Sri Lanka’da Cezaevlerindeki Olaylarda Üç Kişi Öldü; Hükümet Olası Komplo Uyarısında Bulundu

11 dakikalık okuma
2012 Welikada Prison Riot | Calamity Calendar

Temmuzdaki ölümcül çatışmaların ardından üç cezaevinde yeniden olaylar çıktı

Yetkililere göre, Sri Lanka’daki üç cezaevinde yeniden çıkan olaylarda en az üç mahpus hayatını kaybetti, 20’den fazla kişi yaralandı. Olaylar, Colombo yakınlarındaki Welikada kompleksinin parçası olan Borella’daki New Magazine Cezaevi’nde başladı; Ratnapura’daki Kuruwita Cezaevi’ne ve Negombo yakınlarındaki Pallansena Islah Merkezi’ne yayıldı.

İçindekiler
  1. Temmuzdaki ölümcül çatışmaların ardından üç cezaevinde yeniden olaylar çıktı
  2. Negombo’daki çatışma nasıl büyüdü?
  3. Uyuşturucu, suç ağları ve komplo iddiası
  4. Cezaevleri tasarlanan kapasitenin birkaç katı mahpus barındırıyor
  5. Sağlık sorunları ve cezaevinde ölümler
  6. Tutuklu yargılama neden temel bir baskı noktası?
  7. Geçmişteki şiddet olayları uzun süreli bir hesap verebilirlik sorununa işaret ediyor
  8. Soruşturmalar güç kullanımı ve güvenlik konusunda neyi ortaya çıkarmalı?
  9. Reform acil müdahalelerin ötesine geçmeli
  10. Öne Çıkanlar

Kamu Güvenliği Bakanı Ananda Wijeyapala, Parlamento’ya yaptığı açıklamada, New Magazine Cezaevi’ndeki bir koğuştan yaklaşık 40 mahpusun kaçtığını ve olay çıkardığını söyledi. Güvenlik güçleri kontrolü yeniden sağlayana kadar bir mahpus hayatını kaybetti, 10 kişi yaralandı. Kuruwita’da iki mahpusun öldüğü, 13 kişinin yaralandığı bildirildi. Pallansena’da yaklaşık 30 mahpus çatıda kalmaya devam etti ve hücrelerine dönmeleri yönündeki emirlere uymadı.

Mahpusların koğuşlardan kaçmaya çalışması, tesislerin bazı bölümlerini kontrol altına alması ve çatılarda protesto düzenlemesi üzerine polis, cezaevi görevlileri, Özel Görev Gücü ve askerî personel bölgeye sevk edildi. Yetkililer daha sonra olayların yaşandığı noktalarda düzenin yeniden sağlandığını açıkladı. Yaralılardan bazıları ağır durumda olmak üzere çok sayıda kişi hastanede kaldı.

Son olaylar, temmuz başlarında Negombo Cezaevi’nde yaşanan çok daha ölümcül bir isyanın ardından geldi. Adalet Bakanı Harshana Nanayakkara, ana çatışmalarda yedi cezaevi görevlisi ve 19 mahpusun, toplamda 26 kişinin hayatını kaybettiğini söyledi. İlk günkü çatışmalarda yaşanan ek ölümleri de hesaba katan diğer kaynaklar ise can kaybının 29’a kadar çıktığını bildirdi. 100’den fazla kişi yaralandı.

13 Ağustos 2026 itibarıyla şiddet olayları, cezaevlerinde güvenliği Cumhurbaşkanı Anura Kumara Dissanayake hükümeti için önemli bir siyasi ve insan hakları meselesi hâline getirmişti. Yetkililer birbiriyle bağlantılı çeşitli sorunlarla karşı karşıyaydı: mahpuslara ve personele yönelik acil tehditler, cezaevlerindeki suç faaliyetleri, aşırı kalabalık ve güvenlik güçlerinin ölümcül güç kullanma biçimine ilişkin sorular.

