Daha uzun hapis cezaları ve çocuklar için yeni korumalar
Özbekistan, 14 yaşından küçük çocuklara tecavüz ve belirli diğer cinsel suçlar için hapis cezasını 15 ila 25 yıl ya da müebbet hapis olarak artırdı. Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, parlamentonun onayının ve Namangan bölgesindeki bir devlet anaokulunda yaşandığı öne sürülen saldırının kamuoyunda yarattığı tepkinin ardından, yasayı 14 Ekim 2026'da imzaladı.
İçindekiler
- Daha uzun hapis cezaları ve çocuklar için yeni korumalar
- Cezalarda neler değişiyor?
- Yasa cumhurbaşkanına nasıl ulaştı?
- Namangan'daki olay ve tartışmanın arka planındaki veriler
- Soruşturmanın başından itibaren avukat
- Kayda alınan görüşmeler ve denetimli yüzleştirmeler
- Suçlanan kişinin yakını olması hâlinde koruma
- Ölümler, fiziksel yaralanmalar ve ihmal
- Diğer yükümlülükler ve çocukların gözetimine ilişkin değişiklikler
- Daha geniş kapsamlı çocuk koruma programı
- Öne Çıkanlar
Yasa, beş kanun ve altı yasada değişiklik yapıyor. Cezaları ağırlaştırmanın yanı sıra, belirli cinsel suçlarda zamanaşımını kaldırıyor, devlet tarafından karşılanan hukuki yardım sağlıyor ve çocuk mağdurlarla yapılan görüşmelerin videoya kaydedilmesini zorunlu kılıyor. Ayrıca, bir çocuğa yönelik şiddetten sorumlu tutulan eğitim çalışanlarının işten çıkarılması için ek bir hukuki dayanak oluşturuyor.
Cumhurbaşkanlığı İdaresi Başkanı Saida Mirziyoyeva, imzayı sosyal medyada duyurdu. Sorumluluğun aileler ve eğitim kurumlarındaki faillerin yanı sıra bir çocuğa zarar veren herkesi kapsayacağını söyledi.
Mirziyoyeva, hükümetin çocuklara yönelik şiddet konusundaki tutumunu şöyle ifade etti:
Çocuğa yönelik şiddet kabul edilemez ve ceza ağır olmalıdır.
Yasa, cezalardaki değişiklikleri, soruşturma ve yargılamalar sırasında çocuklara nasıl davranılacağına ilişkin düzenlemelerle bir araya getiriyor. İstismarı bildiren bir çocuğun avukata, suçlanan bir yakınına karşı korunmaya ve yaşadığı sarsıcı olayı tekrar tekrar anlatmak zorunda kalmadan ifade verebileceği bir yönteme ihtiyacı olabilir. Yeni düzenlemeler bu ihtiyaçların her birini ele alıyor.
Değişiklik yapılan beş kanun; Ceza Kanunu, Ceza Muhakemesi Kanunu, Ceza İnfaz Kanunu, İş Kanunu ve İdari Sorumluluk Kanunu. Yasa, resmî yayımlandığı gün yürürlüğe giriyor; dolayısıyla yürürlük tarihi resmî yayına bağlanıyor.
Cezalarda neler değişiyor?
Ceza Kanunu'nun 118. ve 119. maddelerinin dördüncü fıkraları, 14 yaşından küçük kişilere karşı işlenen belirtilen cinsel suçlar için artık 15 ila 25 yıl hapis ya da müebbet hapis cezası öngörüyor. 118. madde tecavüzü kapsıyor. 119. madde ise bir kişinin çaresizliğinden yararlanılarak güç veya tehditle gerçekleştirilen diğer cinsel eylemleri kapsıyor.
14 yaşından küçük bir çocuğa tecavüzün önceki cezası 15 ila 20 yıl hapisti. Yeni yasa, asgari 15 yıllık cezayı koruyor, belirli süreli hapis cezasının üst sınırını beş yıl artırıyor ve seçenekler arasına müebbet hapsi ekliyor.
