Su ve Ulaşım Kalkınma Gündeminin Başında
Asya Kalkınma Bankasının Karakalpakistan'da devam eden egemen devlet operasyonlarının tutarı 780 milyon doları aşıyor. İçme suyu, A380 karayolu ve yenilenebilir enerji, kalkınma önceliklerinin odağında yer alıyor. Banka temsilcileri ve bölge yetkilileri, 14 Ekim'de Nukus'taki Berdakh Karakalpak Devlet Üniversitesinde düzenlenen ADB Günleri'nin açılışında; toplulukları birbirine bağlamayı, temel hizmetleri iyileştirmeyi ve bölgenin çevresel baskılarla baş etme kapasitesini güçlendirmeyi amaçlayan yatırımları görüştü.
İçindekiler
- Su ve Ulaşım Kalkınma Gündeminin Başında
- Bölgesel Strateji İçin Görüşmeler Sürecek
- Su Projesi Neleri Kapsıyor?
- A380 Yerel Yolları Bölgesel Ticarete Bağlıyor
- 293,7 Milyon Dolarlık Karayolu Modernizasyonu Paketi
- Güvenlik ve Önceki Yol Yatırımı
- Rüzgâr Enerjisi, Daha Sonra Kullanılmak Üzere Depolanacak
- Arazi, Toz ve Kamu Hizmetleri de Öncelikler Arasında
- Yatırım Programının Takvimi
- Öne Çıkanlar
İki proje, çalışmaların ölçeğini ortaya koyuyor: ADB'nin 145 milyon dolarlık kredisiyle desteklenen bir su temini programının yaklaşık 388 bin kişiye ulaşması hedeflenirken, Nukus-2 enerji projesi bir rüzgâr çiftliğini batarya depolama sistemiyle bir araya getiriyor. Karayolu yatırımları, Özbekistan içinde ve sınır ötesindeki pazarlara erişimi iyileştirmeyi amaçlıyor.
ADB'nin Özbekistan Ülke Direktörü Kanokpan Lao-Araya, Karakalpakistan'a yirmi yılı aşkın süredir yatırım yapıldığını vurgulayarak birçok projenin somut sonuçlar verdiğini ve büyüme ile dayanıklılık için fırsatlar yarattığını söyledi. Öncelikler artık yalnızca altyapı inşa etmenin ötesine geçerek yolların, su sistemlerinin, işletmelerin ve kamu hizmetlerinin birlikte nasıl çalıştığını iyileştirmeye uzanıyor.
Bölgesel Strateji İçin Görüşmeler Sürecek
ADB ile Karakalpakistan hükümetinin, taslak Sosyal ve Ekonomik Kalkınma Stratejisi'ni görüşmesi ve gelecekteki işbirliğine yön vermek üzere güncellenmiş bir mutabakat zaptı imzalaması bekleniyor. Taslak, yerleşimleri, sanayi merkezlerini ve pazarları birbirine bağlama çalışmalarının merkezine A380 karayolunu koyarken temel hizmetlere erişimdeki eşitsizlikleri de ele alıyor.
Öneriler arasında sulama kanallarının modernleştirilmesi, sağlık hizmetleri ile mesleki eğitimin iyileştirilmesi, lojistik altyapısının genişletilmesi ve yerel işletmelerin desteklenmesi yer alıyor. Strateji ayrıca Kungrad'da önerilen bir lojistik merkezinin yanı sıra turizm, tarımsal işleme ve yenilenebilir enerjiyi kalkınma potansiyeli taşıyan alanlar olarak belirliyor.
Strateji görüşmelerinin tamamlanması veya güncellenmiş mutabakat zaptının imzalanması için bir tarih açıklanmadı. Öneriler henüz taslak niteliğinde; bankanın aktif portföyü ise ulaşım, su altyapısı, enerji ve sosyal kalkınma alanlarını kapsıyor. Egemen devlet operasyonları genel olarak bir hükümete sağlanan veya hükümet garantisi altındaki finansmanı içeriyor.
Su Projesi Neleri Kapsıyor?
Batı Özbekistan Su Temini Sistemi Geliştirme Projesi, ADB'nin 145 milyon dolarlık kredisiyle destekleniyor. Projeyle altı ilçe ve 116 kırsal yerleşimde yaklaşık 388 bin kişinin içme suyuna erişiminin iyileştirilmesi hedefleniyor. Kapsamı, arıtma tesislerinden suyu yerleşimlere taşıyan yerel şebekelere kadar uzanıyor.
