Rooppur’da İlk Nükleer Kritiklik Aşamasına Ulaşıldı, Ancak Bangladeş’e Elektrik Arzı İçin Testler Bekleniyor

9 dakikalık okuma
Rooppur Reaches First Nuclear Criticality, but Bangladesh Grid Supply Still Awaits Tests

Kontrollü reaksiyon saat 15.34’te başladı

Bangladeş’in ilk nükleer santrali, 1.200 megavatlık ilk ünitesinde kontrollü nükleer zincir reaksiyonunu başlattı. Bu gelişmeyle devreye alma sürecinde önemli bir aşama geride bırakıldı, ancak ulusal şebekeye henüz elektrik verilmeye başlanmadı. Santral yönetimi ve Bilim ve Teknoloji Bakanlığına göre süreç, pazar günü saat 15.34’te Pabna’nın Ishwardi bölgesindeki Rooppur’da başladı.

İçindekiler
  1. Kontrollü reaksiyon saat 15.34’te başladı
  2. İlk kritiklik ne anlama geliyor?
  3. İzinler aşama aşama ilerliyor
  4. Vana onarımları önceki gecikmeyi giderdi
  5. Nisan ayındaki yakıt yüklemesinden ekim ayındaki kritik aşamaya
  6. Güç bir anda değil, kademeli olarak artırılacak
  7. Kasım ve aralık öngörüleri hâlâ hedef niteliğinde
  8. İki reaktör, Rus finansmanı ve uzatılan proje takvimi
  9. Tamamlandığında neler sağlayacak?
  10. Öne Çıkanlar

Bangladeş Nükleer Santral Şirketi Genel Müdürü Md. Zahedul Hasan, başlangıcı doğrulayarak reaktörün önemli ölçümlerinin belirlenen sınırlar içinde kaldığını söyledi. Santralde bulunan Bilim ve Teknoloji Bakanı Md. Anwar Hossain ise ölçümlerin tasarımda öngörülen değerlerle uyumlu olduğunu ve sürecin kontrollü koşullarda ilerlediğini belirtti.

Bu gelişme, reaktörün kontrollü nükleer zincir reaksiyonunu sürdürebildiği aşama olan ilk kritiklik olarak adlandırılıyor. Bu aşamaya geçiş için Bangladeş Atom Enerjisi Düzenleme Kurumu, 1. ünitenin B-1 devreye alma aşamasından B-2’ye geçmesine izin verdi. Süreçte Rus uzmanlar, Bangladeşli mühendis ve bilim insanları ile düzenleyici kurum uzmanları hazır bulundu.

İki haber kaynağı pazar günkü gelişmenin tarihini 11 Ekim olarak verirken, operasyonel ayrıntıları daha kapsamlı aktaran haberlerde gün ve saat belirtiliyor ancak takvim tarihi verilmiyor. Şebekeye elektrik verilmesi için kesin bir tarih açıklanmadı. Öngörüler 20 Kasım ile aralık sonu arasında değişirken Bangladeşli yetkililer, sonraki aşamalarda ilerlemeyi testlerin, sertifikaların ve düzenleyici kurum onayının tamamlanmasına bağlıyor.

İlk kritiklik ne anlama geliyor?

Reaktörün içinde nükleer fisyon, uranyum atomlarını parçalayarak ısı açığa çıkarır. Bu süreçte, başka atomların da parçalanmasına yol açabilen nötronlar ortaya çıkar. İlk kritiklik aşamasında zincir reaksiyonu, başlangıçta çok düşük ısıl güç düzeyinde ve reaktörün kontrol sistemleri altında kendi kendini sürdürebilir hâle gelir.

Bu bağlamda kritiklik, acil bir durumu değil, teknik bir çalışma koşulunu ifade eder. Bu aşama, reaktörün ileride elektrik üretmek için gereken reaksiyonu sürdürebildiğini gösterir. Ancak santralin hedeflenen üretim kapasitesinde çalışmaya hazır olduğunu kanıtlamaz.

Reklam

Sonraki adımlarda nükleer süreç, elektrik üretim ekipmanına bağlanacak. Reaktörden elde edilen ısı, bir jeneratöre bağlı türbini döndüren buharı üretmek için kullanılacak. Elektrik şebekeye verilmeden önce bu sürecin her aşamasının kontrol edilmesi gerekiyor.

Şebekeyle senkronizasyon ayrı bir aşamadır: Jeneratör, gerekli çalışma koşulları sağlandığında ulusal elektrik sistemine bağlanır. Dolayısıyla nükleer reaksiyonun başlaması, elektrik üretilmesi ve bu elektriğin şebekeye verilmesi birbirinden ayrı aşamalardır. Rooppur bunların ilkine ulaştı; sonraki aşamalarda ise test ve onay süreçleri devam ediyor.

