Afganistan, BM Bütçesinde İki Farklı Değişiklikle Karşı Karşıya
Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres, BM Afganistan Yardım Misyonu’nda (UNAMA) 60 kadronun kaldırılmasını ve ülkedeki ciddi uluslararası suçları soruşturan ayrı bir mekanizmaya 3,2 milyon dolar ek kaynak ayrılmasını önerdi. Bu önlemler, 13 Ekim 2026’da Genel Kurulun Beşinci Komitesine sunulan 2027 yılı öneri program bütçesinin bir parçası.
İçindekiler
- Afganistan, BM Bütçesinde İki Farklı Değişiklikle Karşı Karşıya
- 60 Kadro, Daha Geniş Kapsamlı Azaltımlar İçinde Nerede Duruyor?
- Afganistan Soruşturma Mekanizması Ne Yapacak?
- Bütçe Rakamları Nasıl Karşılaştırılıyor?
- UN80, Planlamadan Kadro Değişikliklerine Geçiyor
- Daha Küçük Bir Bütçede Güvenilir Ödemeler Neden Hâlâ Gerekli?
- Öneriyi Kim Değerlendirecek ve Sonraki Adım Ne?
- Kadro Tartışmasının Ardındaki Afganistan Çalışmaları
- Öne Çıkanlar
Afganistan’a ilişkin öneriler, iki farklı önceliği bir araya getiriyor: yerleşik bir siyasi misyonun kadrosunu azaltmak ve ilk kuruluş aşaması 2026’da başlayan bir soruşturma organının kaynaklarını artırmak. Ek kaynak, Afganistan Bağımsız Soruşturma Mekanizması için kadınlara ve kız çocuklarına yönelik suç ve ihlallere ilişkin çalışmaları da kapsayan ilave personel ve operasyonel kaynakları karşılayacak.
Guterres, Nairobi ve Cenevre’deki büyük inşaat projeleri hariç 3,302 milyar dolarlık program bütçesi önerdi. Bu projeler de eklendiğinde toplam tutar 3,408 milyar dolara ulaşacak. Bu rakam, onaylanan 2026 bütçesinden yaklaşık 40,8 milyon dolar, yani yüzde 1,2 daha düşük. Kadro azaltımları ve soruşturmalara yönelik ek kaynak, bütçe sürecinde değerlendirilmeyi bekliyor.
UNAMA’daki önerilen azaltım, Güvenlik Konseyinin misyonun görev süresini Haziran 2026’da 17 Haziran 2027’ye kadar uzatmasından aylar sonra gündeme geldi. 2002’de kurulan misyonun görevi Afganistan halkını desteklemek. Bütçe önerisi, bu görev devam ederken misyonun kadro kaynaklarını değiştirecek.
60 Kadro, Daha Geniş Kapsamlı Azaltımlar İçinde Nerede Duruyor?
UNAMA, ilgili bütçe kalemlerinde önerilen 116 kadro azaltımının 60’ını oluşturuyor. Haiti’deki BM Entegre Ofisi’nde ise 44 kadronun azaltılması öngörülüyor. İki misyon birlikte toplam 104 kadroyu, yani önerilen azaltımların yaklaşık yüzde 90’ını oluşturuyor; geriye kalan 12 kadro başka yerlerde bulunuyor.
Kadro planı ayrıca 84 yeni kadro açılmasını ve 25 kadronun dönüştürülmesini içeriyor. Açıklanan net sonuç, ilgili alanlarda yedi kadro azaltımı. Bu küçük net rakam, münferit operasyonlardaki çok daha büyük değişikliklerle birlikte görülüyor: Bazı birimlerde kadrolar azalırken bazılarında artacak veya değişecek.
Rakamlar, bir kuruluşun personel yapısında yer alan pozisyonları ifade eden onaylı kadrolardaki değişiklikleri gösteriyor. Öneride UNAMA’da hangi görevlerin kadro kaybına uğrayacağı, etkilenecek pozisyonlardan kaçının dolu olduğu veya bütçeye ilişkin nihai kararın ne zaman verileceği belirtilmiyor. Azaltımın çalışanlar ve misyonun çalışmaları açısından ne anlama geleceğini anlayabilmek için bu ayrıntılar önemli.
Guterres, değişiklikleri BM’nin özel siyasi misyonlarına yönelik daha geniş kapsamlı düzenlemeler ve kaynakları görevlerle uyumlu hâle getirme çabaları çerçevesinde sundu. Görev tanımı, üye devletlerin bir kuruluşun veya misyonun yürütmesine resmen yetki verdiği çalışmaları ifade ediyor. Guterres, amacının verimliliği artırmak, hesap verebilirliği güçlendirmek ve kaynakları bu programların uygulanmasına yönlendirmek olduğunu belirtti.
Afganistan Soruşturma Mekanizması Ne Yapacak?
Afganistan Bağımsız Soruşturma Mekanizmasının rolü UNAMA’dan farklı. Mekanizmanın görev tanımı; Afganistan’da işlenen uluslararası suçlara ve uluslararası hukukun ciddi ihlallerine ilişkin kanıtları toplama, bir araya getirme, koruma ve analiz etmeyi kapsıyor. Kadınlara ve kız çocuklarına yönelik suçlar ve ihlaller de açıkça bu kapsama dâhil.
Mekanizmaya ayrıca, yargı yetkisine sahip mahkemelerde yürütülecek adil ve bağımsız ceza yargılamalarını destekleyecek dava dosyaları hazırlama görevi verildi. Yargı yetkisi, bir mahkemenin belirli bir davaya bakmak için yasal yetkiye sahip olması anlamına geliyor. Mekanizmanın çalışmaları, bu tür mahkemelerin kullanabileceği biçimde kanıtların bir araya getirilmesine yardımcı olacak.
Kanıtların korunması bu görevin temel bir parçası. Soruşturmalar ilerlerken belgelerin, kayıtların ve diğer materyallerin erişilebilir ve kullanılabilir durumda kalması gerekiyor. Kanıtları bir araya getirmek, soruşturmacıların her bir materyali tek başına ele almak yerine aralarındaki bağlantıları inceleyebilmesi için bunları toplamak anlamına geliyor.
Önerilen 3,2 milyon dolarlık ek kaynak, mekanizmanın 2026’daki ilk kuruluş aşamasının ardından personel giderleri dışındaki ilave personel ve kaynak ihtiyacını karşılayacak. Dolayısıyla talep, dava dosyalarının hazırlanması da dâhil olmak üzere mekanizmanın görevini yerine getirme kapasitesini artırmaya yönelik.
Bu nedenle Afganistan’da iki BM faaliyetinin kaynakları farklı yönlere kayacak. UNAMA’nın onaylı kadroları azalırken soruşturma mekanizmasına ek kaynak sağlanacak. Her iki önlem de farklı işleyiş yapılarına ait ve farklı görevleri yerine getirmeye yönelik.
Bütçe Rakamları Nasıl Karşılaştırılıyor?
Önerilen 3,302 milyar dolarlık program bütçesi, Nairobi ve Cenevre’deki inşaat projeleri eklendiğinde 3,408 milyar dolara yükseliyor. Aradaki fark 106 milyon dolar. Bu, söz konusu projeler dâhil edildiğinde toplam tutar daha yüksek olmasına rağmen önerinin neden genel olarak yaklaşık 3,3 milyar dolarlık bütçe şeklinde tanımlandığını açıklamaya yardımcı oluyor.
Guterres, onaylanan 2026 bütçesine kıyasla azaltımın 40,8 milyon dolar, yaklaşık yüzde 1,2 olduğunu belirtti. Açıklanan dolar tutarındaki azalma esas alındığında, karşılaştırılabilir 2026 toplamı yaklaşık 3,449 milyar dolardı. Yüzde oranı yuvarlanmış olsa da dolar rakamları önerilen değişikliğin boyutunu daha kesin biçimde gösteriyor.
2027 önerisi için 14 milyar dolarlık bir rakam da verildi, ancak bu rakamın kapsamı ayrıntılı program bütçesi rakamlarıyla birlikte açıklanmadı. Program bütçesi için sunulan rakamlar, iki inşaat projesi hariç 3,302 milyar dolar, projeler dâhil 3,408 milyar dolar.
Önerilen diğer ödenekler arasında BM’nin engellilerin kapsayıcılığı stratejisi için 3,7 milyon dolar, görevlerin uygulanmasının gözden geçirilmesi için 1,7 milyon dolar ve Umoja’nın yeni nesil yükseltmesi için 2,1 milyon dolar bulunuyor. Umoja, kurumsal kaynakları ve idari süreçleri yönetmek için kullanılan BM kurumsal kaynak planlama sistemidir.
