Araştırma, Çevresel ve Yaşam Tarzıyla İlgili 76 Faktörü Yaklaşık 500 Bin Yetişkinde Demans Riskiyle İlişkilendirdi

8 dakikalık okuma
Study Links 76 Environmental and Lifestyle Factors to Dementia Risk in Nearly 500,000 Adults

Demans riskine daha geniş bir bakış

UK Biobank’a katılan 499.992 kişi üzerinde yapılan bir araştırma; hava kirliliği, uyku, istihdam, barınma ve fiziksel aktiviteyle ilgili bağlantıları bir araya getirerek 76 çevresel, yaşam tarzına ilişkin ve sosyal faktörü demansla ilişkilendirdi. Ortanca 15,3 yıllık takip süresinde 8.881 katılımcıda demans gelişti; bunların 4.000’ine Alzheimer hastalığı tanısı kondu.

İçindekiler
  1. Demans riskine daha geniş bir bakış
  2. Araştırmacılar neleri ölçtü?
  3. Ekonomik koşullar öne çıktı
  4. Kirlilik ve ilaç kullanımı farklı yorumlanmalı
  5. Uyku ve aktivitede farklı örüntüler görüldü
  6. Beslenme ve cihazlarla ilgili bulgular öneri niteliğinde değil
  7. Birleşik risk skoru ne gösteriyor?
  8. Tahmin başarısı arttı, ancak klinik kullanım henüz doğrulanmadı
  9. Bulgular neyi destekliyor, neler belirsizliğini koruyor?
  10. Öne Çıkanlar

Araştırmacılar, bilinen birkaç sağlık alışkanlığına odaklanmak yerine 193 maruziyeti inceledi. Alzheimer hastalığı ve ilişkili demanslarla bağlantılı 76 faktörün 45’i daha yüksek, 31’i ise daha düşük riskle ilişkilendirildi. Ayrı bir analizde, özellikle Alzheimer hastalığıyla bağlantılı 34 faktör belirlendi.

Ekip ayrıca maruziyet bilgilerini bir Maruziyet Risk Skoru’nda birleştirdi. Skoru en yüksek çeyrekte bulunan katılımcıların göreli demans riski, en düşük çeyrektekilerin neredeyse üç katıydı. Bu bulgu tek bir yiyeceğin, alışkanlığın ya da yaşam düzeninin etkisini değil, birden çok faktörün oluşturduğu örüntüyü tanımlıyor.

Temel uyarı şu: ilişki, neden-sonuç bağı kurmaz. Araştırma; peynir yemenin demansı önlediğini, kiracı olmanın demansa yol açtığını ya da tek bir faktörü değiştirmenin gruplar arasında gözlemlenen farkı yaratacağını gösteremez.

Araştırmacılar neleri ölçtü?

Harvard T.H. Chan Halk Sağlığı Fakültesi, Harvard Tıp Fakültesi ve işbirliği yapan kurumların bilim insanlarının yürüttüğü araştırma, 29 Eylül’de Alzheimer's & Dementia dergisinde yayımlandı. Harvard Tıp Fakültesi bulguları 8 Ekim’de duyurdu.

Harvard Chan School’da doktora sonrası araştırmacı olan Chenshuang Li, çalışmanın ilk yazarıydı. Çevre sağlığı ve maruziyet bilimi alanında yardımcı profesör Peng Gao ile Harvard Tıp Fakültesi’nden Chirag Patel ise yazışma yazarlarıydı. Harvard Chan School’un araştırma duyurusu, çalışmayı çevresel maruziyetler ve demans üzerine kapsamlı, sistematik bir değerlendirme olarak tanımlıyor.

Araştırmacılar, zaman içinde toplanan UK Biobank sağlık, genetik ve yaşam tarzı verilerini kullanarak maruziyetlerin tamamını inceleyen bir ilişkilendirme araştırması yürüttü. Duyuruda Patel ve Gao’nun kıdemli yazarlar olduğu belirtiliyor.

Bu yaklaşım, insanların yaşamları boyunca karşılaştığı çevresel etkileri, yani maruziyetlerin tamamını inceliyor. Burada bu kavram, havadaki veya fiziksel çevredeki maddelerin yanı sıra sosyal ve davranışsal koşulları da kapsıyor. Araştırmacılar maruziyetleri beş alanda sınıflandırdı:

  • Hava kirleticileri ve ilaç kullanımı da dahil olmak üzere kimyasal maruziyetler.
  • Gürültü gibi fiziksel maruziyetler.
  • Beslenme, egzersiz ve uyku gibi yaşam tarzı faktörleri.
  • Eğitim ve ekonomik koşullar dahil sosyal koşullar.
  • Yeşil alanlara erişim dahil ekosistemler.

