısıyı ayrı bir su devresine aktarıyor; burada türbini döndüren buhar üretiliyor.
Kasım hedefleri testlere bağlı
Proje yetkilileri, ilk kritikliği de kapsayan fiziksel başlatma aşamasının yaklaşık 30 ila 40 gün sürmesini bekliyor. Mühendisler, test sonuçlarına göre gücü kademeli olarak artırmadan önce reaktör ölçümlerini, güvenlik sistemlerini ve kontrol ekipmanlarını izleyecek.
Rosatom Genel Müdürü Alexey Likhachev, Rusya Büyükelçiliğinin aktardığı açıklamada gelişmeyi ve proje ekibinin çalışmalarını şöyle değerlendirdi:
Asgari kontrollü seviyeye ulaşılması, Rooppur Nükleer Santrali projesinin hayata geçirilmesinde önemli bir kilometre taşı ve tüm ekip için büyük bir başarıdır,
İlk elektriğin 20 Kasım civarında üretilmesi hedefi ile Rosatom’un bağlantının kasım sonuna kadar kurulacağı beklentisi, sıradaki işletme hedefini ortaya koyuyor. Şebekeye bağlantı için jeneratörün elektrik vermeden önce şebekenin çalışma koşullarına uyum sağlaması gerekiyor.
Ticari elektrik arzı için kesin bir tarih açıklanmadı. Haziran 2025’te üzerinde uzlaşılan güncellenmiş takvim, 1. Ünitenin Aralık 2026’da, 2. Ünitenin ise Aralık 2027’de ticari işletmeye geçmesini öngörüyor. Devreye alma sırasında şebekeye ilk elektrik verilebilir; ticari işletmeye geçiş ise gerekli test ve kabul işlemlerinin ardından gerçekleşir.
Rooppur bu aşamaya nasıl ulaştı?
Dünya Nükleer Birliği’nin Bangladeş ülke profiline göre projenin geçmişi, Rooppur sahasının seçildiği 1963 yılına uzanıyor. Mevcut inşaat programı Rusya ile yapılan anlaşmalarla şekillendi ve Aralık 2015’te imzalanan ana sözleşmeyle ilerledi.
İnşaattan ilk kritikliğe uzanan süreç, ilk kontrollü reaksiyon öncesinde ne kadar hazırlık yapıldığını gösteriyor:
- 25 Aralık 2015: İlk değeri 12,65 milyar dolar olan genel inşaat sözleşmesi imzalandı.
- 30 Kasım 2017: 1. Ünitenin inşaatı başladı.
- 14 Temmuz 2018: 2. Ünitenin inşaatı başladı.
- Eylül ve Ekim 2023: İlk nükleer yakıt sahaya ulaştı ve resmî olarak teslim edildi.
- 2025: Nükleer işletme öncesinde santral sistemlerini kontrol etmek amacıyla soğuk ve sıcak işlev testleri tamamlandı.
- Nisan 2026: BAERA, aynı ayın ilerleyen günlerinde yakıt yüklemesine başlanmasına imkân veren devreye alma lisansını verdi.
- Mayıs 2026: 1. Ünitenin reaktör çekirdeğine 163 yakıt demetinin tamamının yüklenmesi tamamlandı.
- 11 Ekim 2026: 1. Ünitede saat 15.34’te ilk kritikliğe ulaşıldı.
Nisan ayındaki izin, proje kayıtlarında 16 Nisan tarihli. Ekim ayında kontrollü fisyona geçiş için verilen ek onay, düzenleyici kurumun devreye alma sürecinin her aşamasını ayrı ayrı yetkilendirdiği bir işleyişi yansıtıyor.
1. Ünitenin başlangıçta 2023’te devreye alınması bekleniyordu. Dünya Nükleer Birliği, COVID-19 salgını ve Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin yol açtığı gecikmelerin ardından inşaat, finansman ve işletme takvimlerinin güncellendiğini kaydediyor.
Acil durum hazırlıkları kasım ayında değerlendirilecek
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansının Acil Durum Hazırlığı İnceleme misyonunun 8-18 Kasım tarihlerinde Bangladeş’i ziyaret etmesi planlanıyor. İnceleme, projenin şebekeye ilk elektrik verme hedef döneminden kısa süre önce olası nükleer acil durumlara hazırlık düzeyini değerlendirecek.
Dakka’da düzenlenen hazırlık çalıştayında Anwar, ülkenin acil durum müdahale düzenlemelerinin uluslararası standartları karşılaması gerektiğini söyledi. Kurumlardan, üst düzey yetkililere derhâl bilgi gönderilmesi ve santral içinde ve dışında müdahalenin eşgüdümü için yazılı prosedürler hazırlamalarını istedi.
Çalıştayda BAERA, Bangladeş Atom Enerjisi Komisyonu, Pabna ve Kushtia yönetimleri, kolluk kuvvetleri, Silahlı Kuvvetler, çevre yetkilileri ve uzman sağlık ekiplerinin sorumlulukları belirlendi.
Katılımcılar tahliye, tıbbi müdahale, radyasyon izolasyonu, arama kurtarma ve radyasyon ile çevre koşullarının sürekli izlenmesi konularını öne çıkardı. Bu düzenlemeler, santrali işletenlerin yanı sıra çevredeki toplulukları da ilgilendiriyor.
BAERA Başkanı Mahmudul Hasan, IAEA heyeti gelmeden önce birleşik bir acil durum müdahale çerçevesi oluşturmayı ve her kurumun sorumluluklarını netleştirmeyi amaçladıklarını söyledi. Anwar ise incelemeyi eksikleri belirlemek ve hazırlıkları geliştirmek için bir fırsat olarak nitelendirdi.
Güvenlik sistemleri ve sorumlular
Rosatom, VVER-1200’ü aktif ve pasif güvenlik sistemlerine, bir muhafaza yapısına ve kaza yönetim sistemlerine sahip, 3+ nesil bir tasarım olarak tanımlıyor. Aktif sistemler, elektrikle çalışan ekipmanlardan veya kontrol eylemlerinden yararlanıyor. Pasif sistemler ise güvenlik işlevlerini, elektrikli makinelere daha az bağımlı biçimde yerine getirmek için yer çekimi veya doğal dolaşım gibi fiziksel süreçleri kullanıyor.
Muhafaza yapısı, temel reaktör ekipmanlarının çevresinde bir bariyer oluşturuyor. Devreye alma sırasında uzmanların ekipmanları ve güvenlik işlevlerini test programında belirtilen güç seviyelerinde kontrol etmesi gerekiyor.
Rosatom, dördü Rusya’da, ikisi Belarus’ta olmak üzere altı VVER-1200 ünitesinin hâlihazırda çalıştığını; benzer reaktörlerin Mısır, Macaristan, Türkiye ve Çin’de inşa edildiğini belirtiyor. Bangladeş, başka ülkelerde işletme örnekleri bulunan bir tasarımı benimserken kendi iş gücünü ve düzenleme deneyimini de geliştiriyor.
2015 tarihli Nükleer Santral Yasası, Rooppur’u işletmek üzere Bangladesh Limited Nükleer Santral Şirketini kurdu. Santralin mülkiyeti Bangladeş Atom Enerjisi Komisyonunda kalırken düzenleme sorumluluğu BAERA’ya ait. Dünya Nükleer Birliği, santralin ilk işletme yılında bakımını Rosatom’un üstleneceğini, ardından komisyona devredileceğini belirtiyor.
Bangladeşli personel bu hazırlıkların bir parçası olarak yurt dışında eğitim aldı. 2019 sonuna kadar 500’den fazla Bangladeşli, Rusya’daki Novovoronezh II santralinde stajını tamamlamıştı. Hindistan Nükleer Enerji Kurumu da Bangladeşli nükleer mühendislere eğitim verdi; Hindistan’la düzenleyici iş birliği nükleer güvenlik ve radyasyondan korunma konularını kapsıyor.
Rooppur ne kadar elektrik sağlayabilir?
Dünya Nükleer Birliği profilinde yer verilen Uluslararası Enerji Ajansı ve Dünya Bankası verilerine göre Bangladeş, 2024’te yaklaşık 101 teravatsaat elektrik üretti. Bunun 66,2 teravatsaati doğal gazdan, 20,3 teravatsaati kömürden ve 12,5 teravatsaati petrolden sağlandı. Bu fosil yakıtlar, açıklanan toplam üretimin yaklaşık yüzde 98’ini oluşturdu.
Profilde yer alan Dünya Bankası verilerine göre 2024’te nüfusun yüzde 99,5’i elektriğe erişebiliyordu. Buna karşın şebekeye bağlı kullanıcılar sık sık elektrik kesintileri yaşamayı sürdürdü. Profilden aktarılan verilere göre elektrik talebi yılda yaklaşık yüzde 7 artıyor.
Her iki ünite de ticari olarak işletmeye geçtiğinde Rooppur’un Bangladeş’in elektrik talebinin yüzde 10’undan fazlasını karşılaması bekleniyor. Planlanan üretim, büyük ölçüde doğal gaz, kömür ve petrole bağımlı sistem için kayda değer bir düşük karbonlu kaynak oluşturacak.
Dünya Nükleer Birliği her reaktörün brüt kapasitesini 1.200 megavat olarak verirken teknik bir açıklamada 1. Ünitenin kapasitesi 1.080 megavat olarak belirtiliyor. Profildə inşaatı süren iki ünite için toplam 2.160 megavat bilgisi de yer alıyor. Brüt üretim, santralin kendi tüketimi düşülmeden önce jeneratörlerin ürettiği elektriği ifade ediyor; teknik açıklamada daha düşük kapasite değerinin hangi temele dayandığı belirtilmiyor.
Megavat, bir santralin belirli bir anda ne kadar güç üretebildiğini ifade eder. Teravatsaat ise zaman içinde üretilen elektrik miktarını ölçer. Rooppur’un yıllık katkısı çalışma düzeyine, bakım dönemlerine ve her iki ünitenin tamamlanma tarihlerine bağlı olacak.