UN80, Planlamadan Kadro Değişikliklerine Geçiyor
Guterres bütçeyi, Sekretaryayı daha verimli, etkili ve duyarlı hâle getirmeyi amaçlayan bir reform programı olan UN80 Girişimiyle ilişkilendirdi. Sekretarya, üye devletlerce onaylanan çalışmaların büyük bölümünü yürütmekten sorumlu BM idari teşkilatıdır.
Guterres, Ekim ayındaki sunum itibarıyla Sekretaryanın olağan bütçeden finanse edilen 3.116 kadroluk azaltımı uyguladığını söyledi. Gönüllü erken ayrılmalar ve yeniden görevlendirmelerin personel üzerindeki etkiyi azalttığını belirten Guterres, planlamanın öngörülen kaynak açıklarından yaklaşık bir buçuk yıl önce başladığını kaydetti.
2027 önerisi, 12 kuruluşta kadroların yeniden konumlandırılmasını da içeriyor; en büyük hareket Nairobi’ye olacak. Guterres ayrıca bazı üst düzey kadroların kaldırılmasını ve 14 üst düzey pozisyonun derecesinin düşürülmesini önerdi. Derece düşürülmesi, pozisyona bağlı kademeyi değiştirerek kıdem ve ücret düzeyini etkiliyor.
İdari hizmetler bazı alanlarda hâlihazırda birleştirildi. Bordro işlemleri tek çatı altında toplandı; ortak idari platformların ilk aşaması New York ve Bangkok’ta başladı. Önerilen bir sonraki genişleme Cenevre, Nairobi, Viyana ve Addis Ababa’yı kapsayacak.
Guterres personel temsiline ilişkin değişikliklere de değindi. Yeterince temsil edilmeyen üye devletlerin sayısı Ağustos 2024’te 28 iken Ağustos 2026’da 26’ya düştü. Uluslararası personel alımında cinsiyet eşitliği de sağlandı. Bu göstergeler, iş gücünün büyüklüğü ve dağılımındaki değişikliklerin yanı sıra çalışanlar arasında kimlerin temsil edildiğini ortaya koyuyor.
Daha Küçük Bir Bütçede Güvenilir Ödemeler Neden Hâlâ Gerekli?
Guterres, kurumsal tasarrufların BM’nin mali sorunlarını tek başına çözemeyeceği uyarısında bulundu. Genel Sekreter, Beşinci Komiteye hitaben verimlilik önlemlerinin sınırlarını şöyle anlattı:
verimlilik tek başına istikrarsız bir mali temeli telafi edemez
BM’nin likidite sorunu, ödemelerin vadesi geldiğinde yeterli nakde sahip olup olmadığıyla ilgili. Onaylanmış bir bütçe harcama yetkisi verir; ancak kuruluşun maaşları ve diğer yükümlülüklerini karşılayabilmesi için üye devletlerin katkı paylarını ödemesi de gerekiyor.
Guterres, hükümetlere yükümlülüklerini yerine getirme çağrısı yaparak zamanında ödemelerin, daha önce onayladıkları çalışmaların yürütülmesiyle bağlantılı olduğunu vurguladı:
Üye Devletler, BM Şartı’nın gerektirdiği üzere mali yükümlülüklerini eksiksiz ve zamanında yerine getirmelidir
2027 önerisinde ayrıca standart maliyet ayarlamaları ilk kez baştan hesaba katılıyor; yılın ilerleyen döneminde ayrı bir yeniden hesaplama yapılması öngörülmüyor. Bu değişiklik, beklenen maliyetlerin ilk talebe nasıl dâhil edildiğini etkiliyor. Bütçe tahsislerinin fiilî harcamaya dönüşmesinde öngörülebilir ödemeler önemini koruyor.
Öneriyi Kim Değerlendirecek ve Sonraki Adım Ne?
Genel Kurulun tüm 193 BM üye devletini içeren Beşinci Komitesi, idari ve bütçeyle ilgili konuları ele alıyor. Öneriyi alan komiteye, Nijerya’nın BM Daimi Temsilcisi Büyükelçi Jimoh Ibrahim başkanlık etti.