Değişiklikler, Ceza Kanunu'nda 20 yılı aşan hapis cezaları ve müebbet hapse ilişkin hükümleri de bu suçları kapsayacak şekilde genişletiyor. Bu önemli; çünkü kanunun hem bir suç için ceza öngörmesi hem de bu cezanın kanunun genel ceza kuralları kapsamında uygulanmasına izin vermesi gerekiyor.
Gözden geçirilen hükümler uyarınca mahkeme müebbet hapis cezası verebilecek. Ceza aralığı ayrıca 15 ila 25 yıl arasında belirli süreli hapis cezasına da izin veriyor; dolayısıyla verilecek ceza, mahkemenin somut olayda alacağı karara bağlı olacak.
Zamanaşımının kaldırılması, 118. ve 119. maddelerin belirtilen hükümlerine, bu maddelerin dördüncü fıkraları ve sıralanan bazı diğer suçlar dâhil olmak üzere uygulanıyor. Zamanaşımı, kovuşturma başlatmak için yasal süredir. Zamanaşımının kaldırılması, bu suçlarda aradan geçen sürenin artık kovuşturma yolunu kapatmayacağı anlamına geliyor.
Yasa cumhurbaşkanına nasıl ulaştı?
Yasa, eylül sonu ve ekim başında yapılan kamuoyu açıklamaları ve alınan parlamento kararlarının ardından geldi. Özbekistan parlamentosunun alt kanadı olan Yasama Meclisi, daha ağır cezalar öngören teklifleri değerlendirip yasayı kabul etti. Ardından Senato da onay verdi.
Başlıca adımlar şöyleydi:
- 27 Eylül: Saida Mirziyoyeva, çocuklara yönelik cinsel suçlarda idam cezasının değerlendirilmesi çağrısında bulundu.
- 28 Eylül: Ulusal Sosyal Koruma Ajansı Müdür Birinci Yardımcısı Şahnoza Mirziyoyeva, müebbet hapis önerilerinin sunulduğunu açıkladı.
- 29 Eylül: Yasama Meclisi, daha ağır cezalar öngören teklifleri ilk okumada kabul etti.
- 30 Eylül 2026: Yasama Meclisi yasayı kabul etti.
- 2 Ekim 2026: Senato yasayı onayladı.
- 14 Ekim 2026: Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev yasayı imzaladı.
Özbekistan Anayasası idam cezasını yasaklıyor. Cumhurbaşkanının imzaladığı yasa, belirli süreli hapis cezalarını yenilenen ceza aralığında tutarken müebbet hapis cezası getiriyor.
Yasanın başlığı, daha geniş amacını ortaya koyuyor: çocukları her türlü şiddetten koruma sistemini geliştirmek için mevzuatta değişiklik yapmak. Hükümler, cinsel suçların yanı sıra ihmal, fiziksel zarar, hukuki temsil ve çocuklara bakım veren kurumların sorumluluklarını da kapsıyor.
Namangan'daki olay ve tartışmanın arka planındaki veriler
Namangan bölgesindeki bir devlet anaokulunda beş yaşındaki bir kız çocuğuna yönelik cinsel saldırı iddiası, çocukların korunması konusunu kamuoyunun gündemine taşıdı. Eylül ayında 52 yaşındaki bir bakım görevlisi gözaltına alındı. Kızın annesi, şüphelinin yakınlarının şikâyetini geri çekmesi için kendisine para teklif ettiğini öne sürdü.
İddia ve gözaltı, ceza tartışmasının arka planını oluşturdu. Yasal değişikliklerin duyurulduğu açıklamada ceza davasının sonucu hakkında bilgi verilmedi.
Milletvekili Gulrukh Agzamova, 29 Eylül'de 2022-2025 yılları arasında 14 yaşından küçük çocuklara tecavüz suçundan 445 ceza davası açıldığını söyledi. Verdiği yıllık rakamlar 2022'de 85, 2024'te 129 ve 2025'te 123 davayı içeriyordu.
2025'teki sayı, 2022'dekinden 38 fazla; bu da yaklaşık yüzde 45'lik artış anlamına geliyor. 2024'tekinden ise altı daha az. Bu rakamlar, yetkililerin açtığı ceza davalarını, yani adalet sistemine giren vakaları gösteriyor.
