Kimyasal olarak yeniden programlanan hücreler düzenli embriyo modellerine dönüşüyor
Kök hücre araştırmacısı Ding Sheng'in liderliğindeki Tsinghua Üniversitesi ekibi, kimyasal olarak uyarılmış kök hücrelerden fare embriyosu modelleri geliştirdi. Modellerde kan hücreleri, gelişmekte olan kan damarları, erken üreme hücresi soyları ve ritmik kasılma yeteneğine sahip kalp dokusu oluştu. 14 Ekim 2026'da Nature'da yayımlanan araştırma, gelişimi rahim dışında, implantasyon öncesi evrelerden organ oluşumunun başlangıcına kadar izliyor.
İçindekiler
- Kimyasal olarak yeniden programlanan hücreler düzenli embriyo modellerine dönüşüyor
- Kimyasal yeniden programlama neyi değiştiriyor?
- Modeller hücre kümesinden erken organlara nasıl ilerliyor?
- Temelinde üç kimyasaldan oluşan bir karışım vardı
- Üç yayın alanın ilerleyişini ortaya koyuyor
- Farklı bir yaklaşım benzer gelişim aşamalarına ulaştı
- Gebelik araştırmalarında destek dokuları neden önemli?
- Üreme hücreleri ve kan damarları başka kullanım alanlarına işaret ediyor
- Daha ileri gelişim temel zorluk olmayı sürdürüyor
- Öne Çıkanlar
Modeller, embriyonik gelişimin 8,5. günündeki (E8.5) doğal fare embriyolarına büyük ölçüde benziyordu. Nature'da yayımlanan çalışmaya göre, kültür süresi uzatıldığında işlevsel kalp dokuları, doğal embriyoların 10,5. günündeki (E10.5) dokularla yüksek ölçüde benzer hâle geldi. Çalışmanın başlığı, Kimyasal olarak uyarılmış totipotent kök hücrelerden fare embriyogenezinin modellenmesi.
Tsinghua Eczacılık Bilimleri Fakültesi'nin kurucu dekanı Ding ve çalışma arkadaşları, sperm ve yumurta yerine kimyasal olarak uyarılmış tek bir hücre türüyle işe başladı. Uygun kültür koşullarında bu hücreler, gelişmekte olan vücudun dokularıyla normalde vücut dışında oluşan destek dokularını içeren yapılar hâlinde düzenlendi.
Çalışmanın temel başarısı süreklilik: Aynı başlangıç hücresi popülasyonu, birbirinden kopuk doku parçaları üretmek yerine erken gelişimin birbirini izleyen evrelerini oluşturdu. Henüz eksiksiz bir fare üretilmedi. Çalışma, erken gelişimin nasıl ilerlediğini ve hangi aşamalarda aksayabileceğini incelemek için deneysel bir sistem ortaya koyuyor.
Kimyasal yeniden programlama neyi değiştiriyor?
Başlangıç hücreleri, kimyasal olarak uyarılmış totipotent kök hücreler veya ciTotiSC'ler olarak adlandırılıyor. Totipotentlik, vücudun tüm hücre türlerinin yanı sıra plasentaya katkıda bulunan dokular da dâhil olmak üzere gelişim için gerekli destek dokularını oluşturabilme kapasitesini tanımlıyor. Farelerde döllenmiş yumurta ve en erken embriyonun hücreleri bu olağanüstü gelişim kapasitesine sahip.
Pluripotent kök hücrelerin kapasitesi daha sınırlı: Vücudun çok sayıdaki hücre türünü oluşturabiliyorlar; totipotentlik ise embriyo dışındaki destek hücre soylarını da kapsıyor. Ding'in ekibi, fare pluripotent kök hücrelerini bu daha erken evreye yönlendirmek için kimyasallar kullanıyor. Son makalede başlangıç hücreleri totipotent benzeri olarak tanımlanıyor.