Ibrahim, komitenin tahminler üzerinde müzakerelere ve istişarelere başlayacağını söyledi. Öneriye ilişkin görüşünü aktarırken bunu şöyle nitelendirdi:
Sürdürülebilir Birleşmiş Milletler Bütçesi
Guterres, sunulan bütçenin görev süresinin son bütçesi olduğunu ve görev süresinin 2026’nın ilerleyen aylarında sona ermesinin beklendiğini belirtti. Harcama önerisi 2027’yi kapsayacağından bütçe süreci, liderlik değişikliği dönemine denk geliyor.
Önemli tarihler, Afganistan’a ilişkin kararların nasıl bir araya geldiğini gösteriyor:
- 2002: UNAMA kuruldu.
- 2026: Soruşturma mekanizmasının ilk kuruluş aşaması başladı.
- Haziran 2026: Güvenlik Konseyi, UNAMA’nın görev süresini 17 Haziran 2027’ye kadar uzattı.
- 13 Ekim 2026: Guterres, önerilen 2027 program bütçesini Beşinci Komiteye sundu.
- 17 Haziran 2027: UNAMA’nın mevcut görev süresinin belirtilen bitiş tarihi.
Komitenin bütçe görüşmeleri, onaylanmış çalışmalar için kullanılabilecek kaynakları ele alıyor. UNAMA’nın görev süresinin bitiş tarihi ise Güvenlik Konseyinin misyon hakkındaki kararına bağlı ayrı bir dönüm noktası.
Kadro Tartışmasının Ardındaki Afganistan Çalışmaları
UNAMA’nın yakın tarihli kamuoyu çalışmaları, kadro önerisinin değerlendirildiği ortamı ortaya koyuyor. Misyonun 11 Ekim’de yayımladığı patlayıcı maddelerin yol açtığı can kayıplarına ilişkin uyarıda, Afganistan’da patlayıcı tehlikeler nedeniyle ölen veya yaralananların yaklaşık yüzde 80’inin çocuklar olduğu, başka bir deyişle her beş can kaybının yaklaşık dördünün çocuklardan oluştuğu belirtildi.
Uyarı, kırk yılı aşkın çatışmanın ardından geride kalan kara mayınları ve mühimmatla ilgiliydi. UNAMA; halkı bilinçlendirme, yetkililerle iş birliği ve patlayıcı kalıntıları temizleyen kuruluşlara mali destek çağrısında bulundu. Çocukların oyun oynarken patlamamış mühimmatla karşılaştığını bildirdi.
Soruşturma mekanizması, Afganistan’ın ihtiyaçlarının başka bir yönüne odaklanıyor: kanıtları korumak ve ceza davalarına yönelik dosyalar hazırlamak. Dolayısıyla bütçe tartışması yalnızca kadro sayılarını ilgilendirmiyor. Her biri görev tanımıyla belirlenmiş çalışmaları yürüten, devam eden bir siyasi misyon ile gelişmekte olan bir soruşturma operasyonuna ayrılan kaynaklar da tartışmanın konusu.
Öne Çıkanlar
- Guterres, 2027 bütçesinde UNAMA’daki 60 kadronun kaldırılmasını önerdi.
- Afganistan Bağımsız Soruşturma Mekanizmasına personel ve operasyonel kaynaklar için 3,2 milyon dolar ek kaynak sağlanması öngörülüyor.
- Mekanizmanın görev tanımı, kadınlara ve kız çocuklarına yönelik suç ve ihlallere ilişkin kanıtları ve ceza yargılamaları için dava dosyaları hazırlanmasını kapsıyor.
- Nairobi ve Cenevre’deki inşaat projeleri dâhil program bütçesi 3,408 milyar dolar; bu tutar onaylanan 2026 bütçesinden yaklaşık 40,8 milyon dolar daha düşük.
- Kadro azaltımları ve ek kaynak artışı, bütçe sürecinde değerlendirilmek üzere öneri olarak bekliyor.
- UNAMA’nın mevcut görev süresi 17 Haziran 2027’ye kadar devam ediyor.
- Guterres, verimlilik önlemlerinin etkili olabilmesi için üye devletlerin katkı paylarını eksiksiz ve zamanında ödemesi gerektiği uyarısında bulundu.