Senatodaki görüşmeler sırasında milletvekillerine, 2025'te eğitim kurumlarında çocuklara yönelik 122 şiddet olayının tespit edildiği de bildirildi. Bunların 38'i anaokullarında, 84'ü okullarda yaşandı. Okullar toplamın yaklaşık yüzde 69'unu oluşturdu.
İki veri grubu farklı kategorileri kapsıyor: Agzamova'nın verdiği rakamlar 14 yaşından küçük çocukların mağdur olduğu tecavüz davalarına, eğitim kurumlarına ilişkin rakamlar ise okul ve anaokullarındaki çocuklara yönelik şiddete ait. Birlikte ele alındıklarında, yasal düzenlemenin neden hem ağır cinsel suçları hem de çocuklardan sorumlu personelin davranışlarını ele aldığını açıklıyorlar.
Soruşturmanın başından itibaren avukat
Şiddete maruz kalan veya tanık olan çocuklar, ilgili usul işlemlerine dâhil oldukları andan itibaren devlet tarafından karşılanan hukuki yardımdan yararlanma hakkına sahip olacak. Bu işlemler, soruşturma veya dava kapsamındaki resmî adımları içeriyor.
Değişiklik, bu çocukları Devlet Giderleriyle Hukuki Yardım Sağlanmasına İlişkin Kanun kapsamındaki gruplara ekliyor. Yardıma erişimi, soru ve ifadeleri anlamak ve haklarını öğrenmek için ilk kez desteğe ihtiyaç duyabilecekleri sürecin başlangıcında sağlıyor.
Ceza Muhakemesi Kanunu da cinsel şiddet davalarında reşit olmayan mağdur ve tanıklara devlet giderleriyle yardım sağlayan bir avukatın katılımını güvence altına alacak önlemleri zorunlu kılıyor. Böylece şiddete tanık olan bir çocuk da doğrudan mağdur başka biri olsa bile destek alabiliyor.
Reformun bu bölümü, adalet sistemi içindeki uygulama sürecini değiştiriyor. Daha uzun cezalar, fail mahkûm edildikten sonra ne olacağını ilgilendiriyor. Hukuki yardım ise mahkeme kararına giden sürece çocuğun katılabilmesiyle ilgili.
Kayda alınan görüşmeler ve denetimli yüzleştirmeler
Soruşturmacılar, reşit olmayan mağdurlarla yapılan görüşmeleri videoya kaydetmek zorunda. Amaç, çocuğun üzücü bir deneyimi yeniden yaşamasına yol açabilecek tekrar tekrar sorgulanmasını azaltmak. Kayıt, çocuğun bu görüşme sırasında söylediklerini muhafaza ediyor.
Yasa, cinsel suç mağduru bir çocukla şüpheli arasındaki yüz yüze yüzleştirmeleri de kısıtlıyor. Yüzleştirme, katılımcıların genellikle ifadeleri arasındaki farklılıkları gidermek amacıyla birlikte sorgulandığı bir usul işlemidir.
Değişikliklere göre bu işlem için sorgu görevlisinin, soruşturmacının veya savcının özel bir karar alması ya da mahkemenin emir vermesi gerekiyor. Bu şart, çocuk ile kendisine zarar vermekle suçlanan kişi arasındaki karşılaşmanın önüne resmî bir karar mekanizması koyuyor.
Görüntülü kayıt, hukuki yardım ve yüzleştirmelerin denetlenmesi, çocuğun üzerindeki farklı baskıları ele alıyor. Kayıt ifadeyi muhafaza ediyor, avukat çocuğun hukuki haklarını kullanmasına yardımcı oluyor, karar şartı ise yüz yüze yüzleştirme yapılıp yapılmayacağını belirliyor.
Suçlanan kişinin yakını olması hâlinde koruma
Bir küçüğe karşı işlendiği öne sürülen suçun ebeveyni, evlat edinen ebeveyni, vasisi, kayyımı veya başka bir yakını tarafından işlendiği durumlarda, soruşturma ve yargılama sırasındaki tüm usul işlemlerine vesayet makamından bir temsilci katılmak zorunda.
Vesayet makamlarının çocukları ve hukuki bakıma ihtiyaç duyan kişileri koruma sorumluluğu bulunuyor. Bu makamların zorunlu katılımı, çocuğu desteklemesi beklenen kişinin suçla itham edildiği süreçlere kamusal bir koruma kurumunu dâhil ediyor.
Usul değişiklikleri, kanuni temsilcilerin sürece katılımını ve değiştirilmesini de ele alıyor. Böylece çocuğun aile koşullarının, çıkarlarını kimin temsil edebileceğini etkilediği davalar için adalet sistemine bir çerçeve sunuluyor.
Eğitim kurumlarında istihdama ilişkin bir değişiklik de yapılıyor. İşverenler, çocuklara eğitim veya terbiye verme sorumluluğu taşıyan ve bir çocuğa yönelik şiddetten sorumlu tutulan çalışanın sözleşmesini feshetmek için ek bir gerekçeye sahip oluyor. Bu hüküm, istismar sorumluluğunu çocuklarla ilgili bir görevde çalışmayı sürdürme durumuna bağlıyor.
Yasa, çocukların yetişkinlere büyük ölçüde bağımlı olduğu iki alanı ele alıyor: aile ve eğitim kurumu. Hem yargılamalar sırasında çocukların nasıl temsil edileceğini hem de bir işverenin çalışanın şiddetine nasıl karşılık verebileceğini düzenliyor.
Ölümler, fiziksel yaralanmalar ve ihmal
Bir çocuğun ölümüyle sonuçlanan kasıtlı suçlara yönelik ek kısıtlamalar getiriliyor. Yasa, bu suçlar için ertelenmiş hapis cezasını ve koşullu erken tahliyeyi yasaklıyor. Ertelenmiş hapis cezası, mahkûm edilen kişinin belirli koşullara uyması kaydıyla hapis cezasını çekmemesine imkân tanıyor; koşullu erken tahliye ise cezanın tamamı çekilmeden cezaevinden çıkılmasını sağlıyor.
Saida Mirziyoyeva, bir çocuğun ölümüne yol açan suçlara ilişkin tutumu genel ifadelerle aktararak hoşgörü gösterilmeyeceğini söyledi. Belirli yasal kısıtlamalar arasında, kasıtlı suçlarda ertelenmiş hapis cezası ve koşullu erken tahliye uygulanmaması da bulunuyor.
Bir küçüğe kasten ağır veya orta derecede ağır bedensel zarar vermek de cezayı ağırlaştıran bir unsur hâline geliyor. Cezayı ağırlaştıran unsur, suçun değerlendirilirken daha ciddi sayılmasına yol açan bir özelliktir.
Ebeveynler ve onların yerine hareket eden kişiler için idari sorumluluk, çocuğun temel ihtiyaçlarını kasten karşılamamayı ve bu ihmalin çocuğun sağlığına veya fiziksel, zihinsel ya da ahlaki gelişimine zarar vermesini kapsayacak şekilde genişletiliyor. Ceza, temel hesaplama biriminin beş ila on katı tutarında para cezası.
Temel hesaplama birimi, Özbekistan'da yasal ödemeleri ve para cezalarını hesaplamak için kullanılan standart bir tutardır. Cezanın bu birimin katı olarak belirtilmesi, para tutarının birim için belirlenen değere göre değişmesine imkân tanıyor.
Diğer yükümlülükler ve çocukların gözetimine ilişkin değişiklikler
İdari düzenlemeler, cinsel taciz, yasal evlilik yaşının ihlali ve çocukları sağlıklarına zarar veren bilgilerden korumama konularındaki cezaları da ağırlaştırıyor.
Yeni bir hüküm, çocuklara yasaklanmış zararlı bilgilerin dağıtılmasını materyale el konulması ve para cezasıyla cezalandırıyor. Para cezası bireyler için temel hesaplama biriminin yedi katı, kamu görevlileri için 50 katı.
Bir diğer yeni hüküm, çocuk işleri komisyonlarının kararlarını yerine getirmemeyi cezalandırıyor. Bireyler temel hesaplama biriminin üç ila beş katı, kamu görevlileri ise beş ila yedi katı para cezasıyla karşı karşıya kalacak. Bu hükümler, ceza yargılamasından önce veya bu sürecin ötesinde çocukları korumayı amaçlayan yükümlülüklere ceza getiriyor.
Yasa, reşit olmayanlara yönelik uzmanlaşmış eğitim ve ıslah kurumlarını da kaldırıyor. Mahkemeler bunun yerine ergenleri eğitim kuruluşlarına, terbiye hizmeti veren kurumlara ve sosyal hizmet kurumlarına yönlendirebilecek.
Yeni bir gözetim tedbiri, mahkemenin 14 ila 18 yaş arasındaki bir ergeni ebeveynlerinin veya suçları önlemekle görevli kurumların yöneticilerinin gözetimine vermesine imkân tanıyor. Bu değişiklik, adalet sisteminin ergenlerin kendileriyle ilgili davalarda başvurabileceği tedbirleri değiştiriyor.
Kadınlara ve çocuklara yönelik taciz ve şiddet şikâyetlerinde, başvuran kişi yazılı yanıt gönderilmemesini isterse yetkililer yazılı yanıt göndermeyecek. Bu hüküm, şikâyette bulunan kişiye iletişim biçimi konusunda tercih hakkı tanıyor.
Daha geniş kapsamlı çocuk koruma programı
Özbekistan, 2026-2030 dönemini kapsayan Her Türlü Şiddete Karşı Çocukları Koruma Stratejisi'ni onayladı. Yasa, değişiklikleri bu program kapsamında ele alıyor ve ülkenin Bogota Eylem Çağrısı'na ve Çocuklara Yönelik Şiddeti Sona Erdirmek için Küresel İttifak'a katılımını kayda geçiriyor.
Paket, farklı kurumlara ayrı sorumluluklar veriyor. Mahkemeler daha geniş ceza seçeneklerine kavuşuyor. Soruşturmacılar görüşmeleri kaydetmek ve yüzleştirmeler için özel izin almak zorunda. Avukatlar ve vesayet temsilcileri, yargılama sırasında sağlanan korumanın parçası hâline geliyor. Eğitim kurumlarındaki işverenlere ek bir işten çıkarma gerekçesi veriliyor.
Dolayısıyla temel değişiklik, azami cezanın artırılmasından daha kapsamlı. Yasa, çocuğun adalet sistemine nasıl dâhil olacağını, kimin destek sağlayacağını, delillerin nasıl toplanacağını ve şiddetten sorumlu tutulan bir yetişkine ne olacağını ele alıyor. Bu yükümlülükler, 14 yaşından küçük çocuklara karşı belirtilen cinsel suçlarda 25 yıl hapis veya müebbet hapis cezası olanağıyla birlikte geliyor.
Öne Çıkanlar
- Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, beş kanun ve altı yasada değişiklik yapan yasayı 14 Ekim 2026'da imzaladı.
- 14 yaşından küçük çocuklara karşı işlenen belirtilen cinsel suçlar 15 ila 25 yıl hapis veya müebbet hapis cezası gerektiriyor.
- Ceza Kanunu'nun 118. ve 119. maddelerinde belirtilen suçlarda kovuşturma zamanaşımı kaldırılıyor.
- Çocuk mağdurlar ve tanıklar, yargılamaya dâhil oldukları andan itibaren devlet tarafından karşılanan hukuki yardımdan yararlanıyor.
- Reşit olmayan mağdurlarla görüşmeler videoya kaydedilmek zorunda; şüphelilerle yüzleştirmeler için özel yetkili bir makamın kararı gerekiyor.
- Suçlanan kişi ebeveyn, vasi veya başka bir yakın olduğunda vesayet makamlarının yargılamaya katılması gerekiyor.
- Bir çocuğun ölümüne yol açan kasıtlı suçlarda ertelenmiş hapis cezası ve koşullu erken tahliye uygulanmıyor.
- Yasa; ihmal ve diğer ihlaller için cezalar, eğitim çalışanları için ek bir işten çıkarma gerekçesi ve ergenlere yönelik yeni gözetim tedbirleri getiriyor.