İzinler aşama aşama ilerliyor

Bangladeş Atom Enerjisi Düzenleme Kurumu, önceki testleri inceledikten sonra perşembe günü B-2 devreye alma lisansını onayladı. Onay belgelerinin aynı akşam Bangladeş Atom Enerjisi Komisyonuna teslim edildiği bildirildi. Düzenleme kurumu başkanı Md. Mahmudul Hasan, yakıt yükleme ve testlerin başarıyla tamamlanmasının ardından B-1 aşamasının sona erdiğini söyledi.

B-2 izni, 1. ünitenin kontrollü fisyon reaksiyonuna başlamasına olanak sağladı. Ancak bu izin, sonraki tüm işletme aşamalarına onay verildiği anlamına gelmiyor. Hasan, B-2 aşamasında testlerin süreceğini ve ünitenin şebekeye elektrik verebilmesi için C ve D lisanslarının ayrıca alınması gerektiğini belirtti.

Hossain, kalan çalışmaların Uluslararası Atom Enerjisi Ajansının güvenlik kılavuzlarına ve düzenleyici kurumun koşullarına uygun olması gerektiğini söyledi. Elektrik üretimine ve şebekeye bağlantıya geçmeden önce gerekli sertifika ve onayların alınması gerekiyor.

Bu süreçte belirleyici olan, yalnızca hedef tarih değil, test sonuçlarıdır. İlk kritiklikte ölçümlerin sınırlar içinde kalması, başlangıç adımının başarıyla tamamlandığını gösterir. Ancak bu sonuç; reaktörün davranışı, kontrol ekipmanları, güvenlik sistemleri ve elektrik üretecek ekipmanla ilgili sonraki kontrollerin yerini tutmaz.

Vana onarımları önceki gecikmeyi giderdi

Emniyet valfleriyle ilgili teknik bir sorun, devreye alma sürecini iki aydan fazla geciktirmişti. Arızayı gidermek üzere Rus uzmanlar Rooppur’a geldi; bir habere göre onarımlar 30 Eylül’de tamamlandı. Düzenleyici kurumun ilerleme izninden önce otomatik basınç tahliye valfi ekipmanının testleri başarıyla gerçekleştirildi.

Reklam

Haberlere göre arızalı valflerin sayısı farklılık gösteriyor. Ayrıntılı bir haberde önemli bir ekipmandaki emniyet valfinin arızalandığı belirtilirken, başka bir haberde devreye alma sırasında iki emniyet valfinin düzgün çalışmadığı aktarılıyor. Her iki haber de B-2 lisansı verilmeden önce Rus teknik desteği alındığını ve testlerin başarıyla tamamlandığını belirtiyor.

Basınç tahliye valfleri, gerektiğinde basıncı boşaltarak kontrol etmeye yardımcı olur. Bu valflerin düzgün çalışması, santraldeki güvenlik kontrollerinin bir parçasıdır. Onarımların ve ardından yapılan testlerin tamamlanması, planlanan aşamaya eylül ayında ulaşılacağı yönündeki önceki beklentinin neden karşılanmadığını açıklıyor.

Bu testlerin ardından verilen izin, ilk kritiklik önündeki acil engeli ortadan kaldırdı. Ancak devreye alma çalışmalarının devam etmesi gerekiyor. Reaksiyon test edilirken santral yetkilileri reaktör ölçümlerini, güvenlik sistemlerini ve kontrol ekipmanlarını izlemeyi sürdürüyor.

Nisan ayındaki yakıt yüklemesinden ekim ayındaki kritik aşamaya

İlk reaksiyon, tek bir çalıştırma işleminin değil, aylar süren hazırlıkların ardından gerçekleşti. Yakıt yükleme nisanda başladı; ayrıntıları en kapsamlı biçimde aktaran haberde başlangıç tarihi 28 Nisan olarak veriliyor. Santral yönetimi, 9 Ekim itibarıyla 300’den fazla testin tamamlandığını ve yakıt yüklemesinin sona erdiğini bildirdi.

Aktarılan süreç, vana sorununun hazırlıkları nasıl aksattığını ve sorunun giderilmesinin ardından düzenleyici kurumun izninin nasıl alındığını gösteriyor:

  • 28 Nisan: Ayrıntılı lisanslama haberine göre 1. ünitede yakıt yükleme başladı.
  • 30 Eylül: Operasyonel haberlerden birine göre Rus uzmanlar emniyet valfi onarımlarını tamamladı.
  • 9 Ekim: Santral yönetimi yakıt yüklemesinin ve 300’den fazla testin tamamlandığını bildirdi.
  • İlk kritiklikten önceki perşembe: Düzenleyici kurum B-2 aşamasına geçişi ve fisyonun başlamasını onayladı.
  • Pazar günü saat 15.34: 1. ünite ilk kontrollü nükleer zincir reaksiyonuna başladı. İki haberde tarih 11 Ekim olarak veriliyor.