Reklam

Negombo’daki çatışma nasıl büyüdü?

Negombo’daki şiddet olayları 5 Temmuz’da tutuklu yargılanan mahpus gruplarıyla hükümlüler arasında çıkan çatışmalarla başladı. Tutuklu yargılananlar, duruşmalarını beklerken cezaevinde tutulan kişilerdir. Veri kaynağına bağlı olarak bu kişiler, Sri Lanka’daki cezaevi nüfusunun yaklaşık üçte ikisi ile dörtte üçünü oluşturuyor.

Yetkililer, ilk çatışmanın bir mahpusun cezaevindeki uyuşturucu kaçakçılığı hakkında görevlilere bilgi verdiği yönündeki iddialarla bağlantılı olduğunu belirtti. Mahpusların görevlilere saldırması ve ana kapıya ulaşmaya çalışmasıyla çatışmalar daha da şiddetlendi. Bazı mahpusların gardiyanlardan ateşli silah aldığı öne sürüldü; böylece rakip gruplar arasındaki anlaşmazlık daha geniş çaplı silahlı bir çatışmaya dönüştü.

Cezaevi çevresinde silah sesleri duyuldu. Hastanelerde mahpuslar ve görevliler ateşli silah yaraları, kesikler ve ciddi morluklar nedeniyle tedavi gördü. Bitişik bölümde tutulan kadınlar, koşulları protesto etmek ve tıbbi bakım talep etmek için çatıya çıktı. Yakınları ise içerideki kişiler hakkında bilgi almak amacıyla cezaevi önünde toplandı.

Güvenlik güçleri polis birliklerini, komandoları ve askerleri bölgeye sevk etti. Tesisi izlemek için insansız hava araçları ve uçaklar da kullanıldı. Şiddet olaylarını soruşturmak üzere emekli bir Yüksek Mahkeme yargıcının başkanlık ettiği üç kişilik bir komite görevlendirildi.

Olayların seyri, krizin tek bir cezaevindeki çatışmalardan başlayarak birden fazla tesisteki huzursuzluğa nasıl dönüştüğünü gösteriyor:

  • 5 Temmuz: Negombo Cezaevi’nde tutuklu yargılanan mahpus gruplarıyla hükümlüler arasında çatışmalar başladı.
  • Temmuzdaki olaylar sırasında: Mahpuslar görevlilere saldırdı, ana kapıya ulaşmaya çalıştı ve öne sürüldüğüne göre ateşli silahları ele geçirdi. Bitişik bölümdeki kadınlar çatıda protesto düzenledi.
  • Ölümcül çatışmaların ardından: Yetkililer, soruşturma yürütmek üzere emekli bir Yüksek Mahkeme yargıcının başkanlık ettiği bir komite görevlendirdi.
  • 13 Ağustos itibarıyla: New Magazine Cezaevi, Kuruwita ve Pallansena’da yeniden çıkan olaylarda en az üç mahpus daha hayatını kaybetti, 20’den fazla kişi yaralandı.

Uyuşturucu, suç ağları ve komplo iddiası

Hükümet açıklamalarında uyuşturucu kaçakçılığı ve yeraltı suç faaliyetleri şiddetin doğrudan nedenleri olarak gösterildi. Yetkililer, cezaevlerindeki rakip ağların uyuşturucuya, cep telefonlarına ve silahlara erişebildiğini, böylece suç gruplarının üyeleri parmaklıklar ardındayken de faaliyetlerini sürdürebildiğini söylüyor.

Wijeyapala, çeşitli cezaevlerinde çıkan olayları olası bir planlı komplo olarak nitelendirdi. İstihbarat bilgileri ve ilk soruşturmaların, huzursuzluğun yalnızca aşırı kalabalıktan kaynaklanmadığına, kasıtlı olarak çıkarılmış olabileceğine işaret ettiğini söyledi. Olayların koordineli olup olmadığı henüz netlik kazanmadı.