Bu kategoriler, araştırmada nelerin incelendiğini tanımlıyor. Kategorilerdeki her örneğin demansla bağlantılı olduğu anlamına gelmiyor.

Reklam

Ekonomik koşullar öne çıktı

İşsizlik, istihdamla karşılaştırıldığında yüzde 72 daha yüksek demans riskiyle; maddi sıkıntı ise yüzde 39 daha yüksek riskle ilişkilendirildi. Daha düşük eğitim düzeyi ve ev sahibi olmak yerine kiracı olmak da dahil barınma koşulları, yüksek riskle bağlantılı bulundu.

Diğer yandan, daha yüksek hane geliri ve eş ya da partnerle yaşamak daha düşük riskle ilişkilendirildi. Partnerle yaşama bağlantısı, riskte yüzde 22’lik bir azalmaydı. Bunlar, bir kişinin demans geliştirme olasılığındaki yüzde puanlık değişiklikler değil, gruplar arasındaki göreli karşılaştırmalardır.

Konutla ilgili bulguyu özellikle dikkatli değerlendirmek gerekiyor. Kiracılık; gelir, konut kalitesi ve sağlık açısından önem taşıyabilecek başka koşullarla bağlantılı olabilir. Analiz, ev sahibi olmanın beyni koruduğunu ya da ev satın almanın demans riskini azaltacağını ortaya koymuyor.

Aynı güçlük sosyal bulguların tümü için geçerli. Eğitim, istihdam, gelir ve sağlık birbiriyle bağlantılı. Bunları birlikte incelemek risk tablosunu genişletiyor, ancak her birinin katkısını bütünüyle birbirinden ayırmıyor.

Kirlilik ve ilaç kullanımı farklı yorumlanmalı

Azot dioksite daha fazla maruz kalmak, daha yüksek demans riskiyle ilişkilendirildi. Araç egzozu ve yakıt yanması sonucu ortaya çıkan azot dioksit bir hava kirleticisi. Bu nedenle bulgu, kişisel davranışların yanı sıra insanların yaşadığı çevreler açısından da önem taşıyor.

Daha fazla ilaç kullanımı da yüksek riskle ilişkilendirildi; ancak araştırmacılar bunun ilaçların doğrudan etkisi olarak yorumlanmaması gerektiği uyarısında bulundu. Birden fazla ilaç kullanan kişilerde çeşitli kronik hastalıklar bulunabilir. Dolayısıyla kullanılan ilaç sayısı, altta yatan hastalıkları ve daha karmaşık sağlık gereksinimlerini yansıtabilir.

Bu bulgular, istatistiksel açıdan benzer görünen sonuçların neden farklı açıklamalar gerektirebileceğini gösteriyor. Kirlilik çevresel bir maruziyetken, ilaç kullanımı mevcut hastalığın göstergesi olabilir. Araştırma, demans riskini azaltmak amacıyla reçeteli tedavinin bırakılmasını haklı çıkarmaz.

Reklam

Uyku ve aktivitede farklı örüntüler görüldü

Hâlen sigara içmek, zararlı alkol kullanımı, gün içinde sık sık uyuklamak ve alışılmadık derecede kısa ya da uzun süre uyumak, daha yüksek demans riskiyle ilişkilendirildi. Uyku bulguları, gecede yaklaşık yedi ila sekiz saatin dışındaki süreleri kapsıyordu.

Yürüyüşe çıkmak, başka egzersizler yapmak, bahçeyle uğraşmak ve evde ya da bahçede yoğun işlerle meşgul olmak gibi fiziksel aktiviteler daha düşük riskle ilişkilendirildi. Bu örnekler, yalnızca düzenli egzersizleri değil, gündelik yaşamın parçası olabilen hareketleri de kapsıyor.

Uyku ve aktivite söz konusu olduğunda da ilişkinin yönünü belirlemek zor olabilir. Demans tanısı konmadan önce başlayan bilişsel değişiklikler, kişinin ne kadar uyuduğunu, gün içinde uyuklayıp uyuklamadığını ve ne kadar aktif olduğunu etkileyebilir.

Bu olasılık, ters nedensellik olarak adlandırılıyor: Hastalığın başlangıç aşamasındaki belirtileri ölçülen davranışı değiştiriyor; hastalığa davranış yol açmıyor. Araştırmacılar, ilişkiler önleme hedefleri olarak ele alınmadan önce daha fazla çalışma yapılması gerektiğini belirtirken bu olasılığı da gerekçe gösterdi.

Beslenme ve cihazlarla ilgili bulgular öneri niteliğinde değil

Daha sık peynir ve kümes hayvanı eti tüketimi daha düşük demans riskiyle ilişkilendirilirken, hiç yumurta yememek daha yüksek riskle bağlantılı bulundu. Bilgisayar başında daha uzun süre geçirmek ve cep telefonunu daha sık kullanmak da daha düşük riskle ilişkilendirildi.

Bu sonuçlar dikkat çekici, ancak beslenmeye peynir eklemenin ya da telefonda daha fazla vakit geçirmenin demansa karşı koruma sağladığını göstermiyor. Besin tercihleri ve teknoloji kullanımı; eğitim, gelir, diğer beslenme alışkanlıkları ve kişinin mevcut sağlık durumuyla bağlantılı olabilir.

Bu sorun, karıştırıcı etken olarak biliniyor. Ayrı bir faktör hem ölçülen maruziyeti hem de hastalık olasılığını etkileyebilir; böylece bir ilişkiyi yorumlamak zorlaşır. Örneğin sosyoekonomik koşullardaki farklılıklar, cihaz kullanımına ilişkin bir bağlantıyı açıklamaya yardımcı olabilir; bu durumda cihazın kendisi koruma sağlamıyor olabilir.

Dolayısıyla araştırma, alışveriş listesi ya da ekran süresi önerisi sunmuyor; ileri araştırmalar için ipuçları sağlıyor. Çalışmanın daha geniş katkısı, bu gündelik davranışları sosyal koşullar ve çevresel maruziyetlerle birlikte aynı analizde ele alması.

Reklam

Birleşik risk skoru ne gösteriyor?

Maruziyet Risk Skoru, farklı demans riski düzeylerine sahip grupları ayırt etmek için yaşam tarzı, ekonomi ve çevre bilgilerini bir araya getirdi. En düşük çeyrekle karşılaştırıldığında risk, ikinci çeyrekte 1,43 kat, üçüncü çeyrekte 1,83 kat ve en yüksek çeyrekte 2,97 kat daha fazlaydı.

Göreli artış olarak ifade edildiğinde bu karşılaştırmalar sırasıyla yüzde 43, yüzde 83 ve yüzde 197’ye karşılık geliyor. Artış, birleşik maruziyet profilinin araştırma nüfusundaki risk farklılıklarına ilişkin yararlı bilgiler içerdiğini düşündürüyor.

Ancak bu bulgu, bir kişinin mutlak demans geliştirme olasılığını ortaya koymuyor. Tüm katılımcılar arasında 499.992 kişiden 8.881’ine tanı konması, takip süresince katılımcıların yaklaşık yüzde 1,8’ine karşılık geliyor. Bu basit oran, herhangi bir skor grubundaki riski göstermez ve bir kişinin olasılığını hesaplamak için skor katsayılarıyla çarpılmamalıdır.

Bu ayrım önemli; çünkü göreli karşılaştırma ile mutlak olasılık farklı sorulara yanıt verir. En yüksek skora sahip grupta riskin neredeyse üç kat olması, demansın kaçınılmaz olduğu anlamına gelmediği gibi, farktan sorumlu tek bir maruziyeni de belirlemiyor.

Tahmin başarısı arttı, ancak klinik kullanım henüz doğrulanmadı

Yaş ve cinsiyet gibi demografik bilgileri ve APOE genotipini temel alan tahmin modeline çevresel ve yaşam tarzına ilişkin maruziyetlerin eklenmesi, modelin başarısını artırdı. APOE, varyantları Alzheimer hastalığına yatkınlığı etkileyebilen bir gen. Genetik yatkınlık, tanı konmuş olmakla ya da hastalığın kesin olarak gelişeceği anlamına gelmekle aynı şey değil.

Model, UK Biobank veri kümesinin ayrı bölümleri kullanılarak geliştirilip test edildi. Bu, araştırma içinde yararlı bir kontrol; ancak her iki bölüm de aynı temel nüfustan geldi.

Araştırmacılar, skorun klinik uygulamada kullanılabilmesi için daha çeşitli başka nüfuslarda doğrulanması gerektiğini belirtti. Bulgular, bu analizde maruziyet bilgisinin tahmin başarısını artırdığını ortaya koyuyor; skorun rutin tıbbi kararlarda kullanıma hazır olduğunu değil.

Bu kısıtlama, Kore dahil Birleşik Krallık dışındaki uygulamaları da etkiliyor. Nüfus özellikleri, maruziyet örüntüleri ve sosyal koşullardaki farklılıklar nedeniyle aynı skorun başka yerlerde de eşit başarı göstereceği varsayılamaz.

Reklam

Bulgular neyi destekliyor, neler belirsizliğini koruyor?

Maruziyet bilgilerinin çoğu araştırmanın başlangıcında toplandı. Bu nedenle izleyen yıllarda istihdam, barınma, uyku, beslenme ya da kirliliğe maruziyette meydana gelen değişiklikler kaydedilmemiş olabilir. Ölçülmeyen faktörler ve henüz tanı konmamış hastalıklar da ilişkileri etkilemiş olabilir.

Lancet’in ayrı bir komisyonu, değiştirilebilir etkenlerin demans riskinin yüzde 45’ine kadarından sorumlu olabileceğini tahmin ediyor. Bu tahmin, söz konusu araştırmanın sonucu değil. Ayrıca araştırmaya katılanların tanılarının yüzde 45’inin, bağlantılı 76 maruziyet değiştirilerek önlenebileceği anlamına da gelmiyor.

Harvard araştırmasının katkısı daha belirgin: Davranışların, sosyal koşulların, çevresel maruziyetlerin ve genetik bilgilerin bir arada incelenerek demans riskinin anlaşılmasının ve tahmin edilmesinin iyileştirilebileceğini gösteriyor. Ayrıca tek bir değişikliğin birleşik skorun sonuçlarını yeniden yaratacağını varsaymak yerine, birden fazla maruziyeti ele alan müdahaleler üzerine araştırmaları destekliyor.

Harvard Chan School’un duyurusunda, araştırmanın ortak yazarları değiştirilebilir birden fazla maruziyeti hedefleyen önleme stratejilerinin demansın yükünü azaltmaya yardımcı olabileceğini savundu. Bu çabayı şu sözlerle ifade ettiler:

demansın giderek artan yükünü azaltmak açısından vazgeçilmez olabilir.

Harvard Chan School’daki bir haberden uyarlanan Harvard Tıp Fakültesi duyurusu, önleme konusundaki ifadenin tamamına yer veriyor:

Bulgular, Alzheimer hastalığı ve ilişkili demansların (ADRD) önlenmesi için değiştirilebilir maruziyetleri hedefleyen çok bileşenli müdahale stratejilerinin geliştirilmesini destekleyebilir. Yazarların belirttiği gibi, bu çaba “demansın giderek artan yükünü azaltmak açısından vazgeçilmez olabilir.”

Yayımlanma süreci kısaydı:

  • 29 Eylül: Araştırma Alzheimer's & Dementia dergisinde yayımlandı.
  • 8 Ekim: Harvard Tıp Fakültesi bulguları duyurdu.

Bilimsel açıdan bundan sonraki adım, bulguları başka nüfuslarda doğrulamak ve hangi ilişkilerin değiştirilebilir nedenleri yansıttığını daha ayrıntılı incelemek. Bu doğrulamanın ne zaman tamamlanacağına dair bir tarih açıklanmadı.

Öne Çıkanlar

  • Araştırmada UK Biobank’tan 499.992 kişi, ortanca 15,3 yıl boyunca takip edilerek 193 maruziyet incelendi.
  • Araştırmacılar demansla bağlantılı 76, özellikle Alzheimer hastalığıyla bağlantılı 34 faktör belirledi.
  • İstihdam, mali durum, barınma, kirlilik, uyku, fiziksel aktivite ve beslenme bağlantılı faktörler arasındaydı.
  • Birleşik maruziyet skorunun en yüksek çeyreğindeki göreli risk, en düşük çeyreğin 2,97 katıydı.
  • Bulgular ilişkileri gösteriyor; maruziyetlerin tek başına demansa yol açtığını ya da demansı önlediğini kanıtlamıyor.
  • Tahmin modelinin klinik kullanımından önce başka nüfuslarda doğrulanması gerekiyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir