Devasa bakır yatağı, bölünmüş bir dağla karşı karşıya
Önerilen 5,9 milyar dolarlık Tampakan madeni, 17 yıl boyunca yılda ortalama 375.000 ton bakır ve 360.000 ons altın üretebilir. Ancak yatakların belirlenmesinden otuz yılı aşkın süre geçmesine rağmen, güney Mindanao’daki proje ulusal madencilik hedefleri, eyalet düzeyindeki yasak ve yerli halkların toprakları ile su kaynaklarına ilişkin anlaşmazlıklar arasında sıkışmış durumda.
İçindekiler
- Devasa bakır yatağı, bölünmüş bir dağla karşı karşıya
- Bakır Tampakan’ı neden değerli kılıyor?
- Ulusal politika değişti, ancak eyaletteki engel sürdü
- Yerel yetkililer farklı bir anlaşma istiyor
- Blaan halkının rızası, herkesin aynı görüşte olduğu anlamına gelmiyor
- Vaat edilen faydaların gerçek karşılığı
- Su havzası riski, maden ocağının ötesine uzanıyor
- Çelişen proje alanları ve şiddet geçmişi
- Maden stratejisi için alıcılar ve hesap verebilirlik de gerekiyor
- Öne Çıkanlar
Filipinler için Tampakan, elektrikli araçlara, elektrik şebekelerine ve yenilenebilir enerjiye hizmet veren tedarik zincirlerinde yer edinme olanağı sunuyor. Projeden etkilenen Blaan toplulukları içinse mesele; atalara ait topraklar, yer değiştirme ve vaat edilen ödemelerle işlerin topraklara erişimi kaybetmenin karşılığını verip veremeyeceği konusunda kararlar almak.
Filipinler Kalkınma Araştırmaları Enstitüsü, 2022 tarihli madencilik politikası makalesinde, proje destekçilerinin faaliyete geçmek için yasal gereklilikleri yerine getirmesinin ardından bile eyalet yasağının engel oluşturduğunu belirtti. Bu değerlendirme yerel anlaşmazlığı çözüme kavuşturmadı. Tampakan yetkilileri daha açık koşullar talep etmeyi sürdürürken, muhalifler hem çevresel güvenceleri hem de toplulukların rızasını almak için izlenen süreci sorguluyor.
Projenin ölçeği de dikkatle değerlendirilmelidir. Yaklaşık üç milyar ton cevher, üç milyar ton bakır demek değildir. Cevher, mineralleri içeren kayadır ve bunun büyük bölümü işleme sonrasında atığa dönüşür. Dolayısıyla yer altındaki metalin değeri, faaliyetteki bir madenin sağlayacağı gelir, kâr veya kamu yararıyla aynı şey değildir.
Bu ayrımlar önemli; zira ekonomik tahminler büyük, öngörülen fiziksel değişiklikler de öyle. Önceki planlarda yüzlerce metre derinliğinde bir kazı, geniş kapsamlı atık depolama alanları ve binlerce kişinin yer değiştirmesi öngörülüyordu. Ne bakır talebindeki artış ne de ulusal onay, bu maliyetleri kimin üstleneceği sorusunu yanıtlıyor.
Bakır Tampakan’ı neden değerli kılıyor?
Bakır elektriği verimli biçimde ilettiği için motor sargılarında, batarya bağlantılarında, kablolarda ve şarj ekipmanlarında kullanışlıdır. Wood Mackenzie’nin bakır araştırmaları direktörü Charles Cooper, bir elektrikli aracın geleneksel bir otomobile kıyasla dört kata kadar daha fazla bakır kullanabildiğini söyledi. Elektrikli bir otobüs veya kamyon ise elektrikli bir otomobilin dört katına kadar bakır içerebilir.
Cooper, enerji dönüşümüyle bağlantılı talebin 2040’a kadar ikiye katlanmasını bekliyor. Yorumlarından önceki yıl, toplam bakır tüketiminin yaklaşık yüzde 6’sının elektrikli araçlardan kaynaklandığını, bu oranın 2040’a kadar yüzde 12’ye çıkacağını belirtti. Bu, payın ikiye katlanması demek; araç sayısının ikiye katlanacağı tahmininden ibaret değil.