Reklam

Cezaevi hakları savunucuları, birden fazla tesisteki olayların tek bir açıklamayla izah edilip edilemeyeceğini sorguladı. Şiddetin mahpuslara ve suç gruplarına bağlanmasının; cezaevi yönetimi, güvenlik zafiyetleri veya ölümcül güç kullanımı üzerindeki dikkati başka yöne çevirmemesi gerektiği uyarısında bulundular.

Mahpus Haklarını Koruma Komitesi’nin koordinatörü Sudesh Nandimal Silva, daha önce yaptığı bir açıklamada örgüt üyelerinin ölüm tehditleri aldığını söyledi. Ayrıca birilerinin huzursuzluğu kasıtlı olarak körükleyip körüklemediğini sorguladı:

Cezaevlerinde süregelen huzursuzluğun arkasında kötü niyetli bir faaliyet olup olmadığını merak ediyoruz. Aşırı kalabalık arttı; bu sorun yalnızca aşırı kalabalıktan kaynaklanmıyor. Bunun kasıtlı olarak çıkarılıp çıkarılmadığı konusunda şüphelerimiz var.

Hükümetin açıklamaları ve cezaevi hakları savunucularının dile getirdiği kaygılar, soruşturmaların odağına sorumluluğu yerleştiriyor. Yetkililer cezaevlerinde suç ağlarının nasıl faaliyet gösterdiğini araştırırken güvenlik ve mahpusların refahından sorumlu kişilerin aldığı kararları da incelemeli.

Cezaevleri tasarlanan kapasitenin birkaç katı mahpus barındırıyor

Sri Lanka’daki cezaevi sistemi yıllardır ağır baskı altında. Resmî kapasitenin yaklaşık 10.500 ile 13.200 kişi arasında olduğu tahmin edilirken cezaevlerindeki fiilî nüfusun 39.000 ile 42.000 arasında olduğu bildiriliyor.

Bu rakamlar, sistemin tasarlandığı kapasitenin yaklaşık üç ila dört katı kişiyi barındırdığını gösteriyor. Bildirilen düşük nüfus ve yüksek kapasite esas alındığında, planlanan her bir kişilik yere yaklaşık üç mahpus düşüyor. Yüksek nüfus ve düşük kapasite hesaba katıldığında ise bu sayı dörde çıkıyor.

Negombo Cezaevi, tek bir tesisteki baskıyı gözler önüne seriyor. Yaklaşık 900 mahpus için inşa edilen cezaevinde 2.400’e yakın kişinin kaldığı bildirildi; bu sayı planlanan kapasitenin yaklaşık 2,7 katı. Bu durum kişi başına düşen alanı ciddi ölçüde azaltıyor ve günlük denetimi zorlaştırıyor.

Aşırı kalabalık, mahpusları dönüşümlü olarak veya dar alanlarda uyumaya zorluyor. Tuvalet ve sağlık hizmetlerine erişimi kısıtlıyor, rakip grupları ayırmayı güçleştiriyor ve personelin tesisin büyük bölümlerini güvenli biçimde denetlemesini zorlaştırıyor. Aksi hâlde kontrol altına alınabilecek bir anlaşmazlık, görevlilerin müdahale etmek için sınırlı alana sahip olduğu kalabalık koğuşlara yayılabiliyor.

Reklam

Sağlık sorunları ve cezaevinde ölümler

Cezaevi hakları grupları kötü hijyen koşulları, ilaç sıkıntısı, cezaevinde ölümler ve işkence iddialarını gündeme getirdi. Mahpus Haklarını Koruma Komitesi, Sri Lanka’da 2024’te 184 cezaevi ölümü, 2026’nın ilk aylarında ise gözaltında yedi ölüm kaydedildiğini bildirdi. Bu rakamların henüz resmî olarak doğrulanması gerekiyor.

