Demir yolu taşımacılığına ret, büyüyen Avrupa pazarını tehdit ediyor
Rusya Demir Yolları, Kazak tahılını Estonya’ya taşıma başvurularının Ekim 2026 dönemi için reddedildiğini bildirdi. Bu gelişme, Kazakistan’ın Avrupa Birliği’nin keten tohumu ithalatının %72,5’ini karşılamasının hemen ardından, önemli bir ihracat güzergâhını baskı altına aldı. Sorun resmî bir transit yasağı değil; yüklerin Rusya üzerinden Estonya’nın Muuga ve Sillamäe limanlarına taşınması için izin alınamaması.
İçindekiler
- Demir yolu taşımacılığına ret, büyüyen Avrupa pazarını tehdit ediyor
- Estonya’nın yasağı Kazak tahılını kapsamıyor
- Rusya’nın Baltık’a yönelmesi demir yolu ağını zorluyor
- Rusya’nın alternatif güzergâhlarının da sınırları var
- Önceki kısıtlamalar, iznin neden tek başına yeterli olmadığını gösteriyor
- Keten tohumu ihracatındaki artış Avrupa’ya erişimi değerli kılıyor
- Rusya’yı devre dışı bırakmanın maliyeti yüksek
- İran navlun ve kur baskısını artırıyor
- Bölgesel alıcılar hacmi destekliyor, ancak her yüksek fiyatlı satışı karşılamıyor
- Öne Çıkanlar
Kazakistan Tahıl İhracatçıları Ulusal Birliği KazGrain’in başkanı Zeynolla Abdumanapov, Rusya Demir Yolları’nın (RZD) demir yolu kapasitesinin yetersiz olduğunu öne sürerek başvuruları reddettiğini bildirdi. Etkilenen sınır geçişleri İvangorod–Narva ve Peçori–Koidula. Bu ağ üzerinden taşımaya onay verilmediğinde, varış limanlarındaki atıl kapasitenin ihracatçılara pek faydası olmuyor.
En acil tehdit durum buğdayı, yüksek proteinli buğday ve keten tohumu için söz konusu. Komşu ülkeler Kazakistan’ın tahılını hacim bakımından en çok satın alan ülkeler olsa da bu ürünler genellikle sıradan buğdaydan daha yüksek fiyatla satılıyor; bu nedenle Avrupa pazarına erişim değer taşıyor.
Aksama, Rus ihracatçıların hasar gören Karadeniz altyapısından Baltık limanlarına yöneldiği ve Kazak ihracatçıların da ihtiyaç duyduğu demir yolu güzergâhlarına daha fazla yük bindirdiği bir dönemde yaşanıyor. Kazakistan’ın devlet demir yolu işletmesi taşımacılığı yeniden başlatmak için müzakereler yürütüyor, ancak etkilenen yük miktarı ya da ret kararlarının çözüme kavuşacağı tarih açıklanmadı.
Estonya’nın yasağı Kazak tahılını kapsamıyor
Estonya, 8 Ekim’de Rusya veya Belarus menşeli ya da bu ülkelerden ihraç edilen tahılların transit geçişini yasakladı. Kısıtlamalar, Rusya topraklarından geçen Kazak tahılı için geçerli değil. Dolayısıyla Kazak ihracatçılar, Estonya’nın yeni düzenlemesi kapsamında dışlanmaktan ziyade taşımacılık onayı sorunu yaşıyor.
İhracatçılar, Rus tahılının transit geçişinin neredeyse tamamen ortadan kalktığı Muuga ve Sillamäe limanlarındaki mevcut kapasiteden yararlanmayı umuyordu. Yaşanan sorun, liman kapasitesi ile limana erişim arasındaki farkı ortaya koyuyor: Limana yük getiren demir yolu sevkiyata onay vermezse, kullanılabilir bir terminal tahıl kabul edemiyor.
Abdumanapov, Kazak yüklerine Rus demir yollarında uzun süredir daha düşük öncelik verildiğini söylüyor. Baltık ve Finlandiya sınır kapılarına yönelik transit tarifelerindeki artış da maliyetleri yükseltti. Artışın haziran ayında ya da daha genel bir ifadeyle yaz aylarında gerçekleştiği bildiriliyor. Tarife artışının miktarı açıklanmadı.