Planlanan çalışmalar arasında üç su arıtma tesisinin inşası veya yeniden yapılması, yaklaşık 300 kilometrelik ana boru hattı, 28 su dağıtım merkezi ve yaklaşık 900 kilometrelik dağıtım şebekesi bulunuyor. Ana hatlarla yerel şebekelerin toplam uzunluğu yaklaşık 1.200 kilometreyi buluyor; bunun yaklaşık dörtte üçünü yerel dağıtım şebekeleri oluşturuyor.
Sistemin farklı bileşenleri farklı işlevler üstleniyor. Arıtma tesisleri suyu içilebilir hâle getiriyor; ana hatlar suyu daha uzun mesafelere taşıyor; dağıtım merkezleri ve daha küçük şebekeler ise suyun yerleşimlere ulaştırılmasına yardımcı oluyor. Geniş bir alana yayılmış topluluklara erişmek için bu bileşenlerin bağlantılı bir sistem olarak inşa edilmesi büyük önem taşıyor.
İçme suyu temini, ayrı bir öncelik olan sulama kanallarının modernleştirilmesiyle birlikte ele alınıyor. İçme suyu sistemleri hane halkının ihtiyaçlarını karşılarken sulama kanalları suyu tarım arazilerine taşıyor. Karakalpakistan'ın kalkınma gündemi, günlük yaşam koşullarını tarım için gerekli su altyapısıyla ilişkilendirerek her iki alanı da kapsıyor.
A380 Yerel Yolları Bölgesel Ticarete Bağlıyor
A380 olarak bilinen Guzar-Buhara-Nukus-Beyneu karayolu, Özbekistan'ı Kazakistan'a ve daha geniş bölgesel ticaret güzergâhlarına bağlıyor. Afganistan, Kazakistan, Rusya, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan'ı birbirine bağlayan bir ulaşım ağı olan Orta Asya Bölgesel Ekonomik İşbirliği Koridoru 2'nin bir parçasını oluşturuyor.
Strateji, bu güzergâhı Karakalpakistan için daha kapsamlı bir ekonomik planın parçası olarak konumlandırıyor. Yerleşimler, sanayi merkezleri ve pazarlar arasındaki bağlantıların iyileştirilmesiyle insanların ve malların taşınmasının kolaylaştırılması hedefleniyor. Önerilen Kungrad lojistik merkezi de yük taşımacılığını ve ilgili hizmetleri düzenleyecek bir alan sağlayarak bu yaklaşımı tamamlayacak.
Bölgesel stratejide tarımsal işleme de fırsat alanlarından biri olarak belirleniyor. İşleme, tarım ürünlerini satışa veya başka üretim süreçlerinde kullanılmaya hazır mallara dönüştürüyor. Bu alanın yollar ve lojistikle birlikte anılması, yerel üretim ile ürünlerin müşterilere ulaştırılması arasındaki pratik bağı yansıtıyor.
293,7 Milyon Dolarlık Karayolu Modernizasyonu Paketi
1 Eylül 2025'te duyurulan karayolu yatırımı, A380 planlarına dair daha ayrıntılı bilgi sunuyor. CAREC Karayolu Koridoru 2 Dayanıklılık ve Modernizasyon Projesi'nin toplam maliyeti 293,7 milyon dolar. Bu tutarın 233,1 milyon doları ADB kredisi, 60,6 milyon doları ise hükümet katkısından oluşuyor. Buna göre ADB'nin payı yaklaşık yüzde 79, hükümetin payı ise yaklaşık yüzde 21.
Proje kapsamında 87 kilometrelik karayolu iyileştirilecek: Turtkul, Ellikkala ve Beruniy arasında 75 kilometrelik yeni bir çevre yolu yapılacak, mevcut A380'in 12 kilometrelik bölümü ise yeniden inşa edilecek. Böylece planlanan yolun yaklaşık yüzde 86'sını çevre yolu oluşturacak.
Tasarımda yolun aşırı hava koşullarına dayanmasına yardımcı olması amaçlanan beton kaplama, yükseltilmiş yol dolguları ve drenaj sistemleri yer alıyor. Akıllı ulaşım sistemleri, trafiği izlemek ve yönetmek için teknolojiden yararlanacak. Hareket hâlinde tartım ekipmanları, araçlar geçerken yüklerini ölçerek dingil ağırlığı sınırlarının uygulanmasını destekleyecek ve aşırı yük taşıyan araçların yol açtığı hasarı azaltmaya yardımcı olacak.
Ayrıca kadınların güvenliği ve erişilebilirlik gözetilerek tasarlanan tesislerin bulunduğu beş dinlenme ve hizmet alanı planlanıyor. Bu alanlarda elektrikli araç şarj noktaları da bulunacak. Bu özelliklerle proje, yol yüzeyinin ötesine geçerek sürücülerin ve yolcuların seyahat sırasında mola verdiği yerleri de kapsıyor.
Güvenlik ve Önceki Yol Yatırımı
ADB'nin karayolu çalışmaları daha önceki bir ulusal paketi de kapsıyor. 23 Şubat 2022'de duyurulan 273,85 milyon dolarlık kredi; Surhanderya bölgesinde Derbent ile Denau arasındaki yaklaşık 106 kilometrelik güzergâhı ve A380'in yaklaşık 87 kilometrelik bölümündeki yeniden inşa çalışmalarının tamamlanmasını kapsıyordu. 2022 paketi ile Eylül 2025'te açıklanan projenin finansman tutarları ve kapsamları farklı. A380 için belirtilen aynı mesafe, bu ayrı proje tanımları çerçevesinde değerlendirilmelidir.
Önceki paket, daha az bakım gerektirmesi hedeflenen beton kaplamanın yanı sıra iyileştirilmiş kavşakları, otobüs duraklarını, yaya tesislerini, daha belirgin trafik işaretlerini ve diğer güvenlik önlemlerini içeriyordu. Derbent ve Denau yakınlarında iki hareket hâlinde tartım sisteminin kurulması planlanmıştı. O dönemde Özbekistan'da yıllık karayolu ölüm oranı 100 bin kişi başına 11,2 olarak açıklanmıştı. Bu veri, güvenlik önlemlerinin halk sağlığı açısından önemini ortaya koyuyordu.
Yatırıma, COVID-19'un ekonomik etkilerinden toparlanmaya çalışan kadın girişimcileri desteklemek amacıyla 150 bin dolarlık teknik yardım hibesi de eşlik etti. Eğitimlerde finansal okuryazarlık, çevrimiçi pazarlama ve girişimcilik konuları ele alındı. Böylece ulaşım programı, proje bölgelerindeki işletmelere yönelik destekle ilişkilendirildi.
ADB'nin Özbekistan Ülke Direktörü Lao-Araya, yeni karayolu projesinin amacını altyapı, teknoloji ve günlük ulaşım açısından şöyle anlattı:
"İklim koşullarına dayanıklı altyapı ve akıllı ulaşım sistemlerini bir araya getiren proje, uzun vadeli sürdürülebilirliği güvence altına alacak; topluluklar ve işletmeler için daha güvenli ve verimli ulaşım sağlayacak," dedi.
Rüzgâr Enerjisi, Daha Sonra Kullanılmak Üzere Depolanacak
ADB, 200 megavat kapasiteli bir rüzgâr çiftliğini 100 megavatsaat kapasiteli batarya depolama sistemiyle birleştiren yenilenebilir enerji projesi Nukus-2'yi de destekliyor. Tesisin 2026'nın dördüncü çeyreğinde, yani ekim-aralık döneminde faaliyete geçmesi bekleniyor.
Bu iki ölçü birimi farklı şeyleri ifade ediyor. Megavat, bir tesisin belirli bir anda ne kadar güç üretebildiğini ölçüyor. Megavatsaat ise bataryanın ne kadar enerji depolayabileceği dâhil olmak üzere bir enerji miktarını ifade ediyor. Batarya depolama, belirli bir anda üretilen elektriğin bir kısmının daha sonra kullanılmasını sağlayarak rüzgâr enerjisi üretimindeki değişkenliği yönetmeye yardımcı oluyor.
Proje, elektrik üretimi ve depolamayı su temini ve ulaşımla aynı bölgesel kalkınma gündeminde buluşturuyor. Lao-Araya, ADB'nin Karakalpakistan'da su güvenliği, iklim direnci, altyapı geliştirme, enerji dönüşümü ve ekonomik fırsatlara yönelik desteğini sürdüreceğini söyledi.
Arazi, Toz ve Kamu Hizmetleri de Öncelikler Arasında
Taslak strateji; bozulan arazilerin iyileştirilmesini, Nukus çevresinde koruyucu yeşil kuşaklar oluşturulmasını, toz kirliliği ve su kıtlığına yönelik izleme çalışmalarının geliştirilmesini kapsıyor. Bu önlemler, kalkınmayı yalnızca yollar ve inşaatla sınırlı görmeyerek çevresel koşulları bölgenin yatırım ihtiyaçlarıyla birlikte ele alıyor.
İzleme çalışmalarının pratik bir işlevi var: Toz ve su mevcudiyetine ilişkin ölçümler, yetkililerin baskının en yoğun olduğu yerleri belirlemesine ve değişimleri takip etmesine yardımcı olabilir. Arazi iyileştirme ve koruyucu bitkilendirme sahadaki koşullara müdahale ederken daha iyi bilgi, nerede önlem alınması gerektiğine yön verebilir.
Sağlık hizmetleri ve mesleki eğitim de aynı öneriler arasında yer alıyor. Mesleki eğitim, belirli meslekler için pratik beceriler kazandırıyor. Yerel işletmelere destekle birlikte bu öncelikler; fiziksel altyapıyı insanların çalışma, hizmetlere erişme ve bölge ekonomisine katılma kapasitesiyle ilişkilendiren bir stratejiyi yansıtıyor.
Yatırım Programının Takvimi
Yatırım gündemi birkaç yıla yayılıyor. Önceki karayolu finansmanı, yeni A380 paketi ve Nukus-2'nin faaliyete geçmesinin beklendiği dönem birbirinden ayrı aşamaları oluşturuyor. ADB Günleri ise mevcut projeleri ve gelecekteki işbirliğini görüşmek için bir platform sunuyor.
- 23 Şubat 2022: Derbent-Denau arasındaki ve A380'deki çalışmalar dâhil ulusal karayolu iyileştirmeleri için ADB'nin 273,85 milyon dolarlık kredisi duyuruldu.
- 1 Eylül 2025: CAREC Karayolu Koridoru 2 Dayanıklılık ve Modernizasyon Projesi için ADB'nin 233,1 milyon dolarlık kredisi duyuruldu.
- 14-16 Ekim: Karakalpakistan'daki ADB Günleri kapsamında su altyapısı, ulaşım ve yenilenebilir enerji konulu görüşmeler ve proje ziyaretleri düzenleniyor.
- 2026'nın dördüncü çeyreği: Nukus-2'nin faaliyete geçmesi bekleniyor.
Ekim ayındaki görüşmeler bu yatırımları bölgesel bir çerçevede bir araya getiriyor. Temel görev, büyük projeleri yerel ihtiyaçlarla buluşturmak: kırsal yerleşimlere su ulaştırmak, yolların topluluklara ve işletmelere hizmet etmesini sağlamak ve enerji yatırımlarıyla yenilenebilir üretime geçişi desteklemek.
Öne Çıkanlar
- ADB'nin Karakalpakistan'daki ulaşım, su, enerji ve sosyal kalkınma alanlarını kapsayan aktif egemen devlet operasyonlarının tutarı 780 milyon doları aşıyor.
- 145 milyon dolarlık su projesiyle altı ilçe ve 116 kırsal yerleşimde yaklaşık 388 bin kişinin içme suyuna erişiminin iyileştirilmesi hedefleniyor.
- Yeni A380 paketinin toplam tutarı 293,7 milyon dolar. Paket, 75 kilometrelik çevre yolu ile mevcut yolun 12 kilometrelik bölümünün yeniden inşasını kapsıyor.
- Nukus-2, 200 megavatlık rüzgâr enerjisi üretimini 100 megavatsaatlik batarya depolamayla birleştiriyor ve 2026'nın dördüncü çeyreğinde faaliyete geçmesi bekleniyor.
- Taslak bölgesel strateji; sulamanın iyileştirilmesini, kamu hizmetlerinin geliştirilmesini, çevresel önlemleri ve Kungrad'da bir lojistik merkezi kurulmasını öneriyor.