Aşırı kalabalık koşullar hastalıkların da hızla yayılmasına yol açıyor. Negombo’daki olaylar sırasında kadın mahpusların, dang humması salgınını ve enfekte mahpusların tedavi edilmemesini protesto ettiği bildirildi. Tıbbi bakım talepleri, tesisin başka bölümlerinde silahlı şiddetin de yaşandığı bir krizin parçasıydı.

Mahpuslar yetkililerin kendilerini görmezden geldiğine inandığında sağlık sorunları bir güvenlik krizine dönüşebiliyor. Bu nedenle güvenilir tedavi, yeterli ilaç ve sağlık hizmetlerine erişim; personeli koruma ve firarları önleme önlemlerinin yanı sıra cezaevi şiddetine verilecek yanıtın da parçası olmalı.

Tutuklu yargılama neden temel bir baskı noktası?

Sri Lanka’da pek çok şüpheli; duruşmaların gecikmesi, kefalet imkânlarının kısıtlı olması, hukuki desteğe sınırlı erişim veya kefalet ücretini karşılayamama nedeniyle aylarca, hatta yıllarca tutuklu kalıyor. Tutukluların önemli bir bölümünü uyuşturucu bulundurma davaları oluşturuyor. Daha hafif suçlarla itham edilen kişiler de ağır suçlularla aynı cezaevinde kalabiliyor.

Tutuklu yargılama, bir kişinin davası sonuçlanmadan cezaevinde tutulması anlamına geliyor. Temel ilke, suçluluğu kanıtlanana kadar kişinin masum sayılmasıdır. Kalabalık cezaevlerinde uzun süre tutuklu kalmak bu ilkeyi zorluyor ve yargılanmayı bekleyen kişileri yerleşik suç ağlarıyla yakın temasa sokuyor.

Tutuklu yargılananlar ile hükümlüler birbirinden ayrılmadığında cezaevlerindeki riskler de artıyor. Negombo’daki çatışmalar bu iki gruptaki kişiler arasında başladı; bu da cezaevi yerleşim düzenini hem adalet hem de acil güvenlik açısından önemli bir mesele hâline getiriyor.

Adalet Bakanlığı, bazı tutukluların elektronik gözetim altında evlerinde kalmasına olanak tanıyacak bir ev hapsi yasası önerdi. Bu öneri kapsamında elektronik izleme, uygun görülen tutukluların cezaevi dışında denetlenmesini sağlayacak. Yetkililer ayrıca cezaevi kapasitesini artırmayı, alternatif cezalar uygulamayı ve kefalet kararlarını hızlandırmayı görüştü.

Reklam

Bu önlemlerin adil biçimde uygulanabilmesi için mahkemelerin yeterli personele ve teknolojiye sahip olması gerekir. Ev hapsi cezaevlerindeki yoğunluğu azaltabilir, ancak diğer sorunlar da ele alınmalı: cezaevi personeli eksikliği, yetersiz sağlık hizmetleri, kaçak mal ağları ve kötü muamele iddiaları.

Her türlü elektronik izleme sistemi için güvenceler ve hızlı yargı denetimi de sağlanmalı. Bir hâkim, kişinin üzerindeki kısıtlamaları inceleyebilmeli; böylece cezaevi dışındaki denetim, zamanında mahkeme gözetimi olmaksızın başka bir tutukluluk biçimine dönüşmemeli.

Geçmişteki şiddet olayları uzun süreli bir hesap verebilirlik sorununa işaret ediyor

Welikada Cezaevi, onlarca yıla yayılan ölümcül şiddet olayları geçmişine sahip. 1983’te Kara Temmuz olarak bilinen Tamil karşıtı şiddet olayları sırasında Tamil mahpuslar cezaevinde öldürüldü. İnsan hakları grupları ve tarihî soruşturmalar, cezaevi yetkililerinin rolünü ve sonrasında hesap sorulmamasını sorgulamayı sürdürüyor.