Kazakistan Demir Yolları (KTZ) temsilcisi Gani Yessenbayev, Avrasya AGRICOM 2026 konferansında, işletmenin RZD ile görüştüğünü ve ihracatçılara başvurularını yeniden yapmalarını tavsiye ettiğini söyledi. KazGrain, görüşmeler sonucunda ancak sınırlı transit kotaları sağlanmasından endişe ediyor. Bu kotalar, açıklanmış bir anlaşma değil, ihracatçıların dile getirdiği bir kaygı.
Rusya’nın Baltık’a yönelmesi demir yolu ağını zorluyor
Rusya’nın Karadeniz’deki liman altyapısına ve gemilerine yönelik saldırılar tahıl taşımacılığını aksattı ve ihracatçıları başka güzergâhlar aramaya yöneltti. Yönü değiştirilen yükler Ust-Luga, Vysotsk ve St. Petersburg’a giderken, tahıl Letonya ve Litvanya üzerinden de taşınmaya devam ediyor. Haberde belirtilen tarihte bu iki ülke eşdeğer bir transit yasağı uygulamamıştı, ancak Letonya Rus tahılına %300 tarife getirme planını açıklamıştı.
RZD yöneticisi Aleksey Romaşin, Rusya’nın Baltık limanlarındaki yıllık tahıl elleçleme kapasitesinin temmuzda 8,6 milyon metrik tondan ekimde 23,5 milyon tona çıktığını tahmin etti. Bu, 14,9 milyon tonluk, yani yaklaşık %173’lük bir artış anlamına geliyor. Rusya’nın gübre ve kömür terminallerini tahıl elleçleyecek şekilde dönüştürmesi, liman kapasitesinin bu kadar hızlı nasıl artabildiğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Ancak kapasite, fiilî sevkiyatla aynı şey değil. Tahıl için vagon, demir yolu hattı kapasitesi ve eşgüdümlü yükleme gerekiyor. Rusagrotrans analistleri, demir yolu kapasitesi ile vagon bulunabilirliğini daha fazla büyümenin önündeki engeller olarak gösterdi. RZD ayrıca Baltık ve Arktik limanlarına yönelik tahıl taşımacılığına öncelik veriyor.
Eylül ayında Baltık limanlarından yapılan buğday sevkiyatlarına ilişkin tahminler farklılık gösteriyor. Tarımsal Pazar Araştırmaları Enstitüsü Genel Müdürü Dmitry Rylko, hacmi 1,4 milyon ton olarak açıkladı. Sovecon, 400 bin tonu Letonya ve Litvanya üzerinden olmak üzere 1,3 milyon ton tahmininde bulundu. Rusagrotrans ise toplam Rus buğday ihracatını 2,7 milyon ton olarak tahmin etti; bunun %60’ının Baltık limanlarından geçtiğini belirtti. Bu da yaklaşık 1,62 milyon tona karşılık geliyor.
Bu tahminler üzerinde uzlaşılmış tek bir toplam gibi değerlendirilmemeli. ProZerno’nun Baltık limanlarının Rusya’nın limanlardan yaptığı tahıl ihracatının yaklaşık %54’ünü karşıladığı yönündeki ayrı tahmini de yalnızca buğday ihracatından farklı bir ölçümü kapsıyor. Tahminlerin ortaklaştığı nokta, Baltık’a doğru keskin bir yön değişikliği yaşandığı ve bunun demir yolu erişimine yönelik talebi artırdığı.
Rylko, ekim ayında Baltık limanlarından yapılan buğday sevkiyatlarının 1,8 milyon tona ulaşacağını ve toplam Rus buğday ihracatının 3 milyon tona yaklaşacağını öngördü. Bunlar, hava koşullarına ve lojistiğe bağlı tahminlerdi; doğrulanmış aylık sonuçlar değil.
Rusya’nın alternatif güzergâhlarının da sınırları var
Ukrayna Dış İstihbarat Servisi, Rusya’nın Karadeniz’den yaptığı buğday sevkiyatlarının Eylül 2026’nın ikinci on gününde 347 bin tona gerilediğini bildirdi. Bu miktar, 2025’in aynı dönemindeki 1,3 milyon tonun altında. Servise göre Novorossiysk’ten yapılan sevkiyat 696 bin tondan 72 bin 500 tona düştü. Bu rakamlar ayın yalnızca bir bölümünü kapsıyor ve Baltık’a ilişkin aylık tahminlerle doğrudan karşılaştırılmamalı.
Servis, Rusya’nın güney limanlarının yıllık kapasitesinin 60 milyon tonu aştığını ve bir önceki yıl deniz yoluyla tahıl ihracatının neredeyse %90’ını karşıladığını belirtti. Ust-Luga’daki Ultramar terminalinin tam kapasitede ayda yaklaşık 500 bin ton elleçleyebileceğini, buna karşılık eylül ayında demir yoluyla teslim edilmesi istenen miktarın yaklaşık 260 bin ton olduğunu tahmin etti.
Rusya, Arktik bölgesinden de sevkiyat yapmayı deniyor. İstihbarat servisine göre RZD, Stavropol Krayı’ndan Murmansk’a yapılacak ilk 40 bin tonluk sevkiyata onay verdi; ancak bu güzergâhın ton başına tahmini 18-25 dolar ek taşımacılık maliyeti var. Servis ayrıca Yeni Kara Tahıl Koridoru üzerinden Çin’e yapılan sevkiyatların 2024’te 2,3 milyon tondan 2025’te 5,8 milyon tona çıktığını ve 2026’da yaklaşık 9 milyon tona ulaşmasının beklendiğini bildirdi.
Bu güzergâhların da kendilerine özgü demir yolu, terminal, tarife ve ithalat koşulları bulunuyor. Kazakistan açısından sonuç, Rus tahılıyla rekabetin tek bir Estonya sınır kapısıyla sınırlı kalmayıp çeşitli ulaşım koridorlarına yayılması.
Önceki kısıtlamalar, iznin neden tek başına yeterli olmadığını gösteriyor
Mevcut darboğazdan önce de kısıtlamalar yaşanmıştı. Bunlar ABD Tarım Bakanlığı Dış Tarım Servisi tarafından belgelenmişti. Servisin 5 Mart 2025 tarihli Tahıl ve Yem Güncellemesi başlıklı KZ2025-0002 numaralı raporunda, şubat ayında katı koşullar altında geçişe izin vermeyi amaçlayan bir anlaşma yapılmasına rağmen Rusya üzerinden başarıyla transit geçen Kazak tahılı sevkiyatlarının az olduğu belirtildi.
Rapora göre Rusya, Kazakistan’ın bitki sağlığı sertifikasını doğrudan nihai varış ülkesine düzenlemesini ve tahılın demir yolu vagonlarından bekletilmeden gemi ambarına aktarılmasını şart koştu. Tahılın yükleme öncesinde limanda beklemesine izin verilmiyordu. Bu koşullar, trenlerin ve gemilerin varış zamanlarının yakından eşgüdümlenmesini gerektiriyor ve izni uygulamada kullanmayı zorlaştırıyordu.
Bu gelişmeler, mevzuat koşullarıyla demir yolu erişiminin farklı dönemlerde ticareti kısıtladığını gösteriyor:
- 21 Ağustos 2024: Kazakistan, büyük hasat dönemi öncesinde buğday ithalatı kısıtlamalarını tüm menşelere ve taşıma yöntemlerine genişletti.
- 17 Ekim 2024: Rusya, Kazak buğdayı, mercimeği ve keten tohumu ithalatına kısıtlamalar getirdi.
- 1 Ocak 2025: Kazakistan’ın buğday ithalatı kısıtlamaları, aralık sonunda sürelerinin dolmasının ardından kaldırıldı.
- Şubat 2025: Bir anlaşmayla, doğrudan yükleme ve sertifikasyon koşulları altında Rusya üzerinden belirli transit geçişlere izin verildi.
- 5 Mart 2025: USDA, bu düzenlemeden yararlanarak başarıyla taşınan sevkiyatların az olduğunu bildirdi.
- Ekim 2026: KazGrain, Estonya’ya demir yoluyla sevkiyat başvurularının reddedildiğini bildirdi; Estonya da Rusya ve Belarus tahıllarına yönelik ayrı transit yasağını 8 Ekim’de yürürlüğe koydu.
USDA belgesi, 2026 Ekim’indeki tüm kuralların kesin bir dökümünü değil, 2025 başındaki koşulları anlatıyor. Belgenin önemi pratikte yatıyor: Daha önce yasal izin verilmesine rağmen güvenilir taşımacılık erişimi sağlanamamıştı. En son kapasite retleri de izin verilen bir ticaret güzergâhıyla kullanılabilir bir güzergâh arasındaki benzer bir uçurumu ortaya çıkarıyor.
Keten tohumu ihracatındaki artış Avrupa’ya erişimi değerli kılıyor
Kazakistan, Eylül 2025-Ağustos 2026 döneminde yaklaşık 1,3 milyon ton keten tohumu ihraç etti. Bu, önceki sezonun yaklaşık 2,5 katı. Keten tohumu gıda ve hayvan yeminde kullanılıyor; ayrıca yemeklik ve sanayi ürünlerinde kullanılan yağı elde etmek için presleniyor.
Avrupa Komisyonu verilerine göre AB, Temmuz 2025-Haziran 2026 döneminde 686 bin 800 ton keten tohumu ithal etti; bunun 497 bin 800 tonunu Kazakistan karşıladı. Bu, toplamın %72,5’ine denk geliyor. AB’nin raporlama dönemi Kazakistan’ın ihracat sezonundan farklı olduğu için bu rakamlar 1,3 milyon tonluk toplamla doğrudan karşılaştırılamaz.
Kazakistan Tahıl Birliği Analitik Komitesi Başkanı Yevgeny Karabanov, ülkenin iki büyük pazardaki konumunu şöyle anlattı:
"Kazakistan, AB’ye keten tohumu tedarikinde tartışmasız lider, Rusya’nın ardından Çin’e en çok ihracat yapan ikinci ülke," dedi Yevgeny Karabanov.
Belçika 347 bin 100 ton alımla Kazakistan’ın Avrupa’daki en büyük müşterisi oldu. Çin 537 bin 700 ton, Afganistan ise 141 bin 400 ton satın aldı. Karabanov, Kazakistan’ın Avrupa’daki kazanımlarını kısmen Rus keten tohumuna uygulanan tarifelere bağladı. Bu tarifeler 2025’te %20’ye, 2026’da %50’ye çıktı.
Bu ticari avantaj, ürünün alıcılara rekabetçi bir fiyatla ulaştırılmasına bağlı. Karabanov, Rusya’nın Baltık limanlarına yönelmesinin Kazakistan’ın transit taşımacılığını zorlaştırabileceği uyarısında bulundu ve Belarus ile Litvanya üzerinden geçen alternatif güzergâhın daha pahalıya mal olacağını söyledi. Ayrıca Belçika’nın Gent kentinde keten tohumu fiyatlarının altı haftadır yükseldiğini bildirdi. Talep güçlü kalmaya devam etse bile artan lojistik maliyetleri Kazakistan’ın fiyat avantajını azaltabilir.
Rusya’yı devre dışı bırakmanın maliyeti yüksek
Trans-Hazar Uluslararası Taşımacılık Güzergâhı, Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden Rusya’yı devre dışı bırakma imkânı sunuyor. KazGrain, bu güzergâhtaki lojistik maliyetlerinin olağan güzergâhın yaklaşık iki katı olduğunu belirtiyor. Ayrıca Gürcistan’ın Poti Limanı’ndaki elleçleme kapasitesi taşınabilecek yük miktarını sınırlıyor.
Güzergâhta, aktarma olarak bilinen ve yükün farklı taşıma türleri arasında aktarılmasını gerektiren bir süreç bulunuyor. Her aktarma ekipman, alan ve eşgüdüm gerektiriyor. Bu nedenle güzergâhın diğer bölümlerinde kapasite bulunsa bile sınırlı elleçleme kapasitesi bütün hattı kısıtlayabilir.
KazGrain, bu alternatifi ekonomik açıdan başlıca keten tohumu ve yüksek proteinli buğday için uygulanabilir görüyor; çünkü bu ürünlerin daha yüksek satış fiyatı, taşıma giderlerini karşılama imkânını artırıyor. Büyük hacimlerde taşınan sıradan buğdayın ise ek maliyetleri karşılamak için daha az alanı var.
Güzergâh için kesin bir navlun teklifi ya da sağlam bir alternatif kapasite açıklanmadı. Bu nedenle lojistik maliyetlerinin iki katına çıkacağı tahmini, ne kadar tahılın kârlı biçimde başka güzergâhlara yönlendirilebileceğini ortaya koymuyor. Rusya üzerinden erişim konusundaki görüşmeler sürerken ihracatçılar her bir yükün değerini ek maliyetlerle karşılaştırmak zorunda.
İran navlun ve kur baskısını artırıyor
İran kolay bir alternatif pazar değil. Abdumanapov, Aktau’dan İran’a deniz taşımacılığı navlununun metrik ton başına 17 dolardan 95 dolara çıktığını söylüyor. Bu, 78 dolarlık artış anlamına geliyor; yeni tarife öncekinin yaklaşık 5,6 katı. Kazak arpa tedarikçileri de daha ucuz Rus tahılıyla rekabet etmek zorunda.
KazGrain, tenge’nin geçen yıl yaklaşık %20 değer kazandığını bildiriyor. Yerel para biriminin değer kazanması, aynı miktardaki döviz gelirinin daha az tengeye çevrilmesi anlamına geliyor ve fiyatlar yükselmediği ya da diğer maliyetler düşmediği sürece ihracatçıların kâr marjını daraltıyor. Kur tahmini tek başına, bireysel sözleşmelerdeki gelir kaybının tam miktarını ortaya koymuyor.
Bu durum, USDA’nın Mart 2025 raporunda anlatılan toparlanmanın tersine işaret ediyor. Servis, 2024/25 pazarlama yılında arpa ihracatını 1,8 milyon ton olarak tahmin etmiş ve Temmuz-Kasım 2024 döneminde 953 bin 179 ton sevkiyat yapıldığını bildirmişti. Bu, bir önceki yılın aynı dönemine göre yaklaşık %45’lik artıştı. İran’ın yeniden alım yapması bu büyümeyi desteklemişti.
Aynı raporda, Şubat 2025’te Almatı’da Kazakistan, Rusya, İran ve Türkmenistan’ın katılımıyla yapılan bir demir yolu toplantısından da söz ediliyordu. Katılımcılar, 2024’te Bulaşak üzerinden toplam yük taşımacılığı 1,6 milyon tona ulaştıktan sonra İran’ın Bender Abbas Limanı’na yönelik tarifeleri ve taşımacılığı görüştü. Bu rakam tahıl ihracatını değil, toplam yük taşımacılığını ifade ediyordu. İran’daki farklı demir yolu hat açıklıkları da maliyetli aktarmaları gerektiriyor.
Bu sırada Kazak limanları, Rus tahılını elleçlemek için tesislerini sunuyor. KazGrain, Kazakistan’ın transit taşımacılığından gelir elde ederken kendi ihracatçılarının rekabet gücünü kaybedebileceği riskine dikkat çekiyor. Bu, ticaretin yönüne ilişkin bir uyarı; transit taşımacılığın yerli ihracatın yerini almaya başladığının kanıtı değil.
Bölgesel alıcılar hacmi destekliyor, ancak her yüksek fiyatlı satışı karşılamıyor
Kazakistan’ın demir yoluyla tahıl ihracatı Ocak-Eylül 2026 döneminde %14 artarak 8,4 milyon tona ulaştı. Orta Asya’ya 5,5 milyon ton gönderildi; bu, toplamın yaklaşık %65,5’i. Özbekistan 4,11 milyon ton, Tacikistan 1,18 milyon ton satın aldı. Afganistan 762 bin ton, Çin ise 750 bin ton aldı.
Pazarlama yılına göre ayrı bir ölçüm, yumuşak ve durum buğdayı ihracatının %16,2 artarak 8,87 milyon tonla rekor kırdığını gösterdi. Orta Asya’ya 6,98 milyon ton gönderildi; bu, toplamın %78,7’si. Önceki sezonda bu oran %70,6’ydı. Özbekistan’ın payı %49,6’dan %60,8’e çıktı. Bu rakamlar, dokuz takvim ayı boyunca demir yoluyla ihraç edilen tüm tahılları değil, bir pazarlama yılı içindeki buğday ihracatını kapsıyor.
Çin’e ilişkin rakamların farklı görünmesinin nedeni de bu ayrım. Pazarlama yılı verilerinde buğday sevkiyatları 43 bin 200 ton olarak bildirilirken yemlik un ihracatı %65 artarak 1,43 milyon ton eşdeğerine ulaştı. Bu iki ölçüm de Ocak-Eylül 2026 döneminde demir yoluyla gönderilen 750 bin ton tahılla doğrudan karşılaştırılamaz.
USDA’nın önceki değerlendirmesi de kendi bağlamı içinde ele alınmalı. Servis, hasat sırasındaki hava koşulları ve kalite kaygılarını gerekçe göstererek 2024/25 buğday üretimini 16,5 milyon ton olarak tahmin etti. Kazakistan Ulusal İstatistik Bürosu’nun açıkladığı rakam ise 18,5 milyon tondu. USDA, buğday ve un ihracatını 10 milyon ton olarak tahmin etti ve KTZ’nin Eylül-Aralık 2024 döneminde 4 milyon ton yeni mahsul tahıl ihraç ettiğini, bunun %57’lik artış anlamına geldiğini kaydetti.
Bölgesel talep önemli bir satış kanalı sağlıyor, ancak yüksek fiyatlı ürünler için Avrupalı müşterilerin yerini kendiliğinden almıyor. Tarım ürünleri ihracat gelirleri 2025’te üçte birden fazla arttı. Keten tohumu ihracatındaki son sonuçlar da toplam hacmi korumanın yanı sıra daha yüksek değerli satışları sürdürmenin neden önemli olduğunu gösteriyor.
KazGrain, daha düşük hasat, tenge’nin değer kazanması, lojistik kısıtlamalar ve Rusya’dan gelen rekabet nedeniyle 2026/27 sezonunun daha zorlu geçmesini bekliyor. Birliğin uzun vadeli çözüm önerilerinden biri, ülke içinde tahıl işlemeyi artırmak. Reddedilen başvuruların ne zaman çözüme kavuşacağı açıklanmadı; herhangi bir kota doğrulanmadı ve etkilenen yük miktarı hâlâ bilinmiyor.
Öne Çıkanlar
- RZD, yetersiz demir yolu kapasitesini gerekçe göstererek Kazak tahılını Estonya’ya taşıma başvurularını ekim ayında reddetti; resmî bir transit yasağı getirmedi.
- Estonya’nın 8 Ekim’de yürürlüğe koyduğu kısıtlama, Rusya üzerinden geçen Kazak tahılını kapsamıyor.
- Rus tahılının Baltık limanlarına yönelmesi, ortak demir yolu kapasitesi üzerindeki baskıyı artırıyor.
- Kazakistan, Temmuz 2025-Haziran 2026 döneminde AB’nin keten tohumu ithalatının 497 bin 800 tonunu, yani %72,5’ini karşıladı.
- KazGrain, Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden Rusya’yı devre dışı bırakmanın maliyetinin yaklaşık iki katına çıktığını tahmin ediyor.
- Aktau-İran navlunu ton başına 17 dolardan 95 dolara yükselerek bir başka ihracat pazarındaki baskıyı artırdı.
- KTZ, RZD ile görüşmeler yürütüyor; ancak taşımacılığın ne zaman yeniden başlayacağı, kota verilip verilmeyeceği ve etkilenen yükün toplam miktarı açıklanmadı.