Bu nedenle deneysel süreç birkaç aşamadan oluşuyor. Araştırmacılar uygun bir kök hücre popülasyonu oluşturuyor, kimyasal işlemle hücrelerin durumunu değiştiriyor ve ardından düzenli gelişimin başlayabileceği koşulları sağlıyor. Temel nitelikteki önceki deneylerde başlangıç materyali olarak fare pluripotent kök hücreleri kullanılmıştı.
Tek hücre türü ifadesi de sonucun merkezinde yer alıyor. Birçok embriyo modeli, farklılaşmış birkaç hücre popülasyonunun bir araya getirilmesine dayanıyor. Buradaysa modeli oluşturmak için gereken farklı hücre soylarını tek bir uyarılmış hücre türü sağladı; gelişim ilerledikçe hücreler kademeli olarak farklı roller üstlendi.
Modeller hücre kümesinden erken organlara nasıl ilerliyor?
Tsinghua modelleri, hücrelerin erken dönemde oluşturduğu sıkı küme morula ve boşluk içeren, farklı hücre popülasyonlarına sahip yapı blastokist evrelerine benzer aşamalardan geçti. Araştırmacılar, blastokist yapılarının hem biçim hem de hücrelerin farklı gelişim soylarına ayrılması bakımından doğal blastokistlere benzediğini belirledi.
Doğal blastokistler, gelişimlerini sürdürmeden önce normalde rahme tutunur. Laboratuvar sistemi, bu aşamadan sonra rahim dışında gelişimin devam etmesini sağlayarak araştırmacıların normalde anne vücudunda gerçekleşecek süreçleri izlemesine olanak tanıdı.
Gastrulasyon önemli dönüm noktalarından biriydi. Bu evrede hücreler, sinir sistemi, kas ve bağırsak gibi dokuların geliştiği üç temel tabaka hâlinde yeniden düzenlenir. Modellerde ayrıca vücudun farklı bölgelerinin nerede oluşacağını belirlemeye yardımcı olan mekânsal düzen, yani embriyonik eksen oluştu.
Ardından kan hücresi oluşumu ve erken organ gelişimi gerçekleşti. Çalışmanın yazarları, Nature makalelerinde gelişim sürecini şöyle anlattı:
Ortaya çıkan ciTotiSC türevi embriyo modelleri (ciToti-EM'ler), gastrulasyon, embriyonik eksen oluşumu, hematopoez ve erken organogenez dâhil olmak üzere temel gelişim aşamalarını başarıyla geçti ve embriyonik gelişimin 8,5. günündeki (E8.5) doğal embriyolara (NE'ler) büyük ölçüde benzedi.
E8.5 ve E10.5, karşılaştırma amacıyla kullanılan doğal fare embriyosu gelişim evrelerini ifade ediyor. Genel embriyo modeli E8.5 embriyolarına benzerken, daha sonraki E10.5 karşılaştırması uzun süreli kültürün ardından elde edilen kalp dokusuyla ilgiliydi. Bu ölçütler deneyin farklı yönlerini tanımlıyor.
Temelinde üç kimyasaldan oluşan bir karışım vardı
Ding'in ekibi, ilk olarak 21 Haziran 2022'de çevrimiçi yayımlanan ve daha sonra Nature'ın Mayıs 2023 sayısında, 617. ciltte, 792–797. sayfalarda yer alan araştırmayla bu çalışmanın temelini attı. Kimyasal uyarıma ilişkin önceki çalışma, fare pluripotent kök hücrelerinden ciTotiSC üretme ve bu hücreleri koruma koşullarını ortaya koydu.
Karışımda TTNPB, 1-azakenpaullone ve WS6 bulunuyordu; bu bileşenler birlikte TAW olarak adlandırılıyor. TTNPB, retinoik asit analoğuyken WS6, kinaz adı verilen bazı enzimleri baskılıyor. Bu tür küçük moleküller hücre içindeki sinyalleri değiştirebilir ve hangi gelişim programlarının etkinleşeceğini etkileyebilir.
Uyarılmış hücreler, fare embriyolarının iki hücreli evresindeki hücrelere üç ölçüm türü bakımından benziyordu: gen etkinliği, DNA ile ilişkili kimyasal düzenleme ve metabolizmada rol oynayan moleküller. Bu ölçümler, araştırmacıların hücrelerdeki değişen durumu değerlendirmesi için birden fazla yol sağladı.
Ekip ayrıca hücreleri sekiz hücreli evredeki embriyolara enjekte etti. Eklenen hücreler hem embriyonik hem de ekstraembriyonik hücre soylarına etkili biçimde katkıda bulundu. Bu deney, mevcut bir embriyonun yanında hücrelerin gelişime katkısını sınadı; son çalışma ise yalnızca uyarılmış hücre türünden oluşturulan modelleri izliyor.
Hücrelerin uzun süre boyunca korunabilmesi de önceki çalışmanın önemli bir parçasıydı. Kararlı bir hücre kaynağı, bilim insanlarına doğal olarak ortaya çıktığı kısa zaman aralığına bağlı kalmadan aynı başlangıç durumunu tekrar tekrar inceleme olanağı veriyor.
Üç yayın alanın ilerleyişini ortaya koyuyor
Sonuca ulaşan süreçte hem Tsinghua ekibinin önceki hücre uyarımı çalışmaları hem de başka kurumların araştırmacılarınca geliştirilen farklı bir kimyasal yaklaşım yer alıyor. Yayın tarihleri, benzer terimler kullanan ancak farklı başlangıç hücrelerine dayanan ilerlemeleri birbirinden ayırmaya yardımcı oluyor.
- 21 Haziran 2022: Ding'in ekibi ciTotiSC'leri uyarma ve korumaya yönelik kimyasal yöntemini çevrimiçi yayımladı. Makale daha sonra Mayıs 2023'te Nature'da yayımlandı.
- 7 Ağustos 2025: Guangzhou Ulusal Laboratuvarı, Guangzhou Tıp Üniversitesi, Fudan Üniversitesi, Westlake Üniversitesi ve diğer kurumlarla bağlantılı araştırmacılar, Cell'de embriyo kurucu hücrelerine dayalı yaklaşımlarını çevrimiçi yayımladı.
- 14 Ekim 2026: Tsinghua ekibinin Nature makalesi, erken organ oluşumu ve işlevsel kalp dokuları dâhil olmak üzere ciTotiSC'lerden kesintisiz embriyo modeli gelişimini anlattı.
Ortak yön, hücre kimliğinin kimyasallarla kontrol edilmesi. Deneyler, uyardıkları gelişim evresi, kullandıkları kimyasal koşullar ve sonraki gelişime ilişkin sundukları kanıtlar bakımından farklılık gösteriyor.
Farklı bir yaklaşım benzer gelişim aşamalarına ulaştı
2025'te yayımlanan Cell çalışması, Kimyasal olarak uyarılmış embriyo kurucu hücreleriyle organogenez boyunca fare embriyogenezinin eksiksiz bir modelinin oluşturulması başlığını taşıyor. Çalışmada, fare embriyolarının sekiz ila 16 hücreli evrelerindeki hücrelere benzeyen hücreler üretildi. Araştırmacılar bu hücreleri, uyarılmış embriyo kurucu hücreleri veya iEFC'ler olarak adlandırdı.
K4 adı verilen uyarım koşulunda CHIR99021, ALK5 inhibitörü E6165452 ve RARα agonisti AM580 kullanıldı. Bu, Tsinghua'nın ciTotiSC çalışmasıyla ilişkilendirilen TAW karışımından farklı bir reçete ve gelişimin daha erken bir aşamasındaki farklı bir hücre kimliğini hedefliyor.
iEFC'ler, blastoid adı verilen blastokist modellerini yüzde 95 verimlilikle oluşturdu. Doğal embriyolarla birleştirildikleri deneylerde, hem embriyonik hem de ekstraembriyonik dokulara katkıda bulunan kimerik embriyo üretme verimliliğinin yüzde 47 ila 73 arasında olduğu bildirildi. Kimera, farklı başlangıç popülasyonlarından gelen hücreleri içerir.
Yüzde 95'lik oran blastoid oluşumunu, yüzde 47 ila 73 aralığı ise kimera deneylerini ifade ediyor. Her biri farklı bir deneysel sonucu ölçüyor ve ikisi de iEFC çalışmasına ait.
Bu modeller, biçim bakımından E8.5–E8.75 evresindeki doğal embriyolarla karşılaştırılabilir düzeye ulaştı. Omurga ve iskelet kasları gibi yapıların oluşumunda rol oynayan, tekrarlanan doku blokları olan altı ila 14 çift somit geliştirdiler. Araştırmacılar ayrıca kıvrımlı bir kalp tüpü, beyin bölgeleri, optik tomurcuklar, bağırsak, kuyruk tomurcuğu ve göç eden primordial germ hücreleri tanımladı.
Cell çalışması, Tsinghua'nın bulgularıyla birlikte değerlendirildiğinde, kimyasal olarak uyarılmış erken hücre durumlarının düzenli embriyo modellerine ulaşmak için çeşitli yollar sağlayabileceğini gösteriyor. Bu yolların karşılaştırılması, başlangıç hücresinin kimliğinin sonraki gelişimi nasıl etkilediğini incelemeye yardımcı olabilir.
Gebelik araştırmalarında destek dokuları neden önemli?
Tsinghua modellerinde, gelişmekte olan vücudun dokularının yanı sıra ekstraembriyonik dokular da oluşuyor. Bu destek hücre soyları, embriyonun gelişmesini mümkün kılan ortamda rol oynuyor ve ekibin araştırma gündeminin önemli bir bölümünü oluşturuyor.
Ding, sistemi ekstraembriyonik dokulardaki anormalliklerin gelişimi nasıl etkilediğini araştırmanın ve olası müdahaleleri incelemenin bir yolu olarak görüyor. Bilim insanları bu tür modellerle, gelişmekte olan vücut ile onu destekleyen dokular arasındaki sinyallerin nasıl bozulduğunu inceleyebilir.
İmplantasyon ve plasenta bozuklukları, ekibin belirttiği olası araştırma alanları arasında yer alıyor. Bu etkileşimlerin her iki tarafını da içeren bir model, tek bir hücre popülasyonunu ayrı olarak incelemekten farklı bir deneysel olanak sunuyor.
Pratik değer, bir süreci zaman içinde izleyebilmekte yatıyor. Araştırmacılar, hücre kimliğindeki veya doku düzenindeki erken bir değişikliği daha sonraki gelişim sorunlarının nasıl izlediğini inceleyebilir ve ilk aksaklıkla sonuçları arasında bağlantı kurabilir.
Üreme hücreleri ve kan damarları başka kullanım alanlarına işaret ediyor
Tsinghua modellerinde primordial germ hücreleri ortaya çıktı. Bunlar, sonunda sperm veya yumurta hücrelerini oluşturacak hücre soyunun erken öncülleridir. Özel bir kültür sistemine aktarıldıktan sonra öncül hücreler daha da gelişti ve üreme hücrelerini normal kromozom sayısının yarısını taşıyacak hâle getiren bölünme süreci olan mayozun erken evrelerine girebilme kapasitesi gösterdi.
Hücreler henüz olgunlaşmadı ve üreme kapasiteleri sınanmadı. Ding, işlevsel sperm veya yumurta hücresi bulunmayan kişilerin, üreme hücresi olmayan hücrelerden başlayıp sınırlı bir gelişim sürecinden geçirerek üreme hücresi öncülleri oluşturan ve ardından laboratuvarda başka işlemlerin uygulandığı bir yöntemden gelecekte yararlanıp yararlanamayacağının araştırılmasını önerdi.
Şimdilik bu, önerilen bir araştırma yönünden ibaret. Mevcut çalışma fare gelişimi, hücre kimliği ve üreme hücresi soylarının ortaya çıkmasını sağlayan koşullarla ilgili.
Gelişen kan damarları ve kan hücreleri başka bir olası kullanıma, organoidlerin iyileştirilmesine işaret ediyor. Organoidler, organların bazı özelliklerini laboratuvar ortamında taklit eden küçük yapılardır. Ding, iç kan damarlarının yokluğunu, organoidlerin ulaşabileceği boyut ve karmaşıklığı sınırlayan bir etken olarak tanımladı.
Kan damarları ile organ dokularının birlikte geliştiği bir sistem, daha büyük yapıların desteklenmesine yönelik yöntemlerin araştırılmasına yardımcı olabilir. Deney, gelişmekte olan çeşitli doku sistemlerini aynı modelde bir araya getirerek bunların birbiriyle nasıl eşgüdüm içinde çalıştığını incelemek için temel oluşturuyor.
Daha ileri gelişim temel zorluk olmayı sürdürüyor
Gelişim ilerledikçe modellerin süreci sürdürme verimliliği düşüyor ve bazı yapılar doğal embriyolardan hâlâ farklılık gösteriyor. Araştırmacılar bu sınırlamaların ne ölçüde kültür ortamından, modellerin kendisinden ya da her ikisinin birleşiminden kaynaklandığını henüz belirleyemedi.
Ding, ekibin şimdilik temel araştırmalara odaklandığını söylüyor. Deneysel açıdan nihai hedefleri, rahme transferin ardından gelişimin sürmesi ve sağlıklı bir farenin doğması. Bu hedefe ulaşmak için mevcut gelişim verimliliği kayıplarının aşılması ve daha eksiksiz, eşgüdümlü bir gelişimin desteklenmesi gerekiyor.
İlgili yöntemlerin diğer memelilere, özellikle insanlara uyarlanması yeni bilimsel güçlükler doğuracak; daha sıkı etik değerlendirme ve kamuoyu tartışması gerektirecek. Dolayısıyla olası üreme uygulamaları, bu tür araştırmaların nasıl düzenlenmesi gerektiğine ilişkin sorularla birlikte ele alınıyor.
Bu çalışma, araştırmacılara erken fare gelişimini daha kesintisiz biçimde görme olanağı sunuyor: Uyarılmış tek bir hücre türü, ortak bir gelişim süreci içinde destek dokuları, embriyonik yapılar ve gelişmekte olan çeşitli işlevleri oluşturuyor. Sıradaki deneysel hedef, bu süreç ilerledikçe neden daha az güvenilir hâle geldiğini anlamak.
Öne Çıkanlar
- Tsinghua araştırmacıları, döllenme olmaksızın yalnızca kimyasal olarak uyarılmış, totipotent benzeri kök hücrelerden fare embriyosu modelleri geliştirdi.
- 14 Ekim 2026'da yayımlanan Nature makalesinde, E8.5 embriyolarına benzeyen modeller ve daha sonra E10.5 embriyolarınınkilerle karşılaştırılabilir kalp dokuları anlatıldı.
- Modellerde embriyonik ve ekstraembriyonik dokular, kan hücreleri, gelişmekte olan damarlar ve primordial germ hücreleri oluştu.
- Çalışma, ekibin ilk kez Haziran 2022'de çevrimiçi yayımlanan kimyasal uyarım yöntemine dayanıyor.
- 2025'te yayımlanan farklı bir Cell çalışması, uyarılmış embriyo kurucu hücreleri ve farklı bir kimyasal reçete kullanarak erken organ oluşumuna ulaştı.
- Henüz eksiksiz bir fare üretilmedi. Tsinghua modellerinde gelişim ilerledikçe verimlilik düşüyor; üremeye yönelik uygulamalar ise araştırma önerisi aşamasında.






