Çöpe Alternatif 1.248 İade Noktası
Malezya genelinde 1.248 ilaç iade noktası bulunmasına rağmen kullanılmayan tabletler, sıvı ilaçlar ve diğer tedaviler evsel atıklara ve giderlere atılmaya devam ediyor. Sağlık Bakanlığına bağlı Eczacılık Hizmetleri Programı (PSP), ilaç kalıntılarının su yollarını tehdit etmesi ve kullanılmayan ilaçların evlerde birikmesi üzerine halkı ilaçları güvenli şekilde bertaraf edilmek üzere iade etmeye çağırıyor.
İçindekiler
- Çöpe Alternatif 1.248 İade Noktası
- İlaçlar Nehirleri Nasıl Kirletiyor?
- Malezya'daki Araştırmalar Ne Buldu?
- 2010'a Uzanan Bir İade Sistemi
- Hangi İlaçlar, Kimler Tarafından İade Edilebilir?
- İlaçları İadeye Nasıl Hazırlamalı?
- Evlerde Neden Bu Kadar Çok İlaç Birikiyor?
- İade Edilen İlaçlar Tedavideki Aksaklıkları Ortaya Çıkarabilir
- İade Kutularına Bilgilendirme Eşlik Etmeli
- Öne Çıkanlar
Çevresel kaygıya ilişkin yerel bir uyarı işareti de var. 104 ülkedeki 1.052 nehri inceleyen bir araştırmada, Selangor'daki Sungai Langat ilaç kalıntıları bakımından en kirli 20 nehir arasında yer aldı. Araştırmacılar, nöbet tedavisinde kullanılan karbamazepin ile diyabet ilacı metformini tespit etti.
Eylül 2024'te başlatılan bakanlığın MyMediSAFE programı, özel sektörle ortaklıklar kurarak ilaçların bertarafına yönelik çalışmaları genişletiyor. İade noktaları arasında Sağlık Bakanlığı hastaneleri, seçili özel ve üniversite hastaneleri ile programa katılan eczaneler bulunuyor. MyMediSAFE aracılığıyla ilaç iadesi ücretsiz.
Malezya'nın karşı karşıya olduğu sorun, daha fazla iade kutusu sağlamanın ötesine geçiyor. İnsanların ilaçları nereye götüreceğini bilmesi, evsel atık yoluyla bertarafın neden zarar verebileceğini anlaması ve kullanılmayan ilaçların tedaviyle ilgili kafa karışıklığı ya da kaygılardan kaynaklandığı durumlarda destek alması gerekiyor. Eczacılar, iade edilen tabletlerle dolu bir poşetin, reçete edilen dozu sessizce azaltan ya da tedaviyi tamamen bırakan bir hastaya işaret edebileceğini söylüyor.
İlaçlar Nehirleri Nasıl Kirletiyor?
PSP, ilaçların evsel atıklarla birlikte çöpe atılmaması, toprağa gömülmemesi ya da tuvalete ve lavaboya dökülmemesi gerektiği uyarısında bulunuyor. Öneriler, geleneksel preparatların ve takviyelerin yanı sıra modern ilaçları da kapsıyor. Tabletler, kapsüller, sıvı ilaçlar, inhalerler, kremler, merhemler, göz ve burun damlaları, fitiller, saşeler ve bantların tümü uygun şekilde bertaraf edilmeli.
İlaçlar, tıbbi etkilerini sağlayan etkin maddelerin yanı sıra her dozun oluşturulmasına veya verilmesine yardımcı olan başka bileşenler de içerir. Çöpe atıldıklarında bu maddeler, atıkların içinden süzülerek akan kirlenmiş sıvı olan çöp sahası sızıntı suyuyla çevreye karışabilir. İlaçların tuvalete dökülmesi ise atık su sistemlerine ulaşmalarına neden olur.
İlaç kalıntıları balıkların üremesi ve davranışları dâhil sucul yaşamı etkileyebilir. Antibiyotiklerin uygunsuz şekilde bertaraf edilmesi, antimikrobiyal direnci teşvik eden koşullara da katkıda bulunur. Mikroorganizmaların kendilerini öldürmesi amaçlanan ilaçlara karşı hayatta kalabilir hâle gelmesiyle enfeksiyonların tedavisi zorlaşır.
PSP, uygunsuz bertarafı ilaç kaynaklı kirliliğe katkıda bulunan etkenlerden biri olarak gösteriyor. Haneler için kullanılmayan ilaçları iade etmek, çevreye ulaşabilecek önlenebilir bir yolu ortadan kaldırıyor. Ayrıca atılan ilaçları, onları yiyecek sanabilecek çocuklardan ve hayvanlardan uzak tutuyor.
Malezya'daki Araştırmalar Ne Buldu?
MyMediSAFE'in Hasta Evlerinde Bulundurulan İlaçların Çevresel Sürdürülebilirlik İçin Bertarafına Yönelik Ana Planı'nın 2025 baskısında, Selangor'da 426 kişiyle yapılan 2019 tarihli bir araştırmaya yer veriliyor. Araştırmaya göre katılımcıların yüzde 84,9'u kullanılmayan ilaçları evsel atık kutularına atarken, yalnızca yüzde 15,1'i uygun bertaraf yöntemlerini biliyordu.
2021'de Klang Vadisi'nde kronik hastalığı olan 1.000 hastayı kapsayan başka bir araştırmada, katılımcıların yaklaşık üçte ikisinin kullanılmayan ilaçları evsel atıklarla birlikte çöpe attığı, giderlere döktüğü ya da tuvalete attığı görüldü. Kronik hastalıklar, genellikle sürekli bakım gerektiren diyabet veya yüksek tansiyon gibi rahatsızlıklardır.
2021'de yayımlanan daha kapsamlı bir kullanılmayan ilaçlar araştırmasında, Kuala Lumpur ve Selangor'da 1.184 yetişkinle görüşüldü. Katılımcıların 995'i, yani yüzde 84'ü, kullanılmayan ilaçları olduğunu söyledi. İlaç İade Programı'ndan haberdar olma oranı yüzde 48,6 iken, yalnızca yüzde 19,3'ü programa katıldığını belirtti.
Araştırmacılar Ekim 2020 ile Şubat 2021 arasında sağlık kuruluşlarının, eczanelerin, üniversitelerin ve diğer kamusal alanların yakınlarında görüşmeler yaptı. Rastgele seçilmiş ulusal bir örneklem yerine, ulaşabildikleri ve katılım koşullarını sağlayan kişileri araştırmaya dâhil ederek kolayda örnekleme yöntemini kullandılar. Bulgular, bu katılımcı ve konumları yansıtıyor.
Bertaraf yöntemleri ilaç kategorilerine göre değişiklik gösterdi. Araştırmada, kronik hastalıklarda kullanılan ilaçların yüzde 17,9'unun, soğuk algınlığı veya kısa süreli ağrı gibi akut rahatsızlıklarda kullanılan ilaçların ise yüzde 24'ünün çöpe atıldığı kaydedildi. Tuvalete ya da gidere dökme oranı sırasıyla yüzde 1 ve yüzde 1,2 oldu. İlaçları evde saklamak da yaygındı.
2010'a Uzanan Bir İade Sistemi
Malezya, İlaç İade Programı'nı 2010'da başlattı ve uygulamaya devlet hastaneleri ile sağlık kliniklerinin eczanelerinde geçti. Eczacılık Hizmetleri Programının yayımladığı bir sağlık çalışanları araştırma makalesinde, programın amaçları arasında hastaları gelişigüzel ilaç kullanımından korumak ve istenmeyen ya da son kullanma tarihi geçmiş ilaçların güvenli şekilde bertaraf edilmesini sağlamak sayılıyor.
MyMediSAFE, halkı bilinçlendirme ve ilaç toplama çalışmalarına daha fazla ortağı dâhil ederek bu temelin üzerine kuruluyor. Öne çıkan gelişmeler on yılı aşkın bir döneme yayılıyor:
- 2010: Malezya, devlet sağlık kuruluşlarının eczaneleri aracılığıyla ilaç iade programını başlattı.
- 2019: Selangor'da yapılan bir araştırma, ilaçların yaygın olarak evsel atıklara atıldığını ortaya koydu.
- Ekim 2020-Şubat 2021: Araştırmacılar Kuala Lumpur ve Selangor'da kullanılmayan ilaçlar ve bertaraf yöntemleri hakkında 1.184 yetişkinle görüştü.
- Eylül 2024: Sağlık Bakanlığı MyMediSAFE'i başlattı.
- 2025: MyMediSAFE'in ana planında daha güvenli bertarafı ve katılımın artırılmasını destekleyen bulgular bir araya getirildi.
Ağda artık 1.248 iade noktası bulunuyor, ancak farkındalık hâlâ bir engel. Bakanlık, bertarafı ayrı bir yolculuk olarak görmek yerine ilaç iadelerinin eczane ziyareti gibi diğer işlerle birlikte yapılmasını öneriyor.
Hangi İlaçlar, Kimler Tarafından İade Edilebilir?
MyMediSAFE, hastaların sahip olduğu hasarlı, son kullanma tarihi geçmiş veya kullanılmayan ilaçları kabul ediyor. Programın kuralları; sıvılar, inhalerler, ovüller ve bantlar dâhil pek çok ilaç türünü, alışıldık tablet ve kapsüllerin yanı sıra kapsıyor.
Programın ilaç bertarafı kılavuzu, hanelerden gelen iadeler ile kuruluşların ürettiği atıklar arasında ayrım yapıyor. Özel eczanelerden, kliniklerden, bakım evlerinden ve sivil toplum kuruluşlarından gelen ilaçlar bu hasta iade hizmetinin kapsamı dışında.
Her iade merkezi yalnızca belirli türde ilaçları kabul edebilir. MyMediSAFE, özellikle sıradan tabletlerden farklı bir işlem gerektiren ürünleri iade edecek kişilere, ziyaret etmeden önce başvurmayı düşündükleri iade noktasıyla iletişime geçmelerini öneriyor.
İlaç bertaraf programı MyMediSAFE, hastaların ücret ödeyip ödemeyeceği sorusunu açıkça yanıtlıyor:
MyMediSAFE aracılığıyla ilaçların bertaraf edilmesi için herhangi bir ücret alınmaz.
PSP, iadeleri caydırabilecek bir yanlış kanıya da açıklık getiriyor: sağlık kuruluşlarına geri verilen ilaçlar, başka hastalar tarafından yeniden kullanılmak için değil, güvenli şekilde bertaraf edilmek için teslim alınıyor. MyMediSAFE, toplanan ilaçların Kontrollü Maddeler için bertaraf hizmeti sağlayıcısına gönderildiğini belirtiyor.
İlaçları İadeye Nasıl Hazırlamalı?
MyMediSAFE, hastalardan ilaçları orijinal ambalajlarında tutmalarını istiyor. Ambalajlar daha sonra programa katılan bir iade noktasına taşınmak üzere uygun bir kaba konmalı.
İlaçlar evden çıkarılmadan önce kişisel bilgilere dikkat edilmeli. Program, hastalara ilaç ambalajındaki kişisel bilgilerini karalamalarını ve Farmatag hologramlı güvenlik etiketini imha etmelerini, ilaçları ise orijinal ambalajlarında bırakmalarını söylüyor.
- Son kullanma tarihi geçmiş, hasarlı ya da artık ihtiyaç duyulmayan ilaçları ayırın.
- Kişisel bilgileri karalayın ve Farmatag hologramlı güvenlik etiketini imha edin.
- İlaçları orijinal ambalajlarında tutup uygun bir kaba yerleştirin.
- İade merkezinin hangi ürünleri kabul ettiğini teyit edin ve ilaçları bertaraf edilmek üzere götürün.
- İade kutusundaki QR kodunu tarayın ve merkezin uygulamasına göre kısa anketi doldurun.
Bir ilacın tedavilerinin hâlâ parçası olup olmadığından emin olmayan hastalar, ilacı bertaraf etmek üzere ayırmadan önce eczacıya danışmalı. İlaçları gözden geçirmek, gerçekten istenmeyen ilaçlarla kişinin reçete edildiği şekilde almaya devam etmesi gereken ilaçları ayırt etmeye yardımcı olabilir.
Evlerde Neden Bu Kadar Çok İlaç Birikiyor?
Malezya Eczacılar Birliğinin Güvenli İlaç Bertarafı Özel İlgi Grubu başkanı Ng Yi Ling, insanların iade hizmetlerinden haberdar olmadıkları ya da ilaç stoklarını düzenli olarak kontrol etmedikleri için çoğu zaman ilaç biriktirdiğini söylüyor. Bazıları bertarafın risklerini bilse de konuya fazla öncelik vermiyor.
Tedaviyle ilgili kafa karışıklığı da sorunu büyütüyor. Ng, yan etki korkusu veya dozun yanlış anlaşılması nedeniyle günde dört metformin tableti reçete edilen bir hastanın yalnızca iki tablet aldığı örneğini veriyor. Böylece hasta, reçete edilenden daha az tedavi görürken elinde ilaç birikiyor.
1.184 yetişkinle yapılan 2021 tarihli araştırma, farklı tedavi gruplarında ilaçların artakalmalarının nedenlerinin değiştiğini ortaya koydu. Kronik hastalıklar için kullanılmayan ilaçlara ilişkin kaydedilen nedenlerin yüzde 68,5'inde dozların unutulması veya reçeteye başka şekillerde uyulmaması etkiliydi. Akut hastalıklarda ise nedenlerin yüzde 79,2'si kişinin sağlık durumunun iyileşmesiyle ilgiliydi.
Araştırmacılar ayrıca akut rahatsızlıklar için kullanılan ilaçlarla elde kullanılmayan ilaç bulunması arasında güçlü bir istatistiksel ilişki saptadı; olasılık oranı yaklaşık 29,8'di. İlaçlar için ödeme yapmış olmak da yaklaşık 6,0'lık bir olasılık oranıyla ilişkiliydi. Olasılık oranı, gruplar arasında bir sonucun görülme olasılığını karşılaştırır; bu araştırmada, söz konusu koşulların kullanılmayan ilaçlara sahip olmakla ne ölçüde bağlantılı olduğu ölçüldü.
Bu nedenle eczacıların karşısında birden fazla sorun var. Kısa süreli bir hastalıktan iyileşen kişiye gerekenden fazla ilaç verilmiş olabilir. Diyabetle yaşayan biri ise gerekli tedaviyi almayı bırakmış olabilir. Uygun yaklaşımı belirlemek için ilaçların neden kullanılmadığını sormak gerekiyor.
İade Edilen İlaçlar Tedavideki Aksaklıkları Ortaya Çıkarabilir
Aynı zamanda Alpro Pharmacy'nin mesleki bakım ve gelişim yöneticisi olan Ng, eczacıların fazla ilaçları yalnızca bertaraf edilmek üzere teslim almakla kalmayıp neden biriktiğini de sormaları gerektiğini söylüyor. Yan etki kaygıları, talimatların yanlış anlaşılması ve alternatif tedavileri kullanma kararları, bakım sürecine ilişkin bir görüşmeyi gerektirebilir.
Diyabet ve yüksek kolesterol tedavisinde kullanılan metformin ve statinler, Alpro'ya sıkça iade edilen ilaçlar arasında. İade edilenler arasında parasetamol ve daha az miktarda antibiyotik de bulunuyor. Alpro, son üç yılda halktan iade edilen yılda ortalama 3,5 ton ilacı bertaraf etti.
Malezya Eczacılar Birliği de bağımsız mahalle eczanelerini iade noktası olarak destekleyen ülke çapındaki bir girişim kapsamında ocak-haziran döneminde tahminen 639 kilogram ilaç topladı. Bu toplama döneminin hangi yıla ait olduğu belirtilmedi.
İlaç israfının maliyeti bertaraf giderlerinin ötesine geçiyor. İlaç üretimi kaynak tüketirken, reçete edilen tedaviye uymayan hastaların sağlık durumunun kötüleşmesi ve ek sağlık harcamaları yapması riski bulunuyor. Ng'ye göre istenmeyen ilaçların birikmesini önlemek için öncelikle hastaların bu ilaçları neden kullanmadığını anlamak gerekiyor.
PSP, hastalara daha fazla ilaç almadan önce evde kalan ilaçları eczane personeline bildirmelerini öneriyor. Personel böylece kişinin ihtiyaçlarını değerlendirip uygun miktarda ilaç verebilir. Mevcut ilaçlar güncel reçeteye göre kullanılmalı; tedavi veya doz değiştiğinde ise sağlık uzmanından tavsiye alınmalı.
İade Kutularına Bilgilendirme Eşlik Etmeli
Eczacılık Hizmetleri Programının yayımladığı araştırma makalesinde, sağlık çalışanlarının bilgisini geliştirmek için de alan bulunduğu belirtildi. 140 doktor, hemşire ve eczacının katıldığı araştırmada bilgi puanı yüzde 74,1, tutum puanı yüzde 87,7 ve uygulama puanı yüzde 67,7 oldu. Olumlu tutumlar, bildirilen uygulamalardan daha güçlüydü.
Makalede, Sabah'ta ayakta tedavi gören hastalarla yapılan ve katılımcıların yüzde 54'ünün iade programından haberdar olduğunu ortaya koyan bir araştırmaya da atıfta bulunuluyor. Ayrıca, bilgili bir sağlık uzmanından bertaraf tavsiyesi alan kişilerin yüzde 75'inin ilaçları uygun şekilde bertaraf ettiğine ilişkin başka bir bulguya yer veriliyor.
Kuala Lumpur ve Selangor'da yapılan daha kapsamlı araştırma, isteklilik ile eylem arasında belirgin bir fark olduğunu ortaya koydu: Katılımcıların yüzde 84,6'sı yakındaki bir iade programını kullanacağını söylerken, yüzde 19,3'ü programa katılmıştı. Aynı araştırmada bu, 65,3 yüzde puanlık bir fark anlamına geliyor. Katılımcıların yüzde 75,7'si de uygun bertaraf konusunda bir sağlık uzmanından hiç tavsiye almadığını belirtti.
Yanlış bertarafın risklerini ve ilaçları iade etmenin doğru yolunu çocuklara öğreten animasyonlarla okul eğitimi de çalışmaların bir parçası hâline geliyor. Malezya Eczacılar Birliği, Sağlık Bakanlığıyla iş birliği ve saha çalışmaları yoluyla daha fazla topluluğa ulaşmayı da hedefliyor.
İade noktaları, açık talimatlar ve tedavi üzerine yapılan görüşmeler aynı sorunun farklı yönlerine çözüm getiriyor. Hastaların ilaçlarını iade edebilecekleri elverişli bir noktaya ihtiyacı var; eczacıların ise bertaraf sürecini açıklama ve ilaçların neden biriktiğini belirleme fırsatı bulması gerekiyor. Bu adımlar bir arada, atıkların bir iade kutusuna ya da nehre ulaşmadan azaltılmasına yardımcı olabilir.
Öne Çıkanlar
- Malezya'da 1.248 ilaç iade noktası bulunuyor ve MyMediSAFE kapsamında ilaç bertarafı hastalar için ücretsiz.
- PSP, ilaçların evsel atıklara atılmamasını, toprağa gömülmemesini ve gidere dökülmemesini öneriyor.
- Kuala Lumpur ve Selangor'da 1.184 yetişkinle yapılan bir araştırmada, katılımcıların yüzde 84'ünün kullanılmayan ilaçları olduğu, ancak yalnızca yüzde 19,3'ünün bir iade programını kullandığı görüldü.
- MyMediSAFE hastaların sahip olduğu ilaçları kabul ediyor; iade merkezleri kabul ettikleri ürün türlerini sınırlandırabilir.
- Hastalar ilaçları orijinal ambalajlarında tutmalı, belirtildiği şekilde kişisel bilgileri silmeli ve ziyaret öncesinde kabul koşullarını kontrol etmeli.
- Artakalan ilaçları eczacıyla görüşmek; doz konusundaki kafa karışıklığını, tedavi kaygılarını ve gereksiz ilaç verilmesini önlemeye yardımcı olabilir.






