Yüksek faturalar ve zorlu enflasyon görünümü
Uluslararası Para Fonu (IMF), Kazakistan’a tedarikçilerin maliyetlerini karşılamak amacıyla kamu hizmetleri tarifelerini kademeli olarak artırmasını, ancak artışları önceki yılın enflasyonuna otomatik olarak bağlamaktan kaçınmasını tavsiye etti. Fon, 2026 sonunda enflasyonun yüzde 9,6 olacağını öngörürken kamu harcamaları ve altyapı yatırımlarının fiyatları hızla yükseltmeye devam edebileceği uyarısında bulundu.
İçindekiler
- Yüksek faturalar ve zorlu enflasyon görünümü
- IMF neden maliyetlere dayalı tarifeler istiyor?
- Önerilen artışlar haneler için ne anlama geliyor?
- Enflasyon neden temel kısıt olmaya devam ediyor?
- İnşaat, harcama artışından fazlasını sağlamalı
- Bütçe ve kamu işletmeleri ortak bir sınıra tabi olmalı
- IMF’nin faiz ve kredi için önerileri
- Büyüme sürüyor, ancak petrol üretimindeki kesintiler görünümü etkiliyor
- Reformlar ve bir sonraki değerlendirme
- Öne çıkanlar
Tavsiyeler, Amina Lahreche başkanlığındaki IMF heyetinin 4-17 Kasım 2026 tarihlerinde Almatı ve Astana’da gerçekleştirdiği istişarelerin ardından sunuldu. 17 Kasım’da yayımlanan sonuç bildirisi, gerçek hizmet maliyetlerini yansıtan ve onarım ile modernizasyonun finansmanına yardımcı olan öngörülebilir bir sistem çağrısında bulunuyor.
Kazakistan Ulusal Ekonomi Bakanlığı, 2029’a kadar kademeli tarife artış planını şimdiden onayladı. Bakanlığa bağlı Doğal Tekellerin Düzenlenmesi Komitesi Başkanı Timur Kosymbayev, söz konusu dönemin sonuna kadar ısıtmada yaklaşık yüzde 65, elektrikte yüzde 70 ve suda yüzde 100 kümülatif artış olabileceğini belirtti.
IMF’nin tavsiyesi, haneleri etkileyen iki baskıyı bir arada ele alıyor: Eskimiş altyapı yatırım gerektirirken, yüksek faturalar hâlihazırda pahalı olan yaşam maliyetini daha da zorlayabiliyor. Fon, enflasyonun 2027’de yüzde 8,4’e düşmesini ve ancak 2029’da Merkez Bankasının yüzde 5’lik hedefine yaklaşmasını bekliyor.
Önerilen adımlar tarife düzenlemesinin ötesine geçiyor. IMF, kamu harcamalarının daha sıkı denetlenmesini, kamu işletmeleri üzerindeki gözetimin artırılmasını ve enflasyonu düşürecek kadar sıkı bir para politikası uygulanmasını da istiyor. Bu tavsiyeler bir arada, gerekli iyileştirmeleri finanse ederken ekonomiye mal ve hizmet üretebileceğinden daha hızlı para akıtılmamasını amaçlıyor.
IMF neden maliyetlere dayalı tarifeler istiyor?
IMF, kamu hizmetleri ücretlerinin maliyetleri karşılayacak düzeye getirilmesini tavsiye ediyor. Basitçe ifade etmek gerekirse, tedarikçiler sundukları hizmetlerin bedelini karşılayacak ve hizmetlerin işler durumda kalması için gereken yatırımları destekleyecek kadar gelir elde etmeli.
Fon, gerçek maliyetlere dayanan şeffaf bir çerçeveyi ve daha uzun vadeli planlamayı destekliyor. Tarifelerin önceki yılın enflasyon oranına göre otomatik olarak ayarlanmasına karşı çıkıyor. Bu tür otomatik artışlar, tedarikçinin kendi maliyetleri farklı bir seyir izlese bile geçmiş fiyat artışlarını gelecekteki faturalara taşır.
Ulusal Ekonomi Bakanlığı, Kazakistan’ın planlanan artışlarının ardındaki çeşitli maliyetleri sıralıyor: ücretler, ekipman, makine ve kömür, fuel oil ile gaz gibi yakıtlar. Enerji ve kamu hizmetleri altyapısını modernize etmeye yönelik ulusal program kapsamındaki yatırımlar da ek bir finansman ihtiyacı doğuruyor.