Yetkililer, reaksiyonun kararlılığını kontrol etmek için birkaç gün gerektiğini söyledi. Proje yetkilileri ayrıca ilk kritiklik aşamasını da kapsayan devreye alma sürecinin 30 ila 40 gün sürebileceğini tahmin etti. Bu süre, olağan işletme için gereken tüm testlerin tamamlanmasını değil, mevcut test aşamasını kapsıyor.

Güç bir anda değil, kademeli olarak artırılacak

Rooppur’un ilk ünitesinin nominal elektrik kapasitesi 1.200 MW; ancak devreye alma planlarında ilk üretimin çok daha düşük düzeyde olması öngörülüyor. Haberlerden birinde ilk elektrik arzının 300 MW olacağı tahmin ediliyor. Bu, ünitenin nominal kapasitesinin dörtte birine karşılık geliyor; tam kapasite anlamına gelmiyor.

Reklam

Bir başka operasyonel haberde elektrik üretiminin kapasitenin yaklaşık yüzde 3’ü düzeyinde başlayıp şebekeye elektrik verilmeden önce yüzde 20 ila 30’a çıkarılacağı belirtiliyor. Bu oranlar, ünitenin 1.200 MW’lık kapasitesine uygulandığında başlangıçta yaklaşık 36 MW, sonraki aşamada ise 240 ila 360 MW’a karşılık geliyor. Ayrı bir haberde verilen 300 MW beklentisi de bu aralığa denk düşüyor.

Santral yönetimi, reaktör gücünün kademeli olarak yüzde 37’ye çıkarılmasının planlandığını da açıkladı. Bu oran, reaktör gücünün artırılma süreciyle ilgili; doğrudan elektrik çıkış oranı olarak değerlendirilmemeli. Reaktörün ürettiği ısı olan ısıl güç ile jeneratörün sağladığı elektrik gücü farklı ölçümlerdir.

Şebeke bağlantısının ardından farklı üretim seviyelerinde deneysel işletme yedi ila sekiz ay sürebilir. Haberler bu sürenin deneysel üretimle mi yoksa şebeke bağlantısıyla mı başlayacağı konusunda küçük farklılıklar içeriyor. Hiçbiri, ilk elektrik arzının tam kapasitede rutin işletmenin hemen başlayacağı anlamına geldiğini belirtmiyor.

Kasım ve aralık öngörüleri hâlâ hedef niteliğinde

Rosatom Genel Müdürü Aleksey Likhachev kasım ayı için bir takvim öngörüsü paylaştı. Haberlerden biri, 9 Ekim’de Dakka’da Bangladeş Bilim ve Teknoloji Bakanı Fakir Mahbub Anam ile yapılan görüşmede, kasım ayının sonuna doğru bir hedefin dile getirildiğini aktarıyor.

Likhachev, beklenen takvim hakkında şöyle konuştu:

Kasım ayının sonlarına doğru bir tarih hedefliyoruz.

Ayrı bir haberde aynı bakanla Moskova’da yapılan görüşmeden söz ediliyor ve Likhachev’e 20 Kasım ile kasım sonu arasında bir üretim tahmini atfediliyor. Başka bir haberde Moskova’daki görüşmenin cuma günü gerçekleştiği belirtiliyor ve mümkün olan en kısa sürede şebekeye deneysel elektrik verileceği yönünde güvence aktarıyor. Dolayısıyla haberlerde görüşmenin yeri ve bağlamı ile öngörünün elektrik üretimini mi yoksa şebeke bağlantısını mı kapsadığı konusunda farklılıklar bulunuyor.

Bangladeş tarafında proje yetkilileri B-2 onayının ardından aralık sonunda şebekeye deneysel elektrik verilebileceğini umduklarını belirtti. Düzenleme kurumu başkanı Hasan, tüm aşamaların başarıyla tamamlanması hâlinde yıl sonuna kadar elektrik arzının başlayabileceğini söyledi. Adı açıklanmayan bir bakanlık yetkilisi ise olası üretim tarihi olarak 20 Kasım’ı verdi.

Hossain ise şebekeye elektrik verilmesi için bir tarih doğrulamadı. Bu nedenle öngörüler kesinleşmiş bir teslim takvimi olarak değil, devreye alma sürecinin başarıyla tamamlanmasına bağlı hedefler olarak değerlendirilmelidir. Bu haberlerde C ve D lisanslarının hangi tarihlerde verileceğine ilişkin kesin bir takvim açıklanmıyor.

Reklam

İki reaktör, Rus finansmanı ve uzatılan proje takvimi

Rooppur, Rusya’nın teknik ve mali desteğiyle Ishwardi’de Padma Nehri kıyısında inşa ediliyor. Santralde her biri 1.200 MW elektrik kapasitesine göre tasarlanmış iki VVER-1200 reaktörü bulunuyor. İki ünitenin toplam planlanan kapasitesi 2.400 MW. Reaktörlerin inşasını Rosatom iştiraki Atomstroyexport yürütüyor.

Rusya ekipman, nükleer yakıt ve mühendislik desteği sağlıyor. Bildirilen Rus devlet kredilerinin toplamı 11,9 milyar ABD doları; haberlerden birinde projenin tahmini maliyeti 12,8 milyar dolara kadar çıkıyor. Bu rakamlara göre krediler tahmini maliyetin yaklaşık yüzde 93’ünü oluşturuyor. Diğer haberlerde proje maliyeti yaklaşık 13 milyar dolar olarak yuvarlanıyor.

Projenin Bangladeş para birimi cinsinden güncel tahmini maliyeti 138.686 crore Tk, yani yaklaşık 1,387 trilyon Tk. Yaklaşık 26.000 crore Tk’lik, başka bir deyişle 260 milyar Tk’lik artışın dolar kurundaki yükselişten kaynaklandığı belirtiliyor. Artışı ayrıntılı biçimde aktaran habere göre yükleniciyle yapılan sözleşme, yalnızca proje süresinin uzatılması nedeniyle maliyet artışına izin vermiyor.

Projenin ilk bitiş tarihi Aralık 2025’ti. Yapılan iki uzatmayla tarih 30 ay ileri alınarak Haziran 2028’e taşındı. Bu idari bitiş tarihi, ilk ünitenin şebekeye ilk bağlantısının beklendiği tarihten ayrıdır ve ilk elektrik arzına ilişkin bir tahmin olarak değerlendirilmemelidir.

Tamamlandığında neler sağlayacak?

Planlanan 2.400 MW kapasiteyle Rooppur’un Bangladeş’in elektrik talebinin yüzde 12’sine kadarını karşılaması bekleniyor. Bu, tamamlanmış santrale ilişkin bir öngörüdür; ilk kritiklik aşamasında ya da 1. üniteden başlangıçta sağlanması beklenen 300 MW’lık elektrik arzında gerçekleşecek katkı değildir.

Bu ayrım önemli; çünkü başlangıçta beklenen 300 MW, 1. ünitenin kapasitesinin dörtte birine, iki ünitenin toplam kapasitesinin ise sekizde birine karşılık geliyor. Bu haberlerde ikinci ünitenin devreye alınma takvimi belirtilmediğinden, 1. ünitedeki ilerleme santralin tamamı için kesinleşmiş bir takvim olarak değerlendirilemez.

Likhachev, projenin genişletilmesinin de görüşüldüğünü, ancak nihai kararın Bangladeş hükümeti ve halkına ait olduğunu söyledi. Onaylanmış bir genişleme planı, ilave kapasite miktarı ya da karar tarihi belirtilmedi.

Şimdilik öncelik daha sınırlı: Reaktörün kararlı çalıştığını doğrulamak, kalan testleri tamamlamak, sonraki lisansları almak ve jeneratörü şebeke bağlantısına hazırlamak. İlk kritiklik, Bangladeş’in nükleer elektrik üretme yolunda somut bir ilerleme; ancak ilk arzın ne zaman başlayacağı ve miktarı bu adımlara bağlı olmaya devam ediyor.

Öne Çıkanlar

  • Rooppur’un 1. ünitesi pazar günü saat 15.34’te ilk kontrollü nükleer zincir reaksiyonuna başladı.
  • Yetkililer reaktör ölçümlerinin belirlenen sınırlar içinde kaldığını açıkladı. Henüz elektrik arzı başlamadı.
  • B-2 lisansı mevcut devreye alma aşamasına izin veriyor. C ve D aşamaları için ayrıca onay alınması gerekiyor.
  • Emniyet valflerindeki arızalar, onarım ve başarılı testler tamamlanana kadar devreye alma sürecini iki aydan fazla geciktirdi.
  • Elektrik üretimi ve şebekeye arz için öngörüler 20 Kasım ile aralık sonu arasında değişiyor; şebeke bağlantısı için kesin tarih açıklanmadı.
  • Farklı üretim seviyelerinde deneysel işletme, güç kademeli olarak artırılırken yedi ila sekiz ay sürebilir.
  • Planlanan iki ünitenin toplam kapasitesi 2.400 MW. Proje süresi Haziran 2028’e kadar uzatıldı; güncel tahmini maliyet 138.686 crore Tk.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir