Uyarılar, duman ve devletin sorumluluğu üzerine bir dava
Batı Kalimantan'daki yerli temsilciler ve sivil toplum kuruluşları, tekrarlayan orman yangınları nedeniyle Endonezya hükümetini mahkemeye veriyor. Davacılar, ulusal afet ilanı yapılmasını, yangınların önlenmesi için daha güçlü önlemler alınmasını ve dumana maruz kalanlara sağlık hizmeti sunulmasını istiyor. Dava, solunum yolu enfeksiyonu vakalarının yaklaşık 175.000'e ulaştığı, polisin 96 şirketi soruşturduğu ve kurtarma ekiplerinin nesli tehlike altındaki orangutanları yanan yaşam alanlarından uzaklaştırdığı bir dönemde açıldı.
İçindekiler
- Uyarılar, duman ve devletin sorumluluğu üzerine bir dava
- Davacılar hükümetten ne istiyor?
- Kriz ve hukuki süreç nasıl gelişti?
- Duman evlere giriyor, eğitimi aksatıyor
- Kuraklık ve arazi açma faaliyetleri farklı açıklamalar sunuyor
- Soruşturma ve yangınla mücadele rakamları farklı ölçütlere dayanıyor
- Komşu hükümetler yardım teklif ediyor
- Orangutan kurtarma çalışmaları güvenli yaşam alanlarının kaybını gözler önüne seriyor
- Kamuoyu baskısı artıyor, ancak hukuki çözümler henüz karara bağlanmadı
- Bilinmesi Gerekenler
Davacılar, El Niño ile bağlantılı uzun süreli kuraklığın kurak mevsim başlamadan önce öngörülmüş olduğunu belirterek yetkilileri ağır ihmal ile suçluyor. Temel iddiaları, neredeyse her yıl tekrarlanan bir krize karşı daha erken hazırlık yapılması gerektiği; topluluklar dumana maruz kaldıktan sonra yangınlarla mücadeleye odaklanan bir müdahalenin yeterli olmadığı yönünde.
Dava, Borneo'daki Batı Kalimantan eyaletinin başkenti Pontianak'ta görülüyor. Haberlerde iki temel usul ayrıntısı konusunda farklı bilgiler yer alıyor: Bir haberde ilk duruşmanın 7 Ekim'de yapıldığı ve 10 davalı bulunduğu belirtilirken, bir diğerinde duruşma tarihi 8 Ekim olarak veriliyor ve 27 kişi ile kurum suçlanan taraflar olarak gösteriliyor. Her iki haberde de Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto'nun adı geçiyor. Davalıların kesin listesi ve ilk duruşmanın tarihi mahkeme kayıtlarından doğrulanmalı.
Her iki habere göre davalıların hiçbiri duruşmaya katılmadı ve dava 21 Ekim'e ertelendi. İhmal iddiaları hakkında henüz bir karar açıklanmadı. Davalıların ilk duruşmaya katılmamış olması, hükümete yöneltilen iddiaların doğruluğunu kanıtlamıyor.
Anlaşmazlığın etkileri mahkeme salonunun ötesine uzanıyor. Duman Endonezya'da okulları, ulaşımı ve günlük yaşamı aksattı; Malezya ve Singapur'a da yayıldı. Yoğun duman Filipinler'e kadar ulaştı. Endonezya hükümeti, toplulukları korumanın ve yangınları kontrol altına almanın öncelikleri olduğunu söylüyor. Davacılar ise devletin önleme, denetim ve iyileştirme çalışmalarını bir bütün olarak ele almasını istiyor.
Davacılar hükümetten ne istiyor?
Koalisyonun adı, Batı Kalimantan'ın Nefesi anlamına gelen Nafas Kalbar. Dört davacı arasında yerli halkı ve dini gençlik gruplarını temsil eden kişiler, turbalık vakfı Lembaga Gemawan'ın bir temsilcisi ve grubun tek bağımsız davacısı olarak tanımlanan Sisilius Rami bulunuyor.
Talep edilen hukuki çözümler arasında ulusal olağanüstü hâl veya afet ilan edilmesi, yangın önleme çalışmalarının güçlendirilmesi, hassas gruplara ücretsiz sağlık hizmeti sunulması, sorumlular hakkında kovuşturma açılması ve etkilenen topluluklar için iyileştirme programları düzenlenmesi yer alıyor. Bu talepler, davayı yalnızca yangınlara acil müdahale konusundaki bir şikâyetin ötesine taşıyor.
Batı Kalimantan Yerli Halklar İttifakı Başkanı Tono, davayı devletin insanları ve çevreyi koruma sorumluluğunu yerine getirmesini sağlama çabası olarak tanımladı. Nafas Kalbar'ın hukuk koordinatörü ve davacıların avukatı Glorio Sanen ise grubun iddialarını kanıtlamaya hazır olduğunu söyledi.
Sanen, önceden öngörülen hava koşullarına karşı neden daha iyi hazırlık yapılmadığını sorguladı:
El Niño'nun bu kurak mevsim başlamadan çok önce öngörülmüş olmasına rağmen bunu biraz tuhaf buluyoruz," dedi. "Buna karşın, bu uzun süreli kuraklıkla başa çıkmaya hazırlıklı değilmişiz gibi görünüyor.
Sanen'in savı, yangınları daha tehlikeli hâle getiren hava koşulları ile hükümetin hazırlık yapma yükümlülüğünü birbirinden ayırıyor. Kuraklığın öngörülmüş olması tek başına hukuki ihmal bulunduğunu kanıtlamaz. Mahkemenin, yetkililerin ne bildiğini, hangi önlemleri aldığını ve bu önlemlerin sorumluluklarını yerine getirip getirmediğini incelemesi gerekecek.
Kriz ve hukuki süreç nasıl gelişti?
Haberlerde yangınların üç aydan uzun süre devam ettiği ve mevcut yangın dalgasının temmuzda başladığı belirtiliyor. Mevcut tarihler, büyüyen bir acil durumu; ardından gelen denetim ve yaptırım adımlarını, dava sürecini ve diplomatik görüşmeleri ortaya koyuyor.
- Ocak-temmuz: Haberlerde aktarılan hükümet verilerine göre Endonezya genelinde yaklaşık 202.000 hektar alan yandı.
- Temmuzdan itibaren: Orman ve arazi yangınları, Endonezya'daki etkilenen eyaletlere ve komşu ülkelere duman yaydı.
- Ağustos ve eylül: Solunum yolu enfeksiyonu vakalarının toplamı yaklaşık 175.000'e ulaştı; bu dönemde orangutan kurtarma çalışmaları da yapıldı.
- Eylül: Nafas Kalbar'ın Pontianak'ta dava açtığı bildirildi.
- 7 veya 8 Ekim: Haberlerde ilk duruşma için farklı tarihler veriliyor. Davalıların duruşmaya katılmaması üzerine dava ertelendi.
- 9 Ekim: Yerel bir doğa koruma yetkilisinin açıklamasına göre yangın tehdidinden kurtarılan orangutanların sayısı 46'ya ulaştı.
- 10 Ekim: Hükümet İletişim Ajansı Başkanı Syahganda Nainggolan, yangınlar ve Malezya ile Singapur'un dile getirdiği kaygılar hakkında kamuoyuna açıklama yaptı.
- 21 Ekim: Mahkeme duruşmaların bu tarihte yeniden başlamasına karar verdi.
- Kasım: Yetkililer, Endonezya'nın büyük bölümünde yağışlı mevsimin başlamasının beklendiği bu aya kadar yangınların sürebileceği uyarısında bulundu.
Kasım ayına ilişkin uyarı, yangınların kesin olarak o tarihte sona ereceği anlamına gelmiyor. Bu tarih beklenen hava koşullarına işaret ediyor. Yangınların yakın gelecekteki seyri yerel yağış miktarına, su kaynaklarına ve yanan turbalıkları söndürme çalışmalarına da bağlı.
Duman evlere giriyor, eğitimi aksatıyor
Endonezya Sağlık Bakanlığı verilerine göre yangınlarla bağlantılı solunum yolu enfeksiyonlarının sayısı yaklaşık 175.000. Haberlerde bu toplam, ağustos ile eylül arasında görülen yaklaşık 175.000 vaka veya ağustostan bu yana kaydedilen en az 175.000 vaka olarak farklı biçimlerde aktarılıyor. Tarihi belirtilmiş asıl açıklama olmadan bu rakamlar, kesin bir sayıdan ziyade sağlık yükünün yaklaşık ölçüsü olarak değerlendirilmelidir.
Yerel halk, dumana evlerin içinde de maruz kaldığını anlatıyor. Pontianak'ta yaşayan ve Lembaga Gemawan'ı yöneten Arniyanti, dumanın evine nasıl girdiğini şöyle açıkladı:
Duman havalandırma açıklıklarından içeri girdiği için evlerimizin içinde nefes almakta zorlanıyoruz.
Bağımsız davacı Sisilius Rami, dışarı çıktığında gözlerinin yandığını ve her gün maske taktığını söyledi. Rami'nin anlattıkları, sağlık hizmeti talebinin davanın merkezinde neden yer aldığını gösteriyor: İnsanlar açık hava etkinliklerinden kaçınsalar bile dumana maruz kalmayı sürdürebiliyor.
Sanen, Batı Kalimantan'daki okulların yaklaşık iki aydır kapalı olduğunu söyledi. Yüzlerce uçuş da aksadı. Hava kalitesinin bozulması nedeniyle Malezya'nın Johor eyaleti de dâhil olmak üzere bazı eyaletlerinde okullar geçici olarak kapatıldı. Singapur ise Hava Kirliliği Standartları Endeksi'nin sağlıksız düzeye çıkması durumunda okulları kapatmayı planladığını duyurdu.
Bu aksaklıkların maliyeti hastalıklarla sınırlı değil. Okulların uzun süre kapalı kalması eğitimi sekteye uğratıyor; iptal edilen uçuşlar seyahatleri ve hizmetlere erişimi kısıtlıyor. Davacıların iyileştirme talebi bu süregelen etkilerin giderilmesini amaçlıyor; ancak herhangi bir çözümün kapsamı ve finansmanı henüz karara bağlanmadı.
Kuraklık ve arazi açma faaliyetleri farklı açıklamalar sunuyor
Tropikal Pasifik'teki ısınma nedeniyle hava düzenlerini değiştiren El Niño, Endonezya'da yağışları azaltabiliyor. Haberlerde anlatılan olağanüstü güçlü El Niño dönemi, kurak koşulları uzatarak bitki örtüsüyle turbalıkların yanma olasılığını artırdı.
Turbalıklar, ıslak arazide biriken kısmen ayrışmış bitki materyalinden oluşuyor. Kurutulduğunda tutuşabilir hâle geliyor ve yüzeyin altında yanabiliyor. Bu durum, görünen alevler söndükten sonra bile yangının neden devam edebildiğini ve itfaiyecilerin yangını kontrol altına almak için neden büyük miktarda suya ihtiyaç duyduğunu açıklamaya yardımcı oluyor.
Bu zorluk, gönüllülerin sönmüş gibi göründükten sonra yeniden ortaya çıkabilen yer altı yangınlarına karşı çalıştığı eylül ayındaki turbalık yangınıyla mücadele çalışmaları sırasında da görülmüştü. Ağustos ayındaki yangın müdahalesine ilişkin haberde de su kaynaklarının kısıtlı olduğu, bölgeye erişimin zorlaştığı ve El Niño koşullarının güçlendiği anlatılmıştı.
Çevre grupları, plantasyon ve diğer tarım alanlarını açmak için bitki örtüsünün yakılmasını tekrarlayan yangınların başlıca nedenlerinden biri olarak gösteriyor. Dünyanın en büyük palmiye yağı üreticisi Endonezya'da Arniyanti, monokültür tarımla bağlantılı hasarlı ve kurumuş turbalıkların yangınlara özellikle açık olduğunu söyledi.
Arniyanti, kendi grubunun bulgularına dayanarak yangın noktalarının yüzde 70'inden fazlasının şirket imtiyaz alanlarında bulunduğunu ileri sürdü. Bu iddia incelenmeli: Bir yangının imtiyaz alanı içinde tespit edilmesi, yerini gösterir; ancak yangını kimin çıkardığını veya şirketin hukuki sorumluluk taşıyıp taşımadığını tek başına kanıtlamaz.
Endonezya Hükümet İletişim Ajansı Başkanı Syahganda Nainggolan, 10 Ekim'de farklı bir açıklama yaptı:
"Komşularımızın bunun insan hatasının ötesinde olduğunu, gerçekten doğadan kaynaklandığını anlamalarını umuyoruz," dedi.
Bu yaklaşım, hükümetin yangınları çıkardığından şüphelenilen kişiler ve şirketlerin olası rolü hakkında yürüttüğü soruşturmalarla çelişiyor. Kurak hava yangınların yayılmasını kolaylaştırabilir; ancak yangını yine de insan faaliyetleri başlatabilir. Dava, yetkililerin bu riskleri yeterince yönetip yönetmediğini sorguluyor.
Soruşturma ve yangınla mücadele rakamları farklı ölçütlere dayanıyor
Polis, orman yangınlarını çıkardığından şüphelenilen 196 kişiyi belirledi ve 25.000 hektardan fazla alanı etkileyen yangınlarla bağlantılı olarak 96 şirket hakkında soruşturma başlattı. Açıklamanın zamanlaması haberlerde farklı aktarılıyor: Bazı haberlerde ağustos ayında yapıldığı belirtilirken, diğerlerinde ekim ayındaki duruşmalardan bir ay önce gerçekleştiği söyleniyor.
Yetkililer ayrıca izinlerin askıya alınması veya iptal edilmesi ve zarar gören arazilerin eski hâline getirilmesi talimatlarını içeren idari yaptırımların 26 şirkete uygulandığını duyurdu. İdari yaptırımlar, ceza mahkemelerindeki mahkûmiyet kararlarından farklıdır. Şirketlerin olası rolüne ilişkin soruşturmalar sürüyordu; olası suçlamalar 15 yıla kadar hapis cezası öngörüyor.
Hükümet İletişim Ajansı, altı öncelikli eyalette yangınla mücadele çalışmalarında yaklaşık 654 hektarlık hedefin yaklaşık 467 hektarında işlem yapıldığını bildirdi. Bu, açıklanan hedefin yaklaşık yüzde 71'ine karşılık geliyor; söz konusu ölçüte göre yaklaşık 187 hektarlık alanda henüz işlem yapılmamış durumda.
Bu operasyonel rakamlar, yanan arazi miktarının ülke genelindeki tahmini olarak değerlendirilmemeli. Hükümet verilerine göre ocak-temmuz döneminde yaklaşık 202.000 hektar alan yandı. Sivil toplum kuruluşları sonrasında en az 600.000 hektarın daha yandığını tahmin etti; ancak daha sonraki döneme ilişkin resmî ve ulusal ölçekte bir toplam açıklanmadı.
Bu iki rakamın toplanması en az 802.000 hektarlık bir toplam ortaya çıkarır; ancak bu, resmî veriyi ayrı bir tahminle birleştirmek olur. Elde edilecek sayı, hükümet tarafından doğrulanmış bir toplam değildir. Benzer şekilde, polis soruşturmalarıyla ilişkilendirilen 25.000 hektar da ülke genelindeki yangın rakamlarından farklı bir kapsamı ifade ediyor.
Ajans, ordu ve polis personeli, afet yönetimi görevlileri, gönüllüler ve özel sektör çalışanlarından oluşan 69.000'den fazla kişinin ortak operasyonlara destek verdiğini söyledi. Aktif yangın noktalarına, yer altındaki turbalık yangınlarına ve su kaynaklarının sınırlı ya da erişimin zor olduğu bölgelere odaklanan koordineli kara ve hava çalışmalarını anlattı.
Komşu hükümetler yardım teklif ediyor
Duman sınırları aşarken Malezya ve Singapur, Endonezya'ya yardım etmeye hazır olduklarını bildirdi. Syahganda'nın açıklamasına göre Malezya Başbakanı Anwar Ibrahim, Cumhurbaşkanı Prabowo ile kaygılarını paylaştı. Görüşmelere iki ülkenin dışişleri bakanlıkları da katıldı.
Singapur Sürdürülebilirlik ve Çevre Bakanı Grace Fu, destek sunmak amacıyla Endonezyalı yetkililerle iletişimde olduğunu söyledi. Endonezyalı yetkililer, iki komşu ülkenin yardım etme isteğini memnuniyetle karşıladı.
Endonezya Ulusal Afet Yönetim Ajansı sözcü vekili Berton Panjaitan, düşük görüş mesafesinin havacılık faaliyetlerini engelleyebilmesi nedeniyle hava araçları yerine kara ekiplerinin tercih edildiğini söyledi. Bu pratik kısıt, dumanın onu üreten yangınlara müdahaleyi de zorlaştırabildiğini gösteriyor.
Hükümet İletişim Ajansı, vatandaşların ve sivil toplum kuruluşlarının hukuki yollara başvurma hakkına saygı duyduğunu da belirtti. Ajans sözcüsü hükümetin tutumunu şöyle açıkladı:
Konu artık mahkemenin önünde olduğuna göre hükümet, gündeme getirilen meseleleri hukuki süreç içinde ele alacak ve yargılamanın usulüne uygun biçimde ilerlemesine izin verecektir.
Bölgesel yardım teklifi ile dava, krizin farklı boyutlarını ele alıyor. Ek personel aktif yangınları kontrol altına almaya yardımcı olabilir; dava ise hazırlık, halkın korunması ve hesap verebilirlik konularında kararlar alınmasını amaçlıyor.
Orangutan kurtarma çalışmaları güvenli yaşam alanlarının kaybını gözler önüne seriyor
Endonezyalı yetkililer ile yaban hayatı rehabilitasyon vakfı YIARI, sekiz orangutanı Batı Kalimantan'daki Batu Nyambu Koruma Ormanı'na taşıdı. Grup, üç anne-yavru çifti ile ergenlik çağındaki iki erkek orangutandan oluşuyordu. Hayvanlar, ağustos ve eylül aylarında yangın tehdidi altındaki veya yangınlardan zarar görmüş bölgelerden kurtarıldı.
Varış noktası, birincil ve ikincil ormanların bulunduğu 23.000 hektarlık bir rezerv. YIARI Operasyon Direktörü Argitoe Ranting, bölgenin yeterli yiyecek ve su kaynakları ile diğer ormanlarla bağlantısı nedeniyle seçildiğini söyledi. Taşıma öncesinde koruma uzmanları hayvanların sağlık durumunu kontrol etti.
Yolculuk, arabayla altı saat, tekneyle bir saat ve yürüyerek iki saat sürdü; kafesler bambu sırıklarla taşındı. Yerel doğal kaynaklar kurumu başkanı Murlan Dameria Pane, yetkililer ve YIARI'nin ağustos ile 9 Ekim arasında 46 orangutanı yangın tehdidinden kurtardığını söyledi.
YIARI İcra Direktörü Karmele Llano Sanchez, yaşam alanlarının yeterince korunamadığı durumlarda hayvanların neden başka yerlere taşınması gerektiğini şöyle açıkladı:
"Orangutanların yaşayabilecekleri güvenli ormanlara sahip olmayı sürdürmelerini sağlamak için yaşam alanlarının korunması her zaman önceliğimiz olacak. Ancak yaşam alanları tehdit altında kaldığı sürece kurtarma çalışmaları hayatta kalmalarına yardımcı olmak için başvurabileceğimiz en iyi seçeneklerden biri," dedi Sanchez.
WWF, Borneo ve Sumatra'da yaklaşık 104.000 orangutan kaldığını, bu sayının bir yüzyıl önce 230.000'in üzerinde olduğunu tahmin ediyor. Uluslararası Doğa Koruma Birliği, Borneo'daki orangutan nüfusunun yüzde 52'sini barındıran yaşam alanlarında yangınların sürdüğü uyarısında bulundu. Bu oran, etkilenen yaşam alanlarında bulunan nüfusu ifade ediyor; ölen veya doğrudan yaralanan hayvanların sayısını değil.
Kamuoyu baskısı artıyor, ancak hukuki çözümler henüz karara bağlanmadı
Kriz, etkilenen toplulukların yanı sıra Endonezyalı sanatçıların da çağrılarına konu oldu. Teuku Wisnu, Kalimantan ve Sumatra'da yangınların sürmesine dikkat çekti. Nana Mirdad, dumanın şehir yaşamını aksatmasına karşı resmî müdahaleyi eleştirdi. Denny Sumargo ise cumhurbaşkanına, kabine sekreterine ve orman bakanına yardım çağrısında bulundu.
Luna Maya, Kalimantan'daki ormanlara ve yaban hayatına destek için bağış kampanyası başlattı. Bu kampanyalar kamuoyunun dikkatini artırıyor; ancak mahkemeye sunulan iddiaları kanıtlamıyor ve finanse edilmiş bir hükümet iyileştirme programının yerini tutmuyor.
Davacıların karşısında karmaşık bir hukuk geçmişi de var. Yedi kişi, eski Cumhurbaşkanı Joko Widodo döneminde hükümetin 2015 yangın krizine müdahalesine karşı 2016'da dava açtı. Bölge mahkemesi başlangıçta davacıların lehine karar verdi, ancak bu karar 2022'de bozuldu. Güney Sumatra'da 2025'te açılan ayrı bir dava ise reddedildi.
Sanen, mevcut davacıların delilleriyle başvuru yaptığını söyledi. Davanın sonucu henüz belli değil. Mahkemenin afet ilanı, sağlık hizmeti, daha güçlü yangın önleme çalışmaları veya başka iyileştirme önlemleri talimatı verip vermeyeceği de karara bağlanmadı. Bir sonraki duruşmanın 21 Ekim'de yapılması planlanıyor. Mahkeme kayıtlarının doğrulanması, ilk duruşmanın tarihi ve davalıların sayısı konusundaki çelişkili bilgileri de açıklığa kavuşturabilir.
Bilinmesi Gerekenler
- Nafas Kalbar, tekrarlayan yangınlara hazırlık ve müdahale konusunda Endonezyalı yetkilileri ihmal ile suçluyor.
- Davacılar ulusal afet ilanı, daha güçlü önleme çalışmaları, sağlık hizmeti ve iyileştirme programları talep ediyor.
- Haberlerde ilk duruşmanın tarihi ve davalıların sayısı farklı aktarılıyor; her iki haberde de bir sonraki duruşma 21 Ekim olarak belirtiliyor.
- Sağlık Bakanlığı verilerine göre yangınlarla bağlantılı solunum yolu enfeksiyonları yaklaşık 175.000'e ulaştı.
- Polis, yangınları çıkardığından şüphelenilen 196 kişiyi belirledi ve 96 şirket hakkında soruşturma başlattı; 26 şirkete idari yaptırım uygulandı.
- Duman okulları, ulaşımı ve günlük yaşamı aksatırken Malezya ile Singapur yardım teklif etti.
- Kurtarılan sekiz orangutan koruma altındaki ormana taşındı; 9 Ekim'e kadar yangın tehdidinden kurtarılan orangutanların sayısı 46'ya ulaştı.
- Mevcut ihmal iddiaları hakkında henüz bir karar açıklanmadı.