Bakanlık, yatırım maliyetlerinin zamana yayılarak karşılanabileceğini örnekledi. Büyük bir onarım 5 milyar tenge gerektiriyorsa, bunun yalnızca bir bölümü, örneğin 500 milyon tenge, ilk yıl tarife hesabına dahil edilir; kalan yük ise sonraki yıllara dağıtılır. Amaç, yatırım maliyetinin tamamını tüketicilerden bir kerede tahsil etmemek.
Doğal Tekeller Komitesi Başkan Yardımcısı Nurlan Bolatbayev, sektördeki ortalama yıpranma oranının yüzde 50’yi aştığını söyledi. Yatırım yapılmaması hâlinde yıpranmanın yılda yüzde 2 ila 3 arttığını belirtti. Bu da tarife tartışmasına doğrudan pratik bir boyut kazandırıyor: Isıtma, elektrik ve su şebekelerinin işler durumda tutulması için bir fiyatlandırma formülünün yanı sıra para da gerekiyor.
Önerilen artışlar haneler için ne anlama geliyor?
Kosymbayev’in tahminlerinde en büyük olası artışın su tarifelerinde gerçekleşmesi bekleniyor. Su tarifelerinin yılda ortalama yaklaşık yüzde 20 artarak 2029’a kadar başlangıç düzeyinin kabaca iki katına çıkması öngörülüyor. Kosymbayev, mevcut ortalama su faturasının yaklaşık 1.200 tenge olduğunu ve bu tutarın temel arıtma ve dağıtım maliyetlerini tam olarak karşılamadığını söyledi.
Elektrik fiyatlarında 2026’da yüzde 11, 2027’de yüzde 14, 2028’de yüzde 15 ve 2029’da yüzde 16 artış öngörülüyor. Birbirini izleyen bu artışlar toplamda yaklaşık yüzde 69’luk bir yükselişe karşılık geliyor; bu da komitenin yüzde 70’lik tahminine yakın. Her yılki artış, bir önceki zamdan sonra oluşan fiyat üzerinden hesaplanıyor.
Isıtma tarifelerinin 2026’da yüzde 10, 2027’de yüzde 17 ve 2029’da yüzde 11 artması öngörülüyor. Komite, 2029 sonuna kadar kümülatif artışı yaklaşık yüzde 65 olarak tahmin ediyor.
Bunlar komitenin tahminleri. IMF’nin tavsiyesinde, tek tek kamu hizmeti sağlayıcıları için belirli bir artış oranı ya da uygulama tarihi belirtilmiyor.
Konut yardımı, kamu hizmetleri harcamaları hane gelirinin yerel olarak belirlenmiş bir oranını aşan ve yardım almaya uygun aileleri desteklemeyi amaçlıyor. Belirtilen eşikler bazı bölgelerde yüzde 5, diğerlerinde yüzde 10. Uygun bulunan hanelerin bu sınırın üzerindeki giderleri yerel bütçelerden karşılanıyor. Kullanılabilir geliri az olan haneler için bu destek, tarife artışlarının hızı kadar önem taşıyacak.
Enflasyon neden temel kısıt olmaya devam ediyor?
Kazakistan’da yıllık enflasyon Ekim 2026’da yüzde 9,2 olarak gerçekleşti; bu oran Merkez Bankasının yüzde 5’lik hedefinin üzerindeydi. IMF, enflasyonun aralık ayında yüzde 9,6’ya ulaşmasını, ardından 2027 sonunda yüzde 8,4’e gerilemesini bekliyor.
Tahminler, fiyat baskılarının yavaşça azalacağına işaret ediyor. Enflasyon öngörüldüğü gibi düşse bile fiyatlar artmaya devam edecek, yalnızca artış daha yavaş gerçekleşecek. Enflasyon oranının düşmesi, hane faturalarının önceki düzeylerine döneceği anlamına gelmiyor.
IMF, yeniden artırılacak kamu hizmetleri tarifelerini, kamu harcamalarındaki büyümeyi, Ulusal Fon’dan yapılacak ek transferleri ve kamu işletmelerinin harcamalarını baskı kaynakları arasında gösteriyor. Ayrıca temel enflasyonun ve gelecekte fiyatların artacağına ilişkin beklentilerin yüksek seyrettiğini belirtiyor.
IMF’nin Kazakistan misyonu başkanı Lahreche, 17 Kasım’daki basın toplantısında kamu sektörünün rolünü şöyle anlattı:
"Talep baskıları büyük ölçüde gelecek yıl kamu sektörünün yapacağı harcamalardan kaynaklanıyor. Ulusal Fon’dan yapılacak çekimler de ekonomiye ek finansman aktaracak," dedi.
Daha fazla harcama; alımları, istihdamı ve inşaatı destekler. Mal, iş gücü veya hizmet arzı yeterince hızlı artamadığında alıcılar aynı kaynaklar için rekabet eder ve fiyatlar yükselir. Bu nedenle IMF, hükümetin bütçe kararlarıyla Merkez Bankasının enflasyon politikalarının aynı yönde ilerlemesini istiyor.
İnşaat, harcama artışından fazlasını sağlamalı
IMF’nin tahminleri, altyapı ve inşaatı finanse etmek amacıyla 2029’a kadar Ulusal Fon’dan yaklaşık 6,5 trilyon tenge çekilmesi planını hesaba katıyor. Hükümet ayrıca 2027’nin Ulusal Çapta Büyük Ölçekli İnşaat Yılı ilan edilmesini önerdi.
Fon, Kazakistan’ın kamu yatırımlarına ihtiyaç duyduğunu kabul ediyor. Ancak projelerin harcanan parayı karşılayacak ölçüde kalıcı ekonomik fayda sağlayıp sağlamayacağı konusunda kaygılı. Daha iyi altyapı, işletmelerin malları taşımasına, kesintileri azaltmasına ve aynı kaynaklarla daha fazla üretim yapmasına yardımcı olabilir.
Lahreche, bir ekonominin kaynaklarından ne kadar üretim yaptığını ifade eden verimlilik ile fiyat istikrarı arasındaki ilişkiyi şöyle açıkladı:
"Verimlilik artışlarıyla, fiyatları yükseltmeye gerek kalmadan ekonomide dağıtılabilecek daha fazla gelir oluşuyor," dedi.
IMF; projelerin maliyetlerini karşılamaya değip değmediğinin titizlikle değerlendirilmesini, gerçekçi bütçeler hazırlanmasını, seçim ve ihale süreçlerinin şeffaf yürütülmesini, ayrıca inşaat sırasında ve tamamlandıktan sonra denetim yapılmasını tavsiye ediyor. Lahreche güvenilir bilgiye, hesap verebilirliğe ve denetimlere de dikkat çekti.
Bu tavsiyeler kamu hizmetleri faturalarıyla doğrudan bağlantılı. Tüketicilerden modernizasyonun birkaç yıla yayılan finansmanına katkıda bulunmaları isteniyor. Satın alma ve inşaat süreçlerinin dikkatle denetlenmesi, paranın önlenebilir maliyetlere veya iyi seçilmemiş projelere değil, işler durumdaki altyapıya harcanmasına yardımcı olabilir.
Bütçe ve kamu işletmeleri ortak bir sınıra tabi olmalı
IMF, Kazakistan’ın petrol gelirlerinin elverişli olduğu dönemlerde daha fazla tasarruf etmesini, petrol dışı sektörlerden daha fazla gelir toplamasını ve etkisiz vergi muafiyetlerini kademeli olarak kaldırmasını istiyor. Bu adımlar, bütçenin öngörülemeyen petrol gelirlerine bağımlılığını azaltacak.
Fon ayrıca birkaç yılı kapsayan net bir bütçe çerçevesi, ihtiyatlı bir kamu borcu sınırı ve Ulusal Fon’dan yapılacak tüm transferler için bağlayıcı kısıtlamalar öneriyor. Gelirlerin güçlü olduğu dönemlerde tasarruf edilmesi, petrol gelirlerinin zayıfladığı zamanlarda kullanılabilecek daha fazla kaynak bırakacak.
Bir diğer odak noktası da kamu işletmeleri. IMF’ye göre bu işletmelerin borçlanma, kredi verme, garanti ve yatırım planları ulusal bütçeyle koordineli olmalı. Aksi hâlde hükümet kendi harcamalarını sınırlamaya çalışırken kamu şirketleri üzerinden yapılan harcamalar ekonomiye ek teşvik sağlayabilir.
Bu faaliyetler genellikle yarı mali faaliyetler olarak adlandırılıyor: Kamu şirketleri, ana bütçenin dışında kalsa bile kamu harcamalarına benzer etkileri olan krediler veya yatırımlar gerçekleştiriyor. Bu faaliyetleri bir arada değerlendirmek, politika yapıcılara kamu sektörünün yarattığı toplam talep hakkında daha kapsamlı bir tablo sunuyor.
IMF, kamu yatırımlarının özel yatırımları dışarıda bırakması riskine de dikkat çekiyor. Devletin yoğun borçlanması, finansman için özel işletmelerle rekabete yol açabilir; büyük kamu projeleri de iş gücü, malzeme ve inşaat kapasitesi için rekabet yaratabilir. Fon, her kamu kurumunu ayrı ayrı yönetmek yerine bu taleplerin koordine edilmesini öneriyor.
IMF’nin faiz ve kredi için önerileri
IMF, Merkez Bankasının politika faizini artırmasını yerinde buluyor ve enflasyon hedefe yaklaşana kadar para politikasının yeterince sıkı tutulmasını tavsiye ediyor. Politika faizi, ekonomi genelindeki borçlanma maliyetlerini etkilemeye yardımcı oluyor; finansman maliyetlerinin yükselmesi genellikle kredi ve harcamaları yavaşlatıyor.
Fon ayrıca Merkez Bankasının bankacılık sistemindeki fazla parayı daha uzun sürelerle çekmesini istiyor. Merkez Bankası tahvillerinin daha düzenli, daha uzun vadeli ve piyasa faiz oranlarıyla ihraç edilmesini tavsiye ediyor. Bu menkul kıymetleri satın alan bankalar, fonlarını başka amaçlarla kullanılabilir durumda tutmak yerine geçici olarak Merkez Bankasına aktarıyor.
Farklı vadelerdeki menkul kıymetlerin daha düzenli biçimde sunulması, farklı dönemler için ödenen faiz oranlarını gösteren bir getiri eğrisinin oluşmasına da yardımcı olabilir. Bu eğri, bankalar ve yatırımcılara diğer finansal ürünlerin fiyatlandırılmasında referans sağlar.
IMF, Kazakistan bankalarının yeterli sermayeye, likiditeye ve kârlılığa sahip olduğunu, finansal istikrara yönelik risklerin sınırlı kaldığını değerlendiriyor. Teminatsız tüketici kredilerinin yavaşlamasına ve hane halkı borç yükünün sınırlandırılmasına yardımcı olan kredi güvencelerinin korunmasını tavsiye ediyor.
Hızlı büyüdüğü için konut kredilerinin yakından izlenmesi gerekiyor. Fon, devletin kredi garantisi vermesi veya kamu kredi portföylerini ticari bankalara devretmesi hâlinde de güvence ve denetim mekanizmaları oluşturulmasını tavsiye ediyor. Haneler açısından politika dengesi, yüksek faturalarla borçlanma maliyetlerinin borç geri ödemelerini nasıl etkilediğini izlerken enflasyonu kontrol altına almayı gerektiriyor.
Büyüme sürüyor, ancak petrol üretimindeki kesintiler görünümü etkiliyor
IMF, ekonomik büyümenin 2026’da yüzde 4,6, 2027’de yüzde 4,8 olacağını tahmin ediyor. Reel GSYH, 2025’teki yüzde 6,5’lik büyümeye kıyasla 2026’nın ilk on ayında yaklaşık yüzde 4,5 arttı. Fon, yavaşlamanın başlıca nedenini petrol üretimindeki kesintiler olarak gösteriyor.
Yatırımlar ve bazı sektörler büyümeyi sürdürdü. Bina ve ekipman gibi varlıklara yapılan harcamaları ifade eden sabit sermaye yatırımları, ocak-ekim döneminde yüzde 4,9 artarak 18,3 trilyon tengeye ulaştı. Makine imalatı yüzde 22,2, ilaç sektörü yüzde 50,9 ve tarım yüzde 5,2 büyüdü.
IMF, petrol üretiminin 2027’de genel olarak değişmeden kalmasını bekliyor. Bu durumda kamu harcamalarının desteklediği petrol dışı faaliyetler, büyümenin başlıca itici gücü olacak. Üretim ve ihracatta hâlihazırda yaşanan kesintiler, fonun tahminlerini şimdiden etkiliyor.
Kazak petrolünün ihracatında kullanılan Hazar Boru Hattı Konsorsiyumu güzergâhındaki kesintiler de dahil olmak üzere, yeni aksamalar risk oluşturuyor. Hidrokarbon fiyatlarının düşmesi, başlıca ticaret ortaklarında büyümenin yavaşlaması ve küresel finansman koşullarının sıkılaşması da ekonomiye zarar verebilir.
Fon, bu şoklara maruz kalma riskini azaltmak için ihracat pazarlarının ve taşıma güzergâhlarının çeşitlendirilmesini tavsiye ediyor. Öte yandan, doğrudan yabancı yatırımların artması ve altyapı ile dijital yatırımlardan kaynaklanan verimlilik artışları büyümeyi tahminlerin üzerine çıkarabilir.
Reformlar ve bir sonraki değerlendirme
Başbakan Olzhas Bektenov, misyonun bulgularını ve IMF ile iş birliğini görüşmek üzere 16 Kasım’da Lahreche ile bir araya geldi. Temmuz ayında yürürlüğe giren yeni Anayasa da dahil olmak üzere kurumsal reformları ve hükümetin dijital ekonomiyi geliştirmeye yönelik çalışmalarını anlattı. Hükümet kurumlarının fonun önerilerini değerlendirmesi bekleniyor.
IMF; kamu işletmelerinin yeniden yapılandırılması ve özelleştirilmesi süreçlerinin daha hızlı ve şeffaf yürütülmesini, kurumsal yönetimin iyileştirilmesini, mülkiyet hakları ile sözleşmelerin uygulanmasının güçlendirilmesini ve iş ortamının geliştirilmesini istiyor. Şirketlerin finansmana erişmek için daha fazla seçeneğe sahip olması amacıyla sermaye piyasalarının geliştirilmesini de tavsiye ediyor.
Bu değişiklikler, tarifelerdeki reformla aynı ekonomik stratejinin parçası: Aşırı talebi sınırlarken üretim ve yatırım kapasitesini güçlendirmek. Önümüzdeki dönemin önemli tarihleri şöyle:
- 4-17 Kasım 2026: IMF heyeti Almatı ve Astana’da istişarelerde bulundu.
- 16 Kasım: Bektenov ve Lahreche misyonun bulgularını değerlendirdi.
- 17 Kasım: Sonuç bildirisi yayımlandı ve Lahreche ön bulguları sundu.
- Ocak 2027: IMF’nin nihai değerlendirmeyi içeren personel raporunu yayımlaması bekleniyor.
- 2029’a kadar: Kazakistan’ın kamu hizmetleri tarife planı ve planlanan altyapı finansmanı bu dönemi kapsıyor.
Ocak ayında yayımlanacak rapor, izlenecek bir sonraki değerlendirme olacak. Tüketiciler açısından pratik konular; sağlayıcıların maliyetlerinin yerel tarifelere nasıl yansıtılacağı, yatırımların hizmetleri nasıl iyileştireceği ve faturalar artarken yardım almaya uygun ailelerin konut yardımından yararlanıp yararlanamayacağı.
Öne çıkanlar
- IMF, tarifelerin geçmiş enflasyona otomatik olarak endekslenmesi yerine gerçek maliyetlere dayalı kademeli kamu hizmetleri zammı öneriyor.
- Kazakistan komitesi, 2029’a kadar ısıtmada yaklaşık yüzde 65, elektrikte yüzde 70 ve suda yüzde 100 kümülatif artış öngörüyor.
- IMF, enflasyonun 2026 sonunda yüzde 9,6, 2027 sonunda yüzde 8,4 olmasını ve 2029’a kadar yüzde 5’e yaklaşmasını bekliyor.
- IMF’nin tahminlerinde, 2029’a kadar Ulusal Fon’dan yapılması planlanan yaklaşık 6,5 trilyon tenge tutarındaki çekimler hesaba katılıyor.
- Fon, harcamaların daha sıkı denetlenmesini, kamu işletmelerinin koordineli biçimde gözetilmesini ve altyapı projelerinin dikkatle seçilmesini istiyor.
- Ekonomik büyümenin 2026’da yüzde 4,6, 2027’de yüzde 4,8 olması bekleniyor. IMF’nin nihai personel raporunun Ocak 2027’de yayımlanması öngörülüyor.






