İki uçuşla görüş mesafesinde ilk artış sağlandı
Endonezya Afet Yönetim Ajansı BNPB, ülkenin orman yangını dumanını dağıtmak için kuru buz kullandığı ilk deneme sırasında Palembang’daki Sultan Mahmud Badaruddin II Uluslararası Havalimanı çevresinde görüş mesafesinin yaklaşık 650 metreden 2.800 metreye çıktığını bildirdi. Operasyon, dumanın havacılığı aksattığı ve Güneydoğu Asya’daki toplulukları sağlıksız havaya maruz bıraktığı dönemde, 15 Ekim 2026’da başladı.
İçindekiler
- İki uçuşla görüş mesafesinde ilk artış sağlandı
- Palembang’da ne oldu?
- Kuru buz dumanı nasıl hareket ettirebilir?
- Havalimanları neden ilk sırada?
- Kuru buz ve yapay yağışın amaçları farklı
- Eski bir malzemeye yeni bir amaç
- Sumatra ve Borneo’da yangınlar sürüyor
- Sağlık üzerindeki baskı Endonezya’nın ötesine uzanıyor
- Uygulamanın genişletilmesi neye bağlı?
- Öne Çıkanlar
BNPB Sözcüsü Berton SP Panjaitan’a göre, PK-SNP tescilli bir Cessna Caravan ilk gün her biri yaklaşık 4.500 fit irtifada 800 kilogram malzeme taşıyan iki sorti yaptı. Uçak, yoğun dumanın uçuşları engellediği havalimanı çevresini hedef aldı.
Bildirilen görüş mesafesi artışı, ilk ölçümün yaklaşık 4,3 katına ulaştı; ancak hükümetin 5.000 metre veya üzeri hedefinin altında kaldı. Deneme öncesinde yetkililer etkilenen bölgelerde görüş mesafesinin yaklaşık 1.000 metre olduğunu belirtmişti; BNPB’nin operasyon güncellemesinde havalimanı yakınındaki ilk ölçüm 650 metre olarak daha kesin biçimde verildi.
Yetkililer, son derece soğuk katı karbondioksit peletlerinin yere yakın biriken dumanı dağıtmaya yardımcı olup olamayacağını test ediyor. Öncelikli amaçları, yangınla mücadele ve yağışı artırma operasyonları sürerken yerleşim alanları ve havalimanları çevresindeki koşulları iyileştirmek.
Palembang’da ne oldu?
Siyasi ve Güvenlik İşlerinden Sorumlu Koordinatör Bakan Dudung Abdurachman, Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto’nun orman ve arazi yangınlarına müdahalenin hızlandırılması talimatının ardından 14 Ekim’de Palembang’daki hazırlıkları denetledi. Güney Sumatra Valisi Herman Deru da hazırlıklara katıldı; ilk hedefler Palembang ve komşu bir ilçe olarak belirlendi.
Süreç, hazırlıktan kısa süreli operasyon denemesine geçti:
- 14 Ekim 2026: Dudung ve yerel yetkililer, Sri Mulyono Herlambang Hava Üssü de dahil olmak üzere Palembang’daki hazırlıkları denetledi.
- 15 Ekim: Uçaklar Palembang ve çevresine kuru buz bırakmaya başladı. BNPB, ilk gün iki sorti yapıldığını kaydetti.
- 15 ve 16 Ekim: Orta Kalimantan’da geleneksel yağış artırma operasyonları da planlandı.
- 18 Ekim: Kuru buz denemesinin sona ermesi, ardından daha geniş çaplı uygulamaya geçmeden önce değerlendirme yapılması planlandı.
BNPB, kullanılan uçağın Lampung’daki Raden Inten II Havalimanı’ndan kalkan bir Cessna Caravan olduğunu açıkladı. Hazırlıklara ilişkin önceki açıklamalarda da bir Cessna’dan söz edilmiş, ancak daha önceki bir duyuruda Lampung’dan hareket edecek uçağın CASA olduğu belirtilmişti.
Yetkililer başlangıçta Lampung’dan ve yerel kaynaklardan sağlanan 1,5 ton kuru buz hazırladı. BNPB’nin daha sonra bildirdiği, her biri 800 kilogramlık iki yük, ilk gün taşınan malzeme miktarının 1,6 ton olduğunu gösteriyor.
Kuru buz dumanı nasıl hareket ettirebilir?
Kuru buz, katı haldeki karbondioksittir. Normal buzun aksine ısındıkça doğrudan katı halden gaz haline geçer. BNPB, operasyonda kullanılan malzemenin yaklaşık üç milimetre çapında ve kabaca eksi 75 derece sıcaklıkta peletlerden oluştuğunu belirtti.
Palembang’daki denemede sıcaklık inversiyonu adı verilen bir hava koşuluna odaklanılıyor. Normalde hava yükseldikçe soğur. İnversiyon sırasında ise yere yakın soğuk havanın üzerinde daha sıcak bir tabaka oluşur; bu durum havanın yukarı hareketini sınırlar ve dumanın alt kısımda birikmesine yol açar.
Endonezya Meteoroloji, Klimatoloji ve Jeofizik Kurumu BMKG’de hava modifikasyonu operasyonları direktörü Budi Harsoyo, kuru buzun yol açacağı hızlı soğumanın bu durağan tabakayı bozabileceğini açıkladı. Yetkililer, bu bozulmanın dumanın yukarı doğru hareket edip dağılmasını sağlayarak insanların yakınındaki yoğunluğunu azaltmasını umuyor.
BNPB de benzer bir açıklama yaptı: Peletlerin atmosferi daha az kararlı hale getirerek sıkışıp kalan dumanın hareket edip yayılmasını sağlaması amaçlanıyor. Operasyon, kirliliği yerinde tutan koşulları hedeflerken başka bölgelerdeki ekipler dumana yol açan yangınlarla mücadeleyi sürdürüyor.
Operasyon açısından yanıtlanması gereken soru, yöntemin tropikal orman yangınları koşullarında ne ölçüde ve ne kadar süreyle iyileşme sağlayabileceği. Yetkililer 18 Ekim’de sona erecek denemenin ardından duman yoğunluğunu, hava kalitesini ve görüş mesafesini değerlendirecek; bu değerlendirme için henüz bir yayımlanma tarihi açıklanmadı.
Havalimanları neden ilk sırada?
BMKG, eyaletlerin tamamını temizlemeye çalışmak yerine havalimanlarının rüzgâr üstü yönündeki bölgelerde dağıtma çalışmalarına yoğunlaşmayı planlıyor. Rüzgâr, hedef alınan bu bölgelerdeki havayı pistlere doğru taşıyabileceğinden her uçuşun yapılacağı yer önem taşıyor.
Güney Sumatra’nın afet yönetim yetkilileri, atmosfer koşullarını ve dumanın konumunu dikkate alarak salım noktalarını eyalet yetkilileriyle koordine ediyor. Vali Herman Deru, eyalet başkenti olması nedeniyle Palembang’a öncelik verilmesini istedi.
Ulaştırma Bakanlığı, 11 Ağustos’tan bu yana orman yangını dumanından etkilenen 1.813 iç hat uçuşu kaydetti. Düşük görüş mesafesi, yangınlarla mücadelede kullanılan su bırakan helikopterler ve yağışı artırmaya yönelik malzeme taşıyan uçaklar dahil hava araçlarının çalışmalarını da aksattı.
Dolayısıyla görüş mesafesindeki iyileşme iki acil göreve birden destek olabilir: ulaşımı yeniden işler hale getirmek ve yangın söndürme uçaklarının çalışmasına olanak sağlamak. BNPB’nin Sultan Mahmud Badaruddin II Havalimanı çevresindeki ilk salımları, bu yaklaşımı uygulamaya koydu.
Hükümetin hedefi, görüş mesafesini planlamada esas alınan yaklaşık bir kilometreden en az beş kilometreye çıkarmak; bu da beş kat artış anlamına geliyor. Havalimanı operasyonlarında pilotların görebildiği mesafe pratik açıdan önem taşırken, havadaki kirliliğin ölçümü de dumana maruz kalan bölge sakinleri için belirleyici olacak.
Kuru buz ve yapay yağışın amaçları farklı
Endonezya, kuru buz deneyini yaygın olarak OMC kısaltmasıyla anılan Hava Modifikasyonu Operasyonu’yla birlikte yürütüyor. Geleneksel operasyonlarda yangınların söndürülmesine yardımcı olacak yağışın artırılması hedefleniyor. Palembang’daki deney ise yağmur bulutlarına bağlı kalmadan puslu havayı dağıtmayı amaçlıyor.
Siyasi ve Güvenlik İşlerinden Sorumlu Koordinatör Bakan Dudung Abdurachman, hazırlıklar sırasında iki görevi şöyle anlattı:
Kuru buzla tohumlama özellikle dumanı dağıtmayı amaçlarken, hava modifikasyonu yangınları söndürmek için yapay yağışı teşvik etmeyi sürdürecek. Bu nedenle mümkün olan her yöntemi uyguluyoruz.
BNPB’nin açıklamasına göre, geleneksel yağış artırma çalışmalarında genellikle ince sodyum klorür, yani tuz parçacıkları kullanılıyor. Bulut tohumlama, yağış oluşumunu sağlayan süreçleri teşvik etmek için uygun bulutlara malzeme bırakılmasını içeriyor. Kuru buz operasyonu ise dumanı hapseden atmosfer koşullarını hedefliyor.
Güney Sumatra eyalet yönetimi, eyalette daha önce 70’ten fazla hava modifikasyonu operasyonu gerçekleştirildiğini, ancak yoğun dumanın devam ettiğini bildirdi. Ek yöntem test edilirken yerdeki ekipler ve uçaklar yangınları söndürme çalışmalarını sürdürdü.
Eski bir malzemeye yeni bir amaç
Kuru buz, Amerikalı araştırmacı Vincent Schaefer’in bulutlarda buz kristallerinin oluşumunu tetikleyebildiğini keşfettiği 1946’dan bu yana hava durumu deneylerinde kullanılıyor. 1947’de ABD ordusu bir deney kapsamında bir kasırgaya ezilmiş kuru buz bıraktı; Avustralyalı bilim insanları da yağış oluşturmak için kullanımını test etti.
Endonezya bu geçmişi farklı ve acil bir amaç için uyarlıyor: Görüş mesafesini iyileştirmek ve yere yakın yoğun dumanı azaltmak. Vali Herman Deru’ya göre programı BMKG önerdi, cumhurbaşkanı onayladı ve BNPB uygulamaya katıldı.
Güney Sumatra, Endonezya’da dumana karşı bu özel müdahaleyi deneyen ilk eyalet ve BNPB’nin yangın acil durumu için belirlediği altı öncelikli eyaletten biri. Hükümet, yöntemin etkilenen diğer bölgelere yayılıp yayılmayacağına karar vermek için sonuçları kullanmayı planlıyor.
Sumatra ve Borneo’da yangınlar sürüyor
Bağımsız bir orman izleme platformu olan Nusantara Atlas, 2026’da Endonezya’da bir milyondan fazla orman yangını sıcak noktası ve yaklaşık 900.000 hektarlık yanmış alan kaydetti. Sıcak noktalar, izleme sistemlerinin olağandışı ısı tespit ettiği konumları ifade ediyor; yanmış alan verisi ise etkilenen arazinin büyüklüğünü gösteriyor.
Güçlü El Niño koşulları kuraklığı şiddetlendirdi ve Sumatra ile Borneo’da yangınları kontrol altına almayı zorlaştırdı. El Niño, tropikal Pasifik Okyanusu’nda yinelenen bir ısınma olayıdır; yağış düzenlerini değiştirerek Endonezya’nın bazı bölgelerinde daha kurak koşullara yol açabilir.
Endonezya’nın hava durumu kurumu, ülkenin geniş bir bölümünde yangın hava durumu indeksinin çok yüksek seviyede olduğunu bildirdi; bu, koşulların kontrol edilmesi zor yangınları desteklediği anlamına geliyor. ASEAN İhtisaslaşmış Meteoroloji Merkezi, denemenin yapıldığı günlerin çevresinde kurak havanın süreceğini; Sumatra ve Borneo’nun kuzey ve orta kesimlerinde bazı sağanakların görülebileceğini öngördü.
Yangınların yol açtığı zarar ormanlar ve turbalık alanların yanı sıra yerleşim bölgelerine de ulaştı. Bir yetkili, denemeden önceki salı günü Sumatra’da çıkan bir yangının yaklaşık 300 evi yok ettiğini ve yüzlerce kişiyi tahliyeye zorladığını söyledi.
Polis, yangınlarla bağlantılı olarak 200’den fazla kişiyi ve dokuz şirketi şüpheli olarak açıkladı. Sorumlulara karşı yangın önleme çalışmaları ve yaptırımların uygulanması, yerde ve havadan yürütülen söndürme çalışmalarının yanı sıra müdahalenin bir parçası olmayı sürdürüyor.
Sağlık üzerindeki baskı Endonezya’nın ötesine uzanıyor
Yetkililer, dumandan etkilenen bölgelerde 18 Ağustos’tan bu yana 280.000’den fazla solunum yolu rahatsızlığı vakası kaydetti. Duman, akciğerlerin derinlerine ulaşabilen ince parçacıklar içeriyor; bu nedenle dumanın altında yaşayan topluluklar için uzun süre maruz kalmak endişe yaratıyor.
Kirlilik Endonezya’nın ötesine, Singapur, Malezya, Doğu Timor ve Filipinler’e yayıldı. Singapur Ulusal Çevre Ajansı, Palembang’daki denemeden önceki çarşamba günü Singapur’un batısındaki kirliliği en yüksek uyarı seviyesine çıkardı.
Singapur, pazartesi gününden itibaren dumana bağlı tıbbi tedaviler için sübvansiyonları devreye sokarak 2015’teki ağır bölgesel duman olayında son kez uygulanan bir tedbiri yeniden başlattı. Kirlilik çok sağlıksız seviyelere ulaştığında, uygun koşulları taşıyan bölge sakinlerine N95 maskeleri dağıtmaya da başladı.
Malezya, sağlıksız hava nedeniyle üç eyalette ve dört eyaletin bazı bölgelerinde okulların kapanmasını emretti. Doğu Timor perşembe günü başlayarak üç gün sürecek okul tatili ilan etti; ailelere çocukları içeride tutmaları ve dışarı çıkarken maske takmaları çağrısında bulundu.
Doğal Kaynaklar ve Çevresel Sürdürülebilirlik Bakan Yardımcısı Syed Ibrahim Syed Noh’a göre Malezya, ağustos sonundan itibaren 11 geleneksel bulut tohumlama operasyonu da gerçekleştirdi. Kirliliğin Malezya Yarımadası’nın kuzeyinin ötesine yayılmasıyla operasyonlar Johor’a kadar uzandı.
Endonezya, bir önceki ay Malezya kurumlarına ortak sınır boyunca bulut tohumlama çalışmaları için hava sahasına girme izni vermişti. Sınır ötesi müdahale, yangınlardan çıkan dumanın yanan alanlardan uzaktaki toplulukları da etkileyebildiğini gösteriyor.
Uygulamanın genişletilmesi neye bağlı?
Yetkililerin kuru buz operasyonlarının genişletilmesi için adını verdiği başlıca bölge Orta Kalimantan. Dudung, kararın Güney Sumatra sonuçlarına bağlı olacağını söyledi; BNPB ise denemenin ardından değerlendirme yapılacağını ve eşgüdümün sürdürüleceğini taahhüt etti.
Dudung, genişleme koşulunu şöyle açıkladı:
Bu deneme başarılı olursa, Orta Kalimantan ve çevresi gibi dumanın yoğun olduğu diğer bölgelerde de çalışmaları sürdüreceğiz.
Palembang’daki ilk görüş mesafesi ölçümleri, yetkililere hava kalitesi ve duman ölçümlerinin yanı sıra inceleyebilecekleri operasyonel bir sonuç sunuyor. Bölge sakinleri için öncelik temiz hava ve ulaşımın işlemesi. Acil durum ekipleri içinse yangınlar söndürülürken uçakların uçmaya devam edebilmesi için yeterli görüş mesafesi sağlanması gerekiyor.
Öne Çıkanlar
- Endonezya, 15 Ekim 2026’da Güney Sumatra’da orman yangını dumanına karşı ilk kuru buz denemesini başlattı.
- BNPB, ilk günkü operasyonlar sırasında Palembang Havalimanı yakınlarında görüş mesafesinin yaklaşık 650 metreden 2.800 metreye çıktığını bildirdi.
- Bir Cessna Caravan, her biri yaklaşık 4.500 fit irtifada 800 kilogram kuru buz taşıyan iki sorti yaptı.
- Yöntem, sıkışıp kalan dumanı dağıtmayı; ayrı hava modifikasyonu operasyonları ise yangınlarla mücadeleye yardımcı olmak için yağışı artırmayı amaçlıyor.
- Denemenin 18 Ekim’e kadar sürmesi, ardından Orta Kalimantan ve diğer bölgelere olası genişleme öncesinde değerlendirme yapılması planlandı.
- Duman acil durumu sınır ötesine yayılırken 280.000’den fazla solunum yolu rahatsızlığı vakası ve dumandan etkilenen 1.813 iç hat uçuşu kaydedildi.