Finansman, devreye alma sonrasına da uzanıyor
Dünya Nükleer Birliği, ilk birkaç yılın yakıtını da kapsayan Aralık 2015 tarihli ana sözleşmenin değerini 12,65 milyar dolar olarak veriyor; finansmanın yüzde 90’ını Rusya sağlıyor. Ayrıntılı finansman geçmişinde 2016’da üzerinde uzlaşılan 11,38 milyar dolarlık Rus kredi kolaylığı yer alırken, yayımlanmış başka bir proje tahmininde Rus devlet kredileri 11,9 milyar dolar olarak belirtiliyor.
Bangladeş, Ocak 2026’da projenin yerel para cinsinden maliyetinin yaklaşık 1,39 trilyon takaya çıkarılmasını onayladı. Yaklaşık yüzde 23’lük artışın başlıca nedeni, takanın dolar karşısında değer kaybetmesiydi. Takanın zayıflaması, Bangladeş’in dolar cinsinden maliyetleri karşılamak için daha fazla yerel para bulmasını gerektiriyor.
Aynı onayla projenin tamamlanma tarihi Haziran 2028’e uzatıldı. Projenin genel bitiş tarihi, iki reaktör için ayrı ayrı belirlenen ticari işletmeye geçiş hedeflerinin yanı sıra geçerliliğini koruyor.
Temmuz 2025’te Rusya ile imzalanan protokol, kredi ödemelerinin 2027’ye kadar sürmesini sağladı ve anapara geri ödemelerinin başlangıcını Eylül 2028’e erteledi. 2023’te referans faiz Libor’dan ABD Teminatlı Gecelik Finansman Faizine (SOFR) çevrilirken finansman koşullarındaki yüzde 4’lük faiz üst sınırı korundu.
Yakıt Rusya’dan, eğitim desteği bölgeden
Rosatom’un rolü yakıt çevrimi boyunca sürüyor. Rosatom’un yakıt şirketi TVEL, Ağustos 2019’da Bangladeş Atom Enerjisi Komisyonuyla tedarik sözleşmesini kesinleştirdi; Rooppur’da kullanılacak yakıtın tamamı Rusya’dan sağlanıyor.
Anlaşmalar, kullanılmış yakıtın yeniden işlenmek üzere Rusya’ya iade edilmesini de öngörüyor. Reaktörden çıkarıldıktan sonra da radyoaktif kalan kullanılmış yakıtın işlenmesi, depolanması ve ileride taşınması için sürekli teknik ve düzenleyici düzenlemeler gerekiyor.
Rooppur, Güney Asya’nın nükleer elektrik sektörüne yeni bir ülke daha ekliyor. Hindistan’ın kurulu nükleer kapasitesi 8,78 gigavat; Pakistan’ın Chashma ve Karachi santrallerinin ise yaklaşık 3.500 megavat üretim yaptığı belirtiliyor. Rooppur’un Bangladeş için planlanan brüt kapasitesi 2.400 megavat, yani 2,4 gigavat.
Hindistan’ın eğitime katkısı, Rus teknolojisi ve finansmanının yanı sıra projeye bölgesel bir bağlantı da kazandırıyor. Bangladeş, 2017’de Hindistan Nükleer Enerji Ortaklığı Küresel Merkezini Rooppur’un inşaatı ve işletmesi için danışman olarak görevlendirdi. İki ülke nükleer iş birliği, düzenleme ve projeye destek konularını kapsayan anlaşmalar da imzaladı.
Bangladeş için yakın dönem takvimi artık kasım ayındaki acil durum hazırlığı incelemesini, reaktör testlerinin sürmesini ve hedeflenen şebeke bağlantısını kapsıyor. Her adımın somut bir amacı var: makineleri kontrol etmek, kamu kurumlarını hazırlamak ve yeni bir üretim kaynağını elektrik sistemine kazandırmak.
Öne Çıkanlar
- Rooppur’un 1. Ünitesi, 11 Ekim 2026’da saat 15.34’te ilk kritikliğe ulaştı.
- Reaktörde, ulusal şebekeye elektrik verilmeden önce devreye alma testleri yapılıyor.
- Proje, ilk elektriğin 20 Kasım civarında üretilmesini hedefliyor; Rosatom şebeke bağlantısının kasım sonuna kadar kurulmasını bekliyor.
- IAEA’nın acil durum hazırlığı incelemesinin 8-18 Kasım tarihlerinde yapılması planlanıyor.
- Güncellenen takvim, 1. Ünitenin Aralık 2026’da, 2. Ünitenin ise Aralık 2027’de ticari işletmeye geçmesini öngörüyor.
- İki reaktörün planlanan toplam brüt kapasitesi 2.400 megavat; santralin ulusal elektrik talebinin yüzde 10’undan fazlasını karşılaması bekleniyor.
- Bangladeş’in güncellenen proje maliyeti yaklaşık 1,39 trilyon taka; Rus kredilerinin anapara geri ödemeleri Eylül 2028’e ertelendi.






