Mutlak sıfırın hemen üzerinde bir atom bulutu
Çinli bilim insanları, Çin uzay istasyonunun Mengtian laboratuvar modülünde bir rubidyum atomu bulutunu 9,7 pikokelvine eşdeğer sıcaklığa kadar soğuttuklarını ve genişlemesini yedi saniye boyunca gözlemlediklerini bildirdi. Sonuç, olağanüstü düşük bir sıcaklığı uzun bir gözlem süresiyle bir araya getiriyor. Bu iki koşul, bilim insanlarının kütleçekimini ölçmesine ve kuantum davranışını daha hassas biçimde incelemesine yardımcı olabilir.
İçindekiler
- Mutlak sıfırın hemen üzerinde bir atom bulutu
- Bilim insanları atomları soğutmaktan ne anlıyor?
- Uzayda yedi saniye neden önemli?
- Lazer ışığı atom tuzağına nasıl dönüşüyor?
- Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan farklı bir yöntem
- Laboratuvar odasından yörüngedeki kabine
- Fırlatma öncesinde kritik bir atılım
- Daha uzun ölçümler daha zayıf etkileri ortaya çıkarabilir
- Kuantum deneyleri için bir platform
- Öne Çıkanlar
Çin Bilimler Akademisi Uzaydan Yararlanma Teknoloji ve Mühendislik Merkezi, başarıyı 6 Kasım 2026'da duyurdu. Uzayda 10 pikokelvinin altındaki kuantum gazları başlıklı çalışma, Science dergisinde çevrimiçi yayımlandı. Projeye, merkez ile Pekin Üniversitesi ve Şanghay Optik ve Hassas Mekanik Enstitüsü öncülük etti.
Ekip, sonucu yapay maddenin ulaştığı en düşük sıcaklık rekoru olarak nitelendiriyor. 9,7 pikokelvinlik değer, Bremen Üniversitesi ekibinin 2021'de elde ettiği 38 pikokelvinin yaklaşık dörtte biri; NASA'nın Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki Soğuk Atom Laboratuvarı'nın 2022'de ulaştığı 52 pikokelvinin ise beşte birinden az.
Pikokelvin, kelvinin trilyonda biridir. Dolayısıyla yeni değer, mutlak sıfırın, yani eksi 273,15 santigrat dereceye karşılık gelen sıcaklığın 0,0000000000097 kelvin üzerindedir. Bilim insanları bu eşdeğer sıcaklığı, serbest bırakılan atomların son derece yavaş genişlemesinden hesaplıyor. Sıcaklık, düzenekteki bu küçücük atom bulutunun hareketini tanımlıyor.
Dünya'nın yaklaşık 400 kilometre üzerinde yapılan deneyde, istasyonun mikro yerçekimi ortamından yararlanılarak atomları bir arada tutan kuvvetler zayıflatılıyor ve atomlar, yerdeki kompakt bir laboratuvarda mümkün olandan daha uzun süre izlenebiliyor.
Bilim insanları atomları soğutmaktan ne anlıyor?
Rubidyum atomları normalde farklı hızlarda, birçok yönde hareket eder. Soğutma, bir atom topluluğundaki rastgele hareketi azaltır. Son derece düşük sıcaklıklarda ve uygun yoğunluklarda atomlar, çok sayıda atomun aynı kuantum durumunu paylaştığı ve topluca davrandığı Bose-Einstein yoğuşmasını oluşturabilir.
Yoğuşma, araştırmacılara normalde tek tek parçacıklarla ilişkilendirilen etkileri incelemek için daha büyük ve denetlenebilir bir sistem sunar. Bilim insanları, hızlı hareket eden atomların arasından tek birini izlemeye çalışmak yerine düzenli bir bulut hazırlayabilir, çevresini değiştirebilir ve nasıl tepki verdiğini ölçebilir.
Deneydeki eşdeğer sıcaklık, bulut serbest bırakıldıktan sonra ne kadar yavaş yayıldığından hesaplanıyor. Atomları arasında çok az göreli hareket olan bir bulut son derece yavaş genişler. Bu genişlemeyi gözlemlemek, araştırmacıların hareketle ilişkili enerjiyi belirlemesine yardımcı olur.
Termodinamik yasalarına göre mutlak sıfıra ulaşmak mümkün değildir. Uygulamadaki hedef, zayıf etkileri ortaya çıkaracak ve deney koşullarını daha uzun süre koruyacak kadar atom hareketini azaltmaktır. Bu deneyde yedi saniyelik gözlem süresi, başarının temel unsurlarından biri.
Uzayda yedi saniye neden önemli?
Dünya'nın kütleçekimi, soğutma deneylerinde birbiriyle bağlantılı iki sorun yaratır. Araştırmacılar atomları tutan düzeneği zayıflatırken onları aşağı çeker ve serbest bırakılan bulutun gözlem odasında kalabileceği süreyi sınırlar. Daha zayıf bir düzenek soğutmayı kolaylaştırır, ancak atomları kütleçekimine karşı destekleme kapasitesini de düşürür.
Uzay istasyonu ile laboratuvarındaki araç gereç, Dünya çevresinde birlikte serbest düşüş yapar. Bu durum mikro yerçekimi oluşturur ve atomların çok daha zayıf bir sınırlamayla düzenek yakınında kalmasını sağlar. Böylece bilim insanları atomları daha fazla soğutup genişlemelerini daha uzun süre gözlemleyebilir.
Massachusetts Teknoloji Enstitüsü fizik profesörü ve 2001 Nobel Fizik Ödülü sahibi Wolfgang Ketterle, Dünya'da yedi saniye sürecek bir deneyin ölçeğini şöyle anlattı:
Dünya'da yaklaşık 250 metre düşerdi; dolayısıyla 250 metre yüksekliğinde bir vakum odanız yoksa gerçekten yere çarpardı.
Yörüngedeki laboratuvar, kompakt bir araç içinde bu uzun gözlem olanağını sağlıyor. Yerdeki araştırmacılar, dikkatle zamanlanmış soğutma dizisini otomatik kontrollerle yürütüp ekipmanı uzaktan çalıştırıyor.
Lazer ışığı atom tuzağına nasıl dönüşüyor?
Araçta atom kaynağı olarak yaklaşık 5 gram metalik rubidyum bulunuyor. Süreç, buhar açığa çıkarmak için metalin ısıtılmasıyla başlıyor. Ardından lazerler ve manyetik alanlar buhardaki atomları yakalayıp ilk aşamada soğutuyor; ekip daha sonra atomları lazer ışığının oluşturduğu tuzaklara aktarıyor.
Araştırmacılar, çapraz optik tuzaklardan oluşan iki aşama kullanıyor. Optik tuzakta, dikkatle düzenlenmiş lazer ışınları atomları küçük bir bölgede tutan kuvvetler uygular. Işık şiddetinin azaltılması tuzağı sığlaştırır ve daha enerjik atomların kaçmasına olanak tanır. Geriye kalan atomların ortalama enerjisi düşer; bu sürece buharlaştırmalı soğutma denir.
Son aşamada, kontrollü bir sınırlama değişikliği olan adyabatik olmayan genişleme uygulanıyor. Bu, bulutun genişlemesini sağlayarak etkin sıcaklığıyla ilişkili hareketi daha da azaltıyor. Aşamalar birlikte rubidyum bulutunu 10 pikokelvinin altına indirdi.
Mikro yerçekimi teknik bir güçlük de yarattı: Optik tuzaktaki buharlaştırma daha az verimli hâle geldi. Ekip, sürece yardımcı olmak ve saflığı yüksek bir yoğuşma elde etmek için uzay boyunca şiddeti değişen bir manyetik alan olan ek bir manyetik gradyan kullanan bir yöntem geliştirdi.
Gelişmiş soğutma aşamalarında optik tuzak temel araç olmayı sürdürürken hazırlığın bazı bölümlerinde manyetik alanlardan yararlanılıyor. Bu işlevlerin eşgüdümünü sağlamak için lazer şiddetinin, zamanlamanın ve çevresel etkenlerin hassas biçimde denetlenmesi gerekiyor.
Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan farklı bir yöntem
NASA'nın Soğuk Atom Laboratuvarı, atom çipiyle oluşturulan manyetik tuzaklar, radyo frekanslı buharlaştırma ve kısa bir darbe içeren son bir soğutma tekniği kullandı. Çin ekibi ise optik sınırlamayı, ışık şiddetiyle denetlenen buharlaştırmayı ve genişlemeyle derin soğutmayı tercih etti.
Araştırmacılar, optik tuzakların gelecekteki deneyler için kullanışlı bir esneklik sunduğunu ve sınırlama sırasında manyetik girişime duyarlılığı azalttığını belirtiyor. Birden fazla lazer ışını, denetlenebilir bir atom sisteminin başka bir fiziksel sistemin seçili özelliklerini taklit ettiği kuantum simülasyonları için yararlı yapılar da oluşturabiliyor.
Önceki rekorlar iki karşılaştırma olanağı sunuyor. Bremen'de 2021'de elde edilen 38 pikokelvinlik sonuçta, kısa süreli mikro yerçekimi oluşturmak için bir düşürme kulesi kullanılmıştı. Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki deney 2022'de 52 pikokelvine ulaşmıştı. Çin'in bildirdiği 9,7 pikokelvinlik değer, Bremen sonucundan yaklaşık 3,9 kat, önceki yörünge deneyinin sonucundan ise yaklaşık 5,4 kat daha düşük.
Yeni deney, sıcaklık sonucunu bulutun yedi saniye boyunca gözlemlenen genişlemesiyle bir araya getiriyor. Hassas deneyler hazırlayan araştırmacılar için yavaşlığını daha uzun süre koruyup gözlemlenebilen bir bulut, tek başına bir sıcaklık rekorundan daha kullanışlı olabilir.
Laboratuvar odasından yörüngedeki kabine
Yerdeki düzenek yaklaşık 20 metreküp yer kaplıyor ve yaklaşık 10 ton ağırlığındaydı. Ayrıntılı mühendislik verilerine göre, yörüngedeki bütünleşik kabin yaklaşık 0,7 metreküp hacminde ve 500 kilogram ağırlığında. Merkezin duyurusunda ise hacmin bir metreküpten az, ağırlığın yaklaşık 300 kilogram ve güç tüketiminin yaklaşık 700 watt olduğu belirtiliyor; bildirilen ağırlıklar arasındaki fark açıklanmadı.
Ayrıntılı mühendislik verileri esas alındığında yörünge sistemi, yerdeki sistemin yaklaşık yirmi dokuzda biri hacminde ve yirmide biri ağırlığında. Bu küçülmeyi sağlamak için lazerlerin, hassas optiklerin, vakum ekipmanının ve elektronik denetim sistemlerinin kısıtlı bir alanda birlikte çalışması gerekti.
Geliştiriciler lazer sistemi için optik fiber bağlantılar, hassas lazer denetimi, ultra yüksek vakum, otomatik elektronik sistemler ve titreşim yalıtımı kullandı. Vakum, istenmeyen gaz parçacıklarıyla çarpışmaları azaltırken yalıtım, hassas bulutu bozabilecek mekanik sarsıntıları sınırlandırıyor.
Kabin modüler bir tasarıma da sahip. Araştırmacılar farklı çalışmalar için deney modülleri ve zamanlama dizileri seçebiliyor. Böylece aynı platform tek bir soğutma gösterimiyle sınırlı kalmayıp çeşitli kuantum araştırmalarına destek verebiliyor.
Fırlatma öncesinde kritik bir atılım
Projenin ilk değerlendirmeleri, düzenek yörüngeye ulaşmadan çok önce, 2011'de başladı. Kritik bir güçlük 2021'in sonlarına doğru ortaya çıktı: Ekip, sonraki soğutma aşamaları için gereken Bose-Einstein yoğuşmasını tekrar tekrar oluşturamadı.
Geliştiriciler, aracın planlanan uçuşa dahil edilip edilmeyeceğine karar verilmeden önce sorunu çözmek için ek 10 gün aldı. Sistem genelinde donanım ve yazılımı sınayıp ayarladılar. Yoğuşma nihayet 8 Ocak 2022'nin ilk saatlerinde oluştu ve fırlatmaya giden yolda önemli bir aşama aşıldı.
Başlıca dönüm noktaları on yılı aşkın bir döneme yayılıyor:
- 2011: Uzay istasyonundaki aşırı soğuk atom deneyi için ilk değerlendirmeler başladı.
- 2021'in sonları: Yoğuşma üretilememesi, aracın planlanan uçuşa dahil edilmesini tehlikeye soktu.
- 8 Ocak 2022: Yoğun bir sorun giderme çalışmasının ardından ekip gereken yoğuşmayı oluşturdu.
- 2022: Tesis, Mengtian laboratuvar modülünde uzay istasyonuna taşındı.
- 6 Kasım 2026: 9,7 pikokelvinlik sonuç duyuruldu ve çalışma Science dergisinde çevrimiçi yayımlandı.
Pekin Üniversitesi profesörü Zhou Xiaoji ve Şanghay Optik ve Hassas Mekanik Enstitüsü araştırmacısı Chen Weibiao, çalışmanın sorumlu yazarları arasındaydı. İlk yazarlığı paylaşan araştırmacılar arasında Şanghay enstitüsünden Li Tang ile Pekin Üniversitesi'nden Xiong Wei ve Jin Shengjie bulunuyor.
Daha uzun ölçümler daha zayıf etkileri ortaya çıkarabilir
Yeni platformdan yararlanabilecek araçlar arasında atom interferometreleri de bulunuyor. Bu cihazlar atomların dalga özelliklerinden yararlanıyor; atom dalgalarını bölüp yeniden birleştirerek ortaya çıkan örüntünün ivme veya kütleçekimi gibi etkileri göstermesini sağlıyor.
Almanya'daki Leibniz Hannover Üniversitesi fizik profesörü Ernst M. Rasel, bu araçların ihtiyaç duyduğu koşulları şöyle anlattı:
Atom interferometreleri, aşırı soğuk bir topluluk içinde çok sayıda atom sağlayan kaynaklardan ve uzun gözlem sürelerinden büyük ölçüde yararlanır.
Rasel, interferometrelerin duyarlılığının atomların cihazda geçirdiği sürenin karesiyle arttığını açıkladı. Diğer koşullar değişmediğinde, bu süreyi iki katına çıkarmak ölçülen etkiye verilen tepkiyi dört katına çıkarabilir. Bu nedenle uzun gözlem, özellikle çok küçük sinyaller için değerlidir.
Rasel'in belirttiği bir sonraki adım, atom dalgalarının birkaç saniye boyunca eşevreli biçimde ayrılmış kaldığı bir yörünge interferometresi geliştirmek. Eşevrelilik, dalgalar yeniden birleştirildiğinde yararlı bir ölçüm sağlayabilmeleri için aralarındaki ilişkinin korunması anlamına geliyor. Bulutun yedi saniye boyunca gözlemlenmesi, bu kapasitenin geliştirilmesi için bir başlangıç sunuyor.
Araştırmacılar Dünya'nın kütleçekimini haritalama, navigasyon ve uydu yörüngelerini belirleme gibi uygulamaları mümkün görüyor. Daha iyi kütleçekimi ölçümleri, hareket eden su ve buz Dünya'nın kütle dağılımını değiştirdiği için buzullardaki ve okyanus akıntılarındaki değişimleri izlemeye de yardımcı olabilir.
Kuantum deneyleri için bir platform
Optik sistem, atomları kristale benzer düzenlerde tutan lazer ışığı örüntüleri olan optik kafesleri destekleyebilir. Araştırmacılar dizilimi ve etkileşimleri değiştirerek parçacık topluluklarının denetimli koşullarda nasıl davrandığını inceleyebilir.
Chen Weibiao; kuantum faz geçişlerini, etkileşen çok sayıda kuantum parçacığının davranışını ve temel fizik kuramlarının sınanmasını olası araştırma alanları olarak sıraladı. Projenin öngördüğü çalışma konuları arasında erken evrenle ilgili simülasyonlar, ultra hafif karanlık madde arayışları ve Higgs modelleriyle ilgili araştırmalar da yer alıyor.
Bunlar, kendi tasarımlarını ve ölçümlerini gerektiren olası deneyler. Şimdiki başarı, son derece yavaş atomlardan oluşan bir kaynak ve bu atomları incelemek için uzun bir süre sunuyor. Araştırmacılar, uzayda kuantum sensörleri ve atom saatleri için de potansiyel kullanım alanları görüyor.
Çin'in insanlı uzay programı uzay uygulamaları sisteminin baş tasarımcısı ve Uzaydan Yararlanma Merkezi müdür yardımcısı Lü Congmin, dünyanın dört bir yanındaki araştırmacıları tesisi kullanarak deney yapmaya ve deney fırsatlarını paylaşmaya davet etti. Başvurular için bir takvim ya da önerilen takip deneyleri için bir tarih açıklanmadı.
Ketterle, başarıyı “atom termometrisini ve hassas ölçümleri ilerletmek için mükemmel bir başlangıç noktası” olarak nitelendirdi. Atom sistemlerinde sıcaklığı ölçen atom termometrisi, bu tür deneyleri anlamak ve geliştirmek açısından önemini koruyacak.
Öne Çıkanlar
- Çin uzay istasyonu ekibi, bir rubidyum atomu bulutunu 9,7 pikokelvine eşdeğer sıcaklığa kadar soğutup genişlemesini yedi saniye boyunca gözlemlediğini bildirdi.
- Deney, 2022'de uzaya gönderilen bir tesis kullanılarak Mengtian laboratuvar modülünde gerçekleştirildi.
- Bildirilen sıcaklık, Bremen'de 2021'de elde edilen 38 pikokelvinin ve Uluslararası Uzay İstasyonu'nda 2022'de ulaşılan 52 pikokelvinin altında.
- Soğutma dizisi, optik tuzaklama, manyetik gradyan destekli buharlaştırmalı soğutma ve adyabatik olmayan genişlemeyi bir araya getiriyor.
- Gelecekteki araştırmalar arasında kuantum simülasyonları, atom interferometreleri, kütleçekimi ölçümleri ve temel fizik sınamaları yer alabilir.






