Sarawak’ta kanser yükü sürüyor
Sarawak’ta 1996 ile 2015 arasında kaydedilen 3.643 nazofarenks kanseri vakasını inceleyen bir araştırma, Bidayuh erkeklerde görülme sıklığının 100.000 kişide 27,8’e ulaştığını, eyalet genelinde bu oranın 13,2 olduğunu ortaya koydu. Bidayuh kadınlarda oran 100.000 kişide 11,6 iken eyalet ortalaması 5,3’tü. Her iki oran da bu topluluğu, dünyada kaydedilen en yüksek oranlara sahip nüfus grupları arasına yerleştiriyor.
İçindekiler
- Sarawak’ta kanser yükü sürüyor
- Bidayuhlardaki oranlar ne kadar sıra dışı?
- Değişen rakamlar gerçekte neyi gösteriyor?
- Görülme sıklığı düşüyor, ancak ilerleme eşit değil
- Daha düşük orana rağmen Malezya’da vaka sayısı arttı
- Nedenler hakkında neler biliniyor?
- Geç tanı önemli bir sorun olmaya devam ediyor
- Tarama kimlere yarar sağlayabilir?
- Erken tanı tedavi şansını artırıyor
- Önemli Noktalar
Bulgular, görülme sıklığındaki düşüşün tehdidin ortadan kalktığı anlamına gelmediğini gösteriyor. Araştırma dönemi boyunca Bidayuhlardaki oranlar Sarawak ortalamasının iki katından fazla seyrederken, Malezya verileri bu kanser türüne yakalanan hastaların yaklaşık dörtte üçünün üçüncü veya dördüncü evrede tanı aldığını gösteriyor.
Burun arkasındaki boğazın üst kısmında gelişen nazofarenks kanserinin (NPC) bulunduğu yer, küçük bir tümörün fark edilmesini zorlaştırıyor; erken belirtiler hafif olabiliyor. Boyunda şişlik, işitmede değişiklik veya burun kanaması, tıbbi yardım alınmasına yol açan ilk belirtiler olabilir.
Asya Pasifik Kanser Önleme Dergisi’nde Ağustos 2023’te yayımlanan Sarawak kayıt çalışması, bazı gruplarda görülme sıklığının düştüğünü, ancak riskin Bidayuhlar arasında yoğunlaşmayı sürdürdüğünü ortaya koydu. Araştırmanın yazarları, erken tarama ve önlem çalışmalarına daha fazla önem verilmesi çağrısında bulundu.
Bidayuhlardaki oranlar ne kadar sıra dışı?
En sağlıklı karşılaştırmalar aynı döneme ait verileri kullanır ve nüfusların yaş dağılımındaki farklılıkları hesaba katar. Yaşa göre düzeltilmiş oran, her nüfusun aynı yaş dağılımına sahip olması durumunda görülme sıklığının nasıl olacağını tahmin eder. Böylece araştırmacılar, yaşlı nüfusu kanser riskinin temelde daha yüksek olduğu bir nüfusla karıştırmadan toplulukları karşılaştırabilir.
Sarawaklı araştırmacılar, 2008-2012 dönemi için Bidayuh erkeklerde 100.000 kişide 23,8, kadınlarda ise 9,0 oranını hesapladı. Sarawak genel nüfusu için karşılık gelen oranlar 11,8 ve 4,5’ti. Erkeklerdeki oran eyalet ortalamasının iki katından biraz fazlayken kadınlardaki oran bunun tam iki katıydı.
Araştırmada bu rakamlar uluslararası kanser kayıt verileriyle karşılaştırıldı ve Bidayuhlardaki görülme sıklığının, olağan dışı yüksek NPC oranlarıyla bilinen güney Çin’deki Zhongshan ve Zhuhai bölgelerindekine çok yakın olduğu bulundu.
Bu örüntü, Beena C. R. Devi, Paola Pisani, Tieng Swee Tang ve D. Maxwell Parkin’in 2004 tarihli görülme sıklığı araştırmasında da ortaya çıkmıştı. 1996-1998 arasındaki tanıları inceleyen araştırmacılar, Bidayuh erkeklerde 100.000 kişide 31,5, kadınlarda ise 11,8 oranını hesapladı. Bu oranlar Sarawak ortalamasının sırasıyla 2,3 ve 1,9 katıydı. Aynı dönemde Hong Kong’da kaydedilen oranlardan yaklaşık yüzde 50 daha yüksekti.
Değişen rakamlar gerçekte neyi gösteriyor?
Farklı tahminler tek bir güncel oranı değil, farklı dönemleri yansıtıyor. 1996-1998 araştırmasında doku incelemesiyle doğrulanmış 392 vaka kaydedildi; yalnızca ölüm belgeleriyle saptanan 42 vaka da bunlara eklendi. Bu ek vakalar hariç tutulduğunda Bidayuh erkeklerde oran 100.000 kişide 29,4’e, kadınlarda ise 10,6’ya düştü; yine de son derece yüksekti.
2007-2011 dönemi için yapılan başka bir tahminde Bidayuh erkeklerde görülme sıklığı 100.000 kişide 24,6, kadınlarda 9,3 olarak belirlendi. Bu rakamlar, yayımlanan araştırmanın 2008-2012 dönemi tahminlerine yakın olsa da aynı değil. Dönemler örtüşüyor ancak farklılık gösteriyor; bu nedenle rakamlar aynı yıllara ait birbiriyle yarışan ölçümler gibi değerlendirilmemeli.
Sarawak Sağlık Bakanlığının yayımlanmamış verileri de oranın 1996-2000 dönemindeki 100.000 kişide 39 seviyesinden 2011-2015 döneminde 22’ye gerilediğine işaret ediyor. Cinsiyet ve hesaplama yöntemleri hakkında aynı ayrıntılar bulunmadığından bu seri, yayımlanmış tahminlerle doğrudan karşılaştırılamaz.
Araştırma ve raporlama süreci birkaç on yıla yayılıyor:
- 1996: Sarawak Kanser Kayıt Sistemi faaliyete geçti.
- 1996-1998: Tanılar, Mart 2004’te yayımlanan araştırmanın temelini oluşturdu.
- 1996-2015: Kayıt sistemi, daha sonraki analizde incelenen 3.643 vakayı kaydetti.
- Ağustos 2023: Bu 20 yıllık dönemi inceleyen analiz yayımlandı.
- 19 Temmuz 2024: Malezya, 2017-2021 dönemini kapsayan ulusal kanser kayıtları özetinin yayımlandığını duyurdu.
Görülme sıklığı düşüyor, ancak ilerleme eşit değil
2023 tarihli analiz, Sarawak’ta NPC görülme sıklığının 1996-2003 arasında yılda istatistiksel olarak anlamlı yüzde 3,9 azaldığını ortaya koydu. 2003-2015 döneminde yıllık değişim tahmini yüzde 0,17’lik düşüşe işaret etti; ancak bu istatistiksel olarak anlamlı değildi. Dolayısıyla ilk dönemdeki iyileşme, ölçülebilir aynı hızla devam etmedi.
Etnik grupların genelinde eğilim düşüş yönündeydi. Bunun bir istisnası, 2009-2015 döneminde İban erkeklerde tahmin edilen yıllık yüzde 5,48’lik artıştı. Bu artış istatistiksel olarak anlamlı değildi; yani analiz bunun rastlantısal değişkenlikten kaynaklanmadığını güvenle ortaya koyamadı.
Aynı 2023 tarihli araştırmanın başka bir sürümü olan tam kayıt analizi, en yüksek oran ile en fazla vaka sayısının neden farklı ölçütler olduğunu da gösteriyor. Bidayuh hastalar 629 vakayla toplamın yüzde 17,3’ünü oluşturdu. Daha kalabalık nüfuslardaki vaka yükünü yansıtan İban hastalarda 1.169, Çin kökenli hastalarda ise 1.022 vaka kaydedildi.
Hastaların çoğu 40-59 yaş grubundaydı; bu grupta 1.908 vaka, yani toplamın yüzde 52,4’ü bulunuyordu. Samarahan, erkeklerde 100.000 kişide 21,1 ve kadınlarda 8,0 oranıyla idari bölgeler arasındaki en yüksek değerlere sahipti. En fazla vakanın (877) görüldüğü Kuching ise en yüksek orana sahip değildi.
Daha düşük orana rağmen Malezya’da vaka sayısı arttı
Ulusal kanser kayıtları, 2017-2021 döneminde 5.186 NPC vakası kaydetti. Bu sayı, 2012-2016 dönemindeki 4.597 vakadan 589, yani yaklaşık yüzde 12,8 daha fazlaydı. Aynı dönemlerde bildirilen görülme sıklığı 100.000 kişide 4,0’tan 3,1’e geriledi; bu da yüzde 22,5’lik düşüş anlamına geliyor.
Vaka sayısındaki artış ile orandaki düşüş birbiriyle çelişmek zorunda değil. Vaka sayısı, kaç kişiye tanı konduğunu ölçerken oran, tanı sayılarını nüfusa göre değerlendirir ve yaşa göre düzeltme içerebilir. Nüfustaki ve raporlama yöntemlerindeki değişiklikler bu iki ölçüt arasındaki ilişkiyi etkileyebilir.
Sağlık Bakanlığının 2017-2021 Malezya Ulusal Kanser Kayıt Raporu Özeti’ne ilişkin duyurusunda, çevrimiçi raporlamanın 2018’de başladığı ve 2020’de yayımlanan bir genelgeyle çevrimiçi bildirimlerin zorunlu kılındığı belirtildi. Bu değişiklikler, bildirilen kanser vakalarındaki artışa katkıda bulundu. Ancak NPC vaka sayısındaki artışın ne kadarının daha iyi raporlamadan, ne kadarının diğer değişikliklerden kaynaklandığını ortaya koymuyor.
NPC, 2017-2021 döneminde ülke genelinde tanı konan kanserler arasında sekizinci, erkeklerde ise altıncı sırada yer aldı. Önceki kayıt raporlarında Malezya genelinde beşinci sıradaydı. Bu sıralamalar farklı dönemlere veya nüfus gruplarına dayanıyor; birbirinin yerine kullanılmamalı.
Sarawak, erkeklerde 100.000 kişide 10,6, kadınlarda ise 3,9 oranıyla NPC görülme sıklığının bildirildiği en yüksek eyalet olmayı sürdürüyor. Bu rakamlar, 1996-2015 araştırmasının ortalamalarından farklı bir raporlama dönemini kapsıyor.
Nedenler hakkında neler biliniyor?
NPC riski genetik yatkınlık, aile öyküsü, EBV enfeksiyonu, tütün kullanımı ve çevresel ya da beslenmeyle ilgili maruziyetler dahil olmak üzere çeşitli etkenlerle bağlantılı. EBV, hastalığın sürekli olarak yüksek oranlarda görüldüğü bölgelerde ortaya çıkan endemik NPC vakalarının yüzde 95’inden fazlasıyla ilişkili. Ancak yalnızca enfeksiyon, bazı topluluklarda görülme sıklığının neden diğerlerinden çok daha yüksek olduğunu açıklamıyor.
2004 tarihli araştırmada EBV, tütün kullanımı ve Çin usulü tuzlu balık tüketimi, kanıtlanmış nedenler olarak tanımlandı. Araştırmacılar önemli bir ayrımı da vurguladı: Malezya’daki Çin kökenli kişilerde tuzlu balık tüketimi ile NPC arasında bağlantı olduğuna dair kanıtlar, belirli Bidayuh beslenme alışkanlıklarının bu topluluktaki yüksek riski açıkladığını göstermiyordu.
Konserve balık, et ve sebzeler kanserojen nitrozaminler içerebilir. Ahşap çözücüler gibi tehlikeli kimyasallara maruz kalma da olası katkıda bulunan etkenler arasında gösterildi. Kayıt araştırmalarında kişilerin maruziyetleri, Bidayuh vakalarının ne kadarının tek bir etkene bağlanabileceğini belirleyecek ölçüde ayrıntılı incelenmedi.
2004 tarihli araştırmanın yazarları Devi, Pisani, Tang ve Parkin, epidemiyoloji makalelerinde hangi soruların daha fazla araştırılması gerektiğini şöyle açıkladı:
Bu nüfusta yerel beslenme alışkanlıkları, çevresel maruziyetler ve genetik yatkınlık araştırılmalıdır.
Daha sonraki Sarawak araştırması da genetik, beslenme, tütün kullanımı ve çevresel maruziyetlerin daha yakından incelenmesini önerdi. Etnik köken, gözlemlenen riskin daha yüksek olduğu bir nüfusu tanımlar; tek başına biyolojik bir nedeni ortaya koymaz ve topluluğun alışkanlıklarını suçlamayı haklı çıkarmaz.
Geç tanı önemli bir sorun olmaya devam ediyor
1996-1998 dönemine ait Sarawak araştırmasında hastaların yüzde 88’inin üçüncü veya dördüncü evrede başvurduğu görüldü. Ulusal NPC verilerinde bu oran erkeklerde yüzde 76,2, kadınlarda ise yüzde 72,6’ydı. Bu veriler farklı nüfusları ve dönemleri kapsadığından, Bidayuhlarda tanının ne ölçüde iyileştiğini tek başına ortaya koyamaz.
Ülke genelindeki sorun NPC ile sınırlı değil. Ulusal kayıt özeti, tüm kanser türlerinde üçüncü ve dördüncü evrede saptanan vakaların oranının 2012-2016 dönemindeki yüzde 63,7’den 2017-2021 döneminde yüzde 65,1’e yükseldiğini gösteriyor. Bu, 1,4 yüzde puanlık artışa karşılık geliyor.
NPC’nin uyarı işaretleri arasında ağrısız boyun şişliği, burun kanaması, burun tıkanıklığı, aşırı mukus veya tükürükte kan bulunuyor. Kulak belirtileri tek taraflı tıkanıklık, işitme kaybı veya kulak çınlaması olabilir. Baş ağrısı, yüzde hissizlik ve baş bölgesindeki işlevleri kontrol eden sinirlerle ilgili sorunlar da görülebilir.
Bu belirtiler kanser dışındaki nedenlerden de kaynaklanabilir. Bununla birlikte, özellikle aile öyküsü olan veya görülme sıklığının yüksek olduğu bir nüfustan gelen kişilerde, geçmeyen ya da açıklanamayan belirtiler için tıbbi değerlendirme gerekir. Şiddetli belirtilerin ortaya çıkmasını beklemek, burun arkasında gizli bir tümörün tanısını geciktirebilir.
Tarama kimlere yarar sağlayabilir?
Kanıtlar, tarama çalışmalarının NPC aile öyküsü bulunan kişilere ve görülme sıklığının olağan dışı yüksek olduğu nüfuslara yöneltilmesini destekliyor. Malezya’da tahmini yaşam boyu risk erkeklerde 167’de bir; Çin kökenli erkeklerde ve Diğer Bumiputera erkeklerde ise 100’de bire yükseliyor. Kadınlarda tahmini risk 500’de bir; Diğer Bumiputera kadınlarda 250’de bire çıkıyor.
Diğer Bumiputera, Malaylar dışındaki yerli halkları kapsayan geniş bir kayıt kategorisidir; Orang Asli ile Sabah ve Sarawak’taki yerli gruplar da bu kategoriye dahildir. Bu yaşam boyu risk tahminleri, Bidayuhlara özgü hesaplamalar değildir.
NPC taramasında kullanılan kan testleri arasında, EBV’ye karşı bağışıklık yanıtının bazı yönlerini inceleyen VCA IgA ve EA IgA antikor testleri ile virüsün genetik materyalini saptayan EBV DNA testleri bulunuyor. Nazofarenks, ince bir görüntüleme aletiyle yapılan nazofaringoskopi sayesinde hekim tarafından incelenebilir. MR ve PET taramaları, şüpheli hastalığın araştırılmasına ve yayılımının değerlendirilmesine yardımcı olabilir.
Bu yöntemlerin amaçları farklıdır ve birbirlerinin yerine kullanılamaz. Bazı kan testleri özgül olmayan sonuçlar verebilir; görüntüleme ise maliyetli olabilir. Tarama sonucu tek başına kesin kanser tanısı değildir. Araştırma, taramaya daha fazla önem verilmesi çağrısı yapıyor ancak yeni bir program, herkese uygulanacak bir test aralığı veya başlangıç tarihi belirlemiyor.
Erken tanı tedavi şansını artırıyor
Tedavi, hastalığın evresine ve yayılıp yayılmadığına bağlı. Erken evrede yalnızca radyoterapi uygulanabilir; ileri evrelerde ise genellikle radyoterapiyle birlikte kemoterapi gerekir. Radyoterapide tümöre ışın yöneltilir; kemoterapide kanser hücreleriyle mücadele etmek için ilaçlar kullanılır.
Yoğunluk ayarlı radyoterapi, yakındaki hassas yapıların maruz kaldığı ışını azaltmak için dozun tümörün şekline göre ayarlanmasını sağlar. Cerrahi genellikle ilk tedavi olarak değil, hastalığın nüksetmesi durumunda uygulanır. Nüks eden hastalığın tedavisinde nazofarenjektomi (etkilenen dokunun çıkarılması) veya yeniden radyoterapi seçenekler arasında olabilir.
Malezya’daki sağkalım verileri, evreler arasında belirgin fark olduğunu gösteriyor. Beş yıllık göreli sağkalım birinci evrede yüzde 63,7, ikinci evrede yüzde 59,1, üçüncü evrede yüzde 50,2 ve dördüncü evrede yüzde 26,9’du. Birinci ve dördüncü evreler arasındaki fark 36,8 yüzde puandı.
Göreli sağkalım, kanser hastalarının sağkalımını benzer genel nüfusta beklenen sağkalımla karşılaştırır. Bireysel bir hastanın durumuna ilişkin tahmin değil, grupları tanımlayan bir ölçüttür. Bildirilen oranlar tüm evreler bir arada değerlendirildiğinde kadınlarda yüzde 49,2, erkeklerde yüzde 44,8’di.
Sarawak kayıt araştırmasında belirtiler, tanıya kadar geçen süre, evre, tedavi ve sağkalım hakkında eksiksiz bilgi bulunmuyordu. Bu nedenle araştırma, Bidayuhlardaki güncel sağkalım oranını belirleyemiyor veya gecikmelerin tam olarak nerede yaşandığını açıklayamıyor. Verilerin 2015’te sona ermesi, topluluğun kanser yüküne ilişkin daha güncel ölçümlere ihtiyaç olduğunu da gösteriyor.
Sağlık Bakanlığı, ulusal kayıt raporlarını daha sık, muhtemelen iki yılda bir ve ileride her yıl yayımlama niyetini açıkladı. Kesin bir yayımlanma tarihi verilmedi. Evre ve tedavi kayıtlarının eksiksiz tutulmasıyla birlikte daha iyi görülme sıklığı verileri, hedefli erken tanı çalışmalarının hastalığı ilerlemeden kişilere ulaşıp ulaşmadığını değerlendirmeye yardımcı olur.
Önemli Noktalar
- 1996-2015 araştırmasında Bidayuhlardaki NPC görülme sıklığı, her iki cinsiyette de Sarawak ortalamasının iki katından fazlaydı.
- 2008-2012 karşılaştırmaları, Bidayuhlardaki oranları güney Çin’de görülme sıklığının yüksek olduğu bölgelerle aynı düzeyde gösterdi.
- Sarawak’ta görülme sıklığı 1996-2003 arasında belirgin biçimde düştü; ancak sonraki düşüş istatistiksel olarak anlamlı değildi.
- Malezya’da 2017-2021 döneminde 5.186 NPC vakası kaydedildi; bu sayı önceki beş yılda 4.597’ydi.
- Malezya’daki NPC hastalarının yaklaşık dörtte üçüne üçüncü veya dördüncü evrede tanı kondu.
- Genetik yatkınlık, EBV, tütün kullanımı ve beslenmeyle ya da çevreyle ilgili maruziyetler dikkate alınmalı; Bidayuhlardaki riski tek bir nedenin açıkladığı varsayılmamalı.
- Daha yüksek risk taşıyan grupların taranması ve geçmeyen belirtilerin hızla değerlendirilmesi öncelikli. Yeni bir tarama takvimi açıklanmadı.