Wood Mackenzie’nin analizine göre, büyüyen arz açığını yalnızca yavaşlatmak için bile her yıl yaklaşık 900.000 ton yeni bakır üretim kapasitesinin devreye alınması gerekiyor. Tampakan’ın yılda 375.000 ton olarak öngörülen üretimi, bu miktarın yaklaşık yüzde 42’sine karşılık geliyor. Bu karşılaştırma projenin ölçeğini ortaya koyuyor; tek bir önerilen madenin küresel arz açığını kapatabileceğini göstermiyor.
Talep, ulaşımın yanı sıra elektrik şebekelerini, yenilenebilir enerji üretimini, veri merkezlerini ve dijital altyapıyı da kapsıyor. Tampakan bakırının Filipinler’deki elektrikli araçlarda ya da yalnızca emisyonları azaltmayla ilişkili ürünlerde kullanılacağı kesin değil. Ürünün nihai müşterileri ve işleneceği yerler kamuoyuna açıklanmadı.
Ulusal politika değişti, ancak eyaletteki engel sürdü
Çevre ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı, bakır, altın, gümüş ve karma cevherler için planlanan açık ocak projelerine yönelik ulusal yasağı 27 Nisan 2017’de yürürlüğe koydu. Yasağı 23 Aralık 2021’de 2021-40 sayılı İdari Karar’la kaldırdı. Bu süre dokuz yıl değil, yaklaşık dört yıl sekiz aydı.
PIDS makalesine göre ilk kararda asidik su, ağır metaller, maden atık yığınlarından kaynaklanan erozyon ve atık barajlarının jeolojik tehlikelere karşı savunmasızlığına dikkat çekilmişti. Yasağın kaldırılması kararı, pandemi sonrasında ekonomik toparlanma gerekçesine dayandırıldı ve bu yöntemin uygulanmasını daha güçlü teknik, sosyal ve çevresel uygulama koşullarına bağladı.
South Cotabato’daki ayrı yasak, anlaşmazlığın odağında kalmayı sürdürdü. Haberlerde yasağın 2010’a dayandığı belirtilirken, daha eski bir çevresel değerlendirmede eyalet düzenlemesinin Temmuz 2011’de çıkarıldığı aktarılıyor. Tarih konusunda farklılık olsa da anlatımlar, yerel kısıtlamanın ulusal yasaktan önce yürürlüğe girdiği ve Manila politikasını değiştirdikten sonra da Tampakan’ın önünde engel oluşturmayı sürdürdüğü konusunda aynı noktada buluşuyor.
Anlaşmazlık, birbirinden ayrı birkaç karar sürecinden geçti:
- 1994: Maden rezervleri doğrulandı; 1995’te madencilik hakları verildi.
- 9 Ocak 2012: Çevre ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı, eyaletteki anlaşmazlık çözülene kadar çevresel izin başvurusunu reddetti.
- 6 Mayıs 2019: 2020’de açıklanan bilgilere göre projenin çevresel iznini yeniden yürürlüğe koyan karar uygulamaya girdi.
- 10 Ağustos 2020: Tampakan belediye meclisi, SMI ile yaptığı belediye anlaşmasını iptal etme kararı aldı.
- Ekim 2020: Yerli Halklar Ulusal Komisyonu projeye ilişkin ön koşul sertifikası verdi.
- 23 Aralık 2021: Çevre ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı ulusal açık ocak yasağını kaldırdı.
- 16 Mayıs ve 3 Haziran 2022: South Cotabato eyalet meclisi yasağı kaldırmak için oy kullandı; vali ise değişikliği veto etti.
Ağustos 2020 tarihli bir haberde eyalet yasağına yönelik mahkeme itirazının sonuçlanmadığı belirtilmişti. Başka bir anlatımda ise Koronadal’daki bir mahkemenin yasağı 2020’nin ilerleyen aylarında onadığı aktarılıyor. Bu nedenle önceki açıklama, bugünkü hukuki durumun ifadesi olarak değerlendirilmemeli.
Yerel yetkililer farklı bir anlaşma istiyor
Ulusal izinler ile belediyenin onayı ayrı konular. Tampakan belediye meclisi, 14 Ağustos 2020’de kamuoyuna açıklanan bir kararla Sagittarius Mines, Inc. (SMI) ile yaptığı belediye ana anlaşmasını iptal etti; ancak yeni bir anlaşma için müzakere olasılığını açık bıraktı.
Meclis üyeleri, 2009 tarihli anlaşmanın her dört yılda bir yapılması gereken incelemeden geçmediğini ve belediye temsilcilerinin inceleme görüşmelerinin dışında bırakıldığını söyledi. Hükümleri belirsiz ve bölge sakinleri açısından dezavantajlı buldular. 2013 tarihli bir devlet denetiminde, 1997’den bu yana belediyeye en az 40 milyon peso ödeme yapıldığı kaydedildi.
Belediye Başkanı Leonard Escobillo, daha önce projeyi desteklediğini ancak artık yerel izinler verilmeden önce faydaların, faaliyetlerin ayrıntılarının ve acil durum planlarının açıklanmasını istediğini söyledi. Ayrıca SMI ile görüşme fırsatı bulamadığını belirtti.
Escobillo, tutumunu madenciliğin kendisini reddetmekten ziyade küçük bir belediyenin çıkarlarını dengeleme sorumluluğu olarak tanımladı:
Kendimizden bile kendimizi korumalıyız.
2020’de açıklanan bilgilere göre, faaliyetlerin 2032’ye kadar sürmesine izin veren mali veya teknik yardım anlaşması uzatıldı ve 2057’ye kadar yenilenmesi olanağı tanındı. Bu tarihler sözleşmenin süresiyle ilgilidir; inşaatın veya üretimin başlayacağı kesin tarihler değildir.
Blaan halkının rızası, herkesin aynı görüşte olduğu anlamına gelmiyor
Maden, beş kabile konseyinin ilişkilendirildiği atalara ait toprakları etkileyecek. 1997 tarihli Yerli Halkların Hakları Yasası, yerli halkların topraklarını etkileyen projeler için özgür, önceden ve bilgilendirilmiş rıza alınmasını şart koşuyor. Uygulamada bu, projenin ilerlemesinden önce, baskı olmadan ve sonuçlarını anlamaya yetecek bilgi sunularak rıza alınması gerektiği anlamına geliyor.
Yerli Halklar Ulusal Komisyonunun Ekim 2020’de verdiği ön koşul sertifikası önemli bir resmî adım. Ancak muhalifler danışma sürecinin yeterliliğine itiraz etti. Resmî sertifika ile projeden etkilenen her ailenin anlaşmaya varması aynı şey değil.
Blaan lideri Nora Puli Sukal hakkındaki anlatımlar da birbiriyle çelişiyor. Bir anlatımda Sukal’ın topraklarını kiralamayı reddettiği ve madene karşı çıktığı belirtiliyor. 2022’deki gelişmeler bağlamında şubat ayında yapılan bir ziyareti aktaran başka bir anlatımda ise akrabalarının şirket yardımlarından ve kira ödemelerinden yararlandığını gördükten sonra SMI’ye açıkça destek verdiği kaydediliyor.
Destek verdiğini aktaran anlatımda Sukal, akrabalarının maddi yardımlardan ve burslardan yararlandığını şöyle açıkladı:
Artık madencilikten yana olduğumu ilan ediyorum. SMI’nin faaliyetlerini destekleyeceğim.
Sukal ayrıca muhalefetini sürdürmesinin akrabalarına hâlâ ödenmesi gereken paraları etkileyebileceği yönündeki kaygısını dile getirdi. Bu, onun ifade ettiği bir kaygıydı; SMI’nin parayı ödememekle tehdit ettiğinin kanıtı değil. Çelişen anlatımlar, tutumunun ne zaman ya da tekrar değişip değişmediğini ortaya koymuyor.
Sukal, topluluğunun atalara ait topraklarının yaklaşık yüzde 90’ının kiralandığını tahmin etti. Buna karşılık Blaan lideri Daguil Capion, Bong Mal’da kiralanan arazilerin oranını yüzde 10 olarak verdi ve en az 200 hektar için müzakerelerin sürdüğünü söyledi. Bu rakamlar farklı topluluklarla ilgili; projenin tamamı için tek bir tahminde birleştirilemez.
Vaat edilen faydaların gerçek karşılığı
Bildirilen 25 yıllık dönemde hektar başına 160.000 peso kira bedeli, yılda 6.400 pesoya, ayda yaklaşık 533 pesoya denk geliyor. Yoksul bir toplulukta yüksek tutarlı bir başlangıç ödemesi cazip olabilir; ancak hesaplama, bu miktarın çeyrek yüzyıla yayıldığında ne kadar sınırlı kaldığını gösteriyor.
Şirketin sağladığı destekler arasında burslar, sağlık hizmetleri ve geçim kaynakları programları da yer aldı. SMI’nin topluluk girişimleri için beş kabile konseyinin her birine yılda 3 milyon peso sağladığı bildirildi. Yerli Halklar Zorunlu Temsilcisi Domingo Collado’nun da aralarında bulunduğu destekçiler, projeyi fırsat kaynağı olarak görüyor ve faaliyetlerin başlamasını istiyor.
SMI temsilcisi Roy Antonio, Aralık 2021’de şirketin 32 milyar peso yatırım yaptığını ve 2,6 milyar peso vergi ödediğini söyledi. Faaliyetlerin ilk on yılında yerli halklara 6,6 milyar peso telif ödemesi yapılacağını öngördü. Bunlar şirketin açıklamaları ve tahminleriydi; bağımsız biçimde doğrulanmış gelecekteki gelirler değildi.
PIDS makalesinde farklı bir telif ödemesi tahmini yer alıyor: on yılda 4,8 milyar peso; bunun yanında 68 milyar peso ulusal vergi, 4 milyar peso yerel vergi ve Sosyal Kalkınma ve Yönetim Programı için 2,6 milyar peso. İki telif tahmini arasında 1,8 milyar peso fark var. Bu farkın farklı varsayımlardan mı yoksa proje sürümlerinden mi kaynaklandığını açıklayan bir bilgi bulunmuyor.
PIDS ayrıca yerli halklara yapılan telif ödemelerinin hak sahiplerine nasıl ulaştığının izlenmesindeki zayıflıklara dikkat çekiyor. Toplam ödemeler, faydaların haneler arasında adil dağıtılıp dağıtılmadığını göstermiyor. Tampakan örneğinde, topluluklara vaat edilen gelir ile bireylerin doğrulanabilir biçimde elde ettiği fayda arasındaki ayrım, önerilen anlaşmayı değerlendirmek açısından belirleyici.
Su havzası riski, maden ocağının ötesine uzanıyor
Environmental Science for Social Change, 2012 tarihli Opening the Tampakan box başlıklı değerlendirmesinde yatağın, Pula Bato Nehri ile Tukay Mal ve Bong Mal nehirleri arasındaki bir sırt üzerinde yer aldığını belirtti. Değerlendirme, yeraltı suyunun yüksek düzeyde hassas olduğuna ve sismik risk bulunduğuna dikkat çekerek konumun kendisinin de projeye karşı gerekçelerden biri olduğunu kaydetti.
Değerlendirmede 500 hektarlık alanı kaplayacak ve 800 metre derinliğe ulaşacak bir maden ocağı, 1,35 milyar ton atık kaya depolayacak bir tesis ve 1,1 milyar ton atık barındıracak bir baraj tarif edildi. Atık, değerli mineraller cevherden ayrıldıktan sonra geriye kalan malzemedir. Bu rakamlar geçmişteki planları anlatıyor; güncel bir inşaat tasarımı oldukları doğrulanmış değil.
Kaygılardan biri asit maden drenajı. Sülfür içeren bazı kayaçlar hava ve suyla temas ettiğinde asidik su üretebilir ve bu su metallerin akarsulara ya da yeraltı sularına taşınmasına yol açabilir. Maden kapandıktan uzun süre sonra bile arıtma gerekebilir.
Marbel Piskoposluğu’ndan Piskopos Cirilo Casicas, planlanan atık tesislerinin kalıcı yükler bırakabileceğini savunuyor:
Açık ocakta, atık kaya tesisinde ve atık havuzlarında asit maden drenajı sorunu bırakacaklar. Bu, kalıcı bir iz. Sonsuza kadar sürecek bir iz.
ESSC, su çekiminin ve kirlenmenin 100.000’den fazla çiftçinin geçim kaynaklarını etkileyebileceği uyarısında bulundu. Ayrıca büyük depolama tesislerinin çökmesi hâlinde 2,5 milyar ton veya daha fazla malzemenin açığa çıkabileceği en kötü senaryoyu da aktardı. Bunlar olası zararlara ilişkin değerlendirmeler; faaliyetteki bir Tampakan madeninde yaşanmış olaylar değil.
SMI daha önce modern mühendislik yöntemleri ve güvenlik önlemleriyle çevresel risklerin kontrol edilebileceğini söyledi. 2012’de çevresel izin başvurusunun reddedilmesinin ardından SMI’nin o dönemki başkanı Peter Forrestal, kararın projenin çevresel etki beyanının esasına göre verilmediğini savundu. SMI, anlaşmazlığa ilişkin son haber için röportaj talebini kabul etmedi.
Çelişen proje alanları ve şiddet geçmişi
Farklı proje tanımları, alan ve yerinden edilmesi beklenen kişi sayısı bakımından farklı rakamlar veriyor. ESSC, South Cotabato, Sarangani, Sultan Kudarat ve Davao del Sur’a yayılan yaklaşık 23.600 hektarlık bir ruhsat alanından söz etti. Daha sonraki anlatımlarda önerilen nihai maden alanı yaklaşık 10.000 hektar olarak belirtiliyor. Ruhsat sınırı ile nihai maden alanı farklı şeyleri ölçer; bu nedenle ikisi de otomatik olarak kazı yapılacak alan diye tanımlanmamalı.
Orman alanına ilişkin rakamları uzlaştırmak daha zor. ESSC, 3.935 hektar ormanın temizlenmesi ve 4.000 Blaan’ın yerinden edilmesi planlarından söz etti. Başka bir anlatımda ise yaklaşık 4.000 hektarlık bozulma alanı öngörülüyor; bunun yaklaşık 1.300 hektarı orman ve taşınması gereken kişi sayısı yaklaşık 5.000. Ortak tanımlar kullanan güncel bir plan olmadığından, bunlar farklı kaynaklarda bildirilmiş tahminler olarak kalıyor.
ESSC ayrıca 13,5 milyon ton bakır ve 15,8 milyon ons altın içeren 2,4 milyar ton cevherden söz etti. Daha sonraki anlatımlarda ise cevher miktarı yaklaşık üç milyar ton olarak veriliyor. Tarihli bir teknik değerlendirme olmadan bu fark, kaynak miktarındaki artışın doğrulanmış göstergesi olarak görülmemeli.
Çatışma şimdiden can kayıplarına yol açtı. Geçmişe ilişkin haberlerde, güvenlik görevlileri ve yerli halktan kişiler dâhil, maden ruhsat alanı içinde en az iki düzine kişinin öldüğü kaydediliyor. Kabile lideri Gurilmin Malid ve genç bir arkadaşı Temmuz 2002’de öldürüldü. Daguil Capion’ın eşi ve iki oğlu ise 2012’de bir askerî operasyon sırasında hayatını kaybetti.
Askerî konuşlanmalar, yerli halkların silahlı direnişi, şirket güvenliği ve komünist isyancılar bu geçmişin parçası oldu. Ölümler karmaşık bir çatışma ortamında yaşandı; hepsi tek bir aktöre veya nedene bağlanamaz.
Maden stratejisi için alıcılar ve hesap verebilirlik de gerekiyor
Filipinler hükümeti, daha temiz enerjiye geçişi desteklemek ve ülkede işleme yatırımlarını çekmek için madencilik sektörünü geliştirmek istiyor. Bölgesel bir örnek olarak Endonezya gösterilebilir: Ülke, 2024’te küresel maden bakırı üretiminin yaklaşık yüzde 4,5’ini karşıladı ve büyük izabe tesisi yatırımları çekti. Filipinler ise bitmiş ürün üreticisinden ziyade büyük ölçüde çıkarıcı ve ihracatçı konumunda.
Rystad Energy’de batarya piyasası araştırmalarından sorumlu başkan yardımcısı Duo Fu, Filipinler’deki bakır rezervlerinin yüzde 92’sinin madencilik izni bulunmadığını söyledi. Maden geliştirme süreçlerinin sekiz ila 15 yıl sürdüğünü belirten Fu, bu dönemde finansman sorunları, enflasyon, politika değişiklikleri ve emtia fiyatlarının projeleri sekteye uğratabileceğini ifade etti.
Tampakan’ın mülkiyet geçmişi de çözüme kavuşmamış bir başka konu. Glencore 2015’te projeden çekildi. Anlatımlarda daha sonraki kontrolün, Sy ailesiyle bağlantılı Alsons ve Indophil Resources Philippines dâhil Filipinli çıkarlar üzerinden sağlandığı belirtiliyor. Maden ve Jeoloji Bürosu, Aralık 2017 itibarıyla SMI’nin tamamen Filipinlilere ait olduğunu bildirdi. 2024’te çıkan haberlerde Çinli Chinalco’nun, yaklaşık 2 milyar dolar değerinde olduğu bildirilen bir holding yapısına yatırım yapmayı değerlendirdiği öne sürüldü. Kamuoyuna doğrulanmış bir anlaşma açıklanmadı.
Çin, Filipinler madenlerinin hâlihazırda önemli bir varış noktası. 2020’den 2024 sonlarına kadar olan dönemi kapsayan Birleşmiş Milletler ticaret verilerine göre, Filipinler’in nikel cevheri ihracatının yaklaşık yüzde 90’ı Çin limanlarına gitti. Bu veri, Tampakan bakırının nereye gönderileceğini ortaya koymuyor; ancak Çin’deki tesisler dâhil bölgedeki izabe tesisleri olası alıcılar arasında.
Earthworks’te madencilik programı direktörü olan Ellen Moore, geri dönüşüm, yeniden kullanım ve malzemelerin daha verimli kullanılmasının yeni maden çıkarma ihtiyacını azaltabileceğini savunuyor. Otomobil üreticilerini değerlendiren Lead the Charge koalisyonu da çevre koruma, işçi hakları ve yerli halkların hakları konusunda ilerlemenin eşit olmadığını; uygulamaların bazı şirket taahhütlerinin gerisinde kaldığını belirtti.
Global Witness’ta politika ve savunuculuk başkanı Emily Iona Stewart, minerallere yönelik artan talebin artık temiz enerjinin yanı sıra yapay zekâ ve savunma sektörlerinden de kaynaklandığı uyarısında bulundu. Avrupa’nın Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması, üretim kaynaklı emisyonlar üzerinde ek baskı oluşturuyor; ancak ilk kapsanan sektörler bakır değil, çelik, alüminyum ve çimento. Bu düzenleme Tampakan’daki toprak veya su anlaşmazlıklarını çözmüyor.
Kesin bir üretim başlangıç tarihi, yeni bir duruşma tarihi veya belediyeyle yapılacak yeni anlaşma için son tarih belirlenmiş değil. Hâlâ alınması gereken kararlar; uygulanabilir yerel koşullar, eyalet yasağı, rıza, güncel mühendislik planları ve maden kapandıktan sonra atık yönetiminin sorumluluğuyla ilgili.
Öne Çıkanlar
- Tampakan’ın 17 yıl boyunca yılda 375.000 ton bakır ve 360.000 ons altın üretmesi öngörülüyor.
- Ulusal açık ocak yasağı Aralık 2021’de sona erdi, ancak South Cotabato’nun ayrı kısıtlaması engel olmayı sürdürdü.
- Tampakan, Ağustos 2020’de SMI ile yaptığı belediye anlaşmasını iptal etti, ancak yeni bir anlaşmaya kapıyı açık bıraktı.
- Blaan toplulukları bölünmüş durumda ve Nora Sukal’ın maden konusundaki tutumuna ilişkin anlatımlar çelişiyor.
- Orman temizliği, yerinden edilme ve telif ödemelerine ilişkin tahminler farklılık gösteriyor ve uzlaştırılmaları gerekiyor.
- Su kaynaklarının korunması, atık depolama ve maden kapandıktan sonraki hesap verebilirlik çözülmemiş başlıca konular.
- Chinalco’nun yatırım yaptığı veya üretimin kesin olarak başlayacağı kamuoyuna doğrulanmadı.