2012’de Welikada’daki bir güvenlik operasyonu bir başka ölümcül çatışmaya yol açtı. Özel Görev Gücü’nün silah, uyuşturucu ve cep telefonu araması sonrasında en az 27 mahpus öldürüldü. Daha sonraki mahkeme süreçlerinde en azından bazı mahpusların dışarı çıkarılıp öldürüldüğünün ortaya konması, yargısız infaz ve resmî cezasızlık kaygılarını artırdı.

Mahara Cezaevi’nde 2020’de, COVID-19 salgınına ilişkin kaygılarla bağlantılı huzursuzluk sırasında 11 mahpusun öldüğü bir başka ölümcül olay yaşandı. Mahpuslar test, sağlık hizmeti ve enfeksiyondan korunma talep etmişti. Olaylar büyürken gardiyanlar ateş açtı; hak örgütleri bağımsız soruşturma çağrısında bulundu.

Bu olaylar tekrar eden bir örüntü izledi: şiddet patlak veriyor, güvenlik güçleri çağrılıyor, soruşturma duyuruluyor ve reform sözü veriliyor. Temel nedenler çözümsüz kaldığında benzer koşullar yeni bir krize zemin hazırlayabiliyor. Dolayısıyla bugünkü soruşturmalar, son ölümleri açıklama gereğinin yanı sıra geçmişteki başarısızlıkların yükünü de taşıyor.

Soruşturmalar güç kullanımı ve güvenlik konusunda neyi ortaya çıkarmalı?

Hükümet, görevlilerin firarları önlemek ve personeli korumak için gerekli olan asgari düzeyde güç kullandığını söylüyor. Yetkililer ayrıca mahpusların cezaevi personeline saldırdığını ve tarayıcılar ile kameralar dâhil güvenlik ekipmanlarına zarar verdiğini belirtti.

Reklam

Hak grupları, özellikle hastanelerin ateşli silah yaralanmaları bildirmesinin ardından müdahalenin orantılı olup olmadığını sorguladı. Orantılı güç, verilen karşılığın karşılaşılan tehlikeyle uyumlu olması demek. Gruplar mahpuslara bağımsız erişim, tanıkların korunması ve can kayıpları, nakiller ile sağlık kayıtlarının kamuoyuyla paylaşılması çağrısında bulundu.

Nakledilen bazı mahpusların gizli tecritte tutulmuş olabileceğine ilişkin haberler kaygıları artırdı. Soruşturmacıların her çatışmayı kimin başlattığını, silahların tesislere nasıl sokulduğunu, gardiyanların ateşli silahların kontrolünü kaybedip kaybetmediğini ve acil tehlike geçtikten sonra da güç kullanımının sürüp sürmediğini belirlemesi gerekiyor.

Hem mahpusların hem de personelin ölümleri incelenmeli. Yetkilileri koruduğu izlenimi veren bir soruşturma, mahpus yakınlarının güvenini yeniden tesis etmekte yetersiz kalır. Olanlara ilişkin güvenilir bir açıklamaya ulaşabilmek için tanıkların korunması ve kayıtlara erişim büyük önem taşıyor.

Negombo ve diğer cezaevlerinin önünde bekleyen yakınlar, sevdiklerinin hayatta olup olmadığını, yaralanıp yaralanmadığını veya başka bir yere nakledilip nakledilmediğini öğrenmekte zorlandıklarını söyledi. İletişim başlı başına bir krize dönüştü. Doğrulama noktaları, hastane listeleri ve mahpusların sevklerine ilişkin zamanında bilgi, güvenliği tehlikeye atmadan ailelerin yanıt almasına yardımcı olabilir.

Reform acil müdahalelerin ötesine geçmeli

Acil güvenlik operasyonları olayları kontrol altına alabilir; ancak kalıcı reform ceza adalet sisteminin tamamında değişiklik gerektiriyor. Tutuklu sayısını azaltmak için duruşmaların hızlandırılması, adli yardım sağlanması, makul kefalet kararları verilmesi ve şiddet içermeyen suçları işleyenler için alternatiflere başvurulması gerekiyor.

Cezaevi yetkililerinin yeterli personele, güvenilir sağlık hizmetlerine, güvenli binalara ve uyuşturucu ile silahların tesislere sokulmasını önleyecek daha güçlü sistemlere de ihtiyacı var. Hükümlüler, tutuklu yargılananlar, gençler ve korunmaya muhtaç mahpuslar mümkün olan her durumda birbirinden ayrılmalı. Uyuşturucu bağımlılığına yalnızca cezalandırmaya dayalı bir yaklaşımla değil, sağlık ve rehabilitasyon programlarıyla yanıt verilmeli.

Bağımsız denetim; teftişlerin yapılmasını, şikâyetler için bir kanal oluşturulmasını ve cezaevinde ölümlere ilişkin soruşturmaların desteklenmesini sağlar. Parlamento denetimi ve yargı gözetimi, soruşturma komisyonlarının yalnızca kısa süreli siyasi rahatlama sağlamak yerine delillerin toplanmasına ve kovuşturmaların yürütülmesine öncülük etmesine yardımcı olabilir.

Reklam

Krizin cezaevi duvarlarının dışında da maliyeti var. Hasar gören tesislerin yeniden inşası ve polis ile askerî birliklerin konuşlandırılması kamu kaynaklarını tüketiyor. Tekrarlanan şiddet Sri Lanka’daki kurumlara duyulan güveni zedeleyebilir, turizm ve yatırımları caydırabilir ve ülkenin yakın geçmişindeki ekonomik ve siyasi çalkantıların ardından toplumsal güvensizliği derinleştirebilir.

Hükümetin önündeki zorluk, acil güvenlik ihtiyacını cezaevlerindeki baskıyı azaltacak değişikliklerle birleştirmek. Ölümleri soruşturmak, ailelere ne olduğunu açıklamak, sağlık hizmetlerini iyileştirmek ve uzun süreli tutuklu yargılamayı azaltmak aynı hedefin parçaları: tekrar tekrar şiddete yol açan koşullar altında yeni bir olayın çıkmasını önlemek.

Öne Çıkanlar

  • Welikada kompleksindeki New Magazine Cezaevi, Kuruwita ve Pallansena’da yeniden çıkan olaylarda en az üç mahpus hayatını kaybetti, 20’den fazla kişi yaralandı.
  • Polis, cezaevi görevlileri, Özel Görev Gücü ve askerî personel; firar girişimleri, olaylar ve çatı protestolarına müdahale etti.
  • Negombo’daki çatışmalar 5 Temmuz’da başladı. Adalet Bakanı ana çatışmalarda 26 kişinin öldüğünü söylerken ek ölümleri hesaba katan kaynaklar can kaybının 29’a kadar çıktığını bildirdi. 100’den fazla kişi yaralandı.
  • Yetkililer uyuşturucu kaçakçılığına, suç ağlarına ve olası bir komploya işaret ediyor. Hak savunucuları ise cezaevi yönetiminin ve ölümcül güç kullanımının da incelenmesini talep ediyor.
  • Sri Lanka’daki cezaevlerinde, tahminî 10.500 ila 13.200 kişilik kapasiteye karşılık 39.000 ila 42.000 kişinin bulunduğu bildiriliyor.
  • Tutuklu yargılananlar cezaevi nüfusunun yaklaşık üçte ikisi ile dörtte üçünü oluşturuyor. Önerilen ev hapsi yasası, bazı kişilerin elektronik gözetim altında evlerinde kalmasına olanak tanıyacak.
  • Soruşturmalar mahpuslar ve personel arasındaki ölümleri, silahlara erişimi, güç kullanımını ve ailelere verilen bilgileri ele almalı.
  • Kalıcı reform için tutuklu yargılama, personel, sağlık hizmetleri, kaçak mallar ve bağımsız denetim konularında adım atılması gerekiyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir