Aileler, 110 günlük kazının ardından bilimsel yanıtlar arıyor
Sri Lanka'nın kuzeyindeki Chemmani'de 583 insan kalıntısı çıkarılması, bağımsız uluslararası inceleme taleplerini yeniden gündeme getirdi. Aileler ve hak savunucuları, bazı gömülerin salgın hastalık ya da doğal afetle açıklanabileceğini öne süren arkeolojik rapora itiraz ediyor.
İçindekiler
- Aileler, 110 günlük kazının ardından bilimsel yanıtlar arıyor
- Arkeolojik raporda neler anlatılıyor?
- İnsan Hakları Komisyonu hukuka aykırı gömülere ilişkin kaygı bildirdi
- Giysiler, eşyalar ve yaş tahminleri neden önemli?
- Hak savunucuları farklı alanlardan uzmanlık istiyor
- Tarihlendirme ve DNA testleri hangi soruları yanıtlayabilir?
- 1996'daki dava Chemmani'yi hâlâ nasıl etkiliyor?
- Yenilenen soruşturma nasıl ilerledi?
- Siyasi talepler bağımsız soruşturma çağrısında birleşiyor
- Kasım ayındaki incelemede neler ele alınacak?
- Öne Çıkanlar
Raporda, Jaffna yakınlarındaki Sinthupathi Hindu mezarlığında en az 574 kişinin bulunduğu kaydediliyor. Ön değerlendirmelere göre bunların yaklaşık üçte ikisi bebek ya da çocuk. 583 rakamı ise 110 günlük kazı sırasında çıkarılan kalıntı gruplarının sayısını ifade ediyor. Adli tıp uzmanları, bazı kemikler ayrılmış ya da birbirine karışmış olduğunda temsil edilen kişi sayısını tahmin etmek için asgari birey sayısını kullanıyor.
Equal Rights Movement, baş arkeolog Profesör Raj Somadeva'nın yorumlarına dayanmak yerine, kanıtların çeşitli bilim dallarında uzmanlığı bulunan tarafsız bir ekip tarafından değerlendirilmesi çağrısı yaptı. Hareketin aktivisti Veerasingham, savaş sırasında kaybolan yakınlarını arayan ailelerin kurbanları teşhis edebilecek ve sorumluları ortaya çıkarabilecek bir soruşturmayı hak ettiğini belirterek çağrısını 25 Ekim 2026'da yaptı.
Jaffna Sulh Ceza Mahkemesi'nin soruşturmayı 19 Kasım'da ele almaya hazırlanmasıyla anlaşmazlık yeni bir aşamaya giriyor. Aileler, 16 Kasım saat 14.00'te protesto düzenleyeceklerini duyurdu. Dava, 1990'ların sonlarından bu yana savaş dönemindeki kaybolmalarla ilişkilendirilen ve Şubat 2025'te inşaat çalışmaları sırasında yeniden bulguların ortaya çıktığı bir alanla ilgili.
Bilimsel tarihlendirme, DNA yoluyla kimlik tespiti ve kemiklerin yaralanma ya da hastalık belirtileri açısından ayrıntılı incelenmesi henüz yapılmadı. Bu testler, insanların ne zaman yaşadığını, kim olduklarını ve nasıl öldüklerini belirlemek açısından kilit önem taşıyor.
Arkeolojik raporda neler anlatılıyor?
Kelaniya Üniversitesi Arkeoloji Lisansüstü Enstitüsü'nde kıdemli arkeolog olan Somadeva, 190 sayfalık özeti arkeolog Anusha Wanninayake ile hazırladı. Chemmani, Jaffna'da Adli Arkeolojik Kazı (2025/2026): Bulgulara İlişkin Özet Rapor başlıklı belge, mahkeme gözetiminde aşamalar halinde yürütülen kazı çalışmalarını anlatıyor.
Ekip; toprak katmanlarını, iskeletlerin konum ve dağılımını, kafataslarının yönünü, giysi parçalarını, madeni paraları ve diğer nesneleri inceledi. Raporda ayrıca gömülü kalıntıları bulmaya yardımcı olmak amacıyla yer altına sinyal gönderen yer radarıyla yapılan araştırmalara da yer veriliyor.
Yazarlar, Chemmani'deki bazı gömülerle yerleşik cenaze gelenekleri arasında benzerlikler bulunduğunu belirtiyor. Bozulmamış iskeletlerin çoğunda eller karın üzerinde ya da bedenin yanında duruyordu. Üst üste gömüler ve yerinden oynamış kemikler, insanların buraya farklı zamanlarda gömülmüş olabileceğinin işaretleri olarak yorumlandı.
Raporda, gömülerin bir bölgede yoğunlaşması ve cenaze eşyalarının görece az olması için salgın hastalık ya da doğal afet olası bir açıklama olarak öne sürülüyor. Önerilen senaryoya göre çok sayıda ölüm, cenazelerin hızla gömülmesini gerektirmiş olabilir. Raporda belirli bir salgın ya da afetin adı verilmiyor.
People's Action Organisation, üçüncü ara raporun 10 Ekim tarihli olduğunu ve Jaffna Eğitim Hastanesi Adli Tıp Birimi'ne sunulduğunu söylüyor. Raporun daha sonra mahkemeye sunulduğu tarih bazı anlatımlarda 19 Ekim, bazılarındaysa 20 Ekim olarak geçiyor. Veerasingham son belgeyi nihai rapor olarak nitelendirse de tartışma konusu belge başka kaynaklarda ara dönem arkeolojik değerlendirmesi olarak tanımlanıyor.
İnsan Hakları Komisyonu hukuka aykırı gömülere ilişkin kaygı bildirdi
Sri Lanka İnsan Hakları Komisyonu, Eylül 2025 tarihli olgu tespit raporunda gömü koşullarına ilişkin farklı bir ön değerlendirme yaptı. Rapor yayımlandığında 200'den fazla insan kalıntısı çıkarılmıştı.
Komisyon, alandaki uzmanların kalıntıların yüzde 90'ından fazlasının üzerinde giysi bulunmadığını kendilerine aktardığını bildirdi. Ayrıca iskeletlerin birbirine son derece yakın biçimde yattığını, bazı kalıntıların ise yüzeyin yalnızca 1,5 ila 2 fit altında bulunduğunu kaydetti.
Sri Lanka'nın ulusal insan hakları kurumu olan komisyon değerlendirmesini şu sözlerle açıkladı:
İskelet kalıntılarının konumları, bazı kalıntıların birbirine son derece yakın olması ve gömülerin sığlığı (bazı durumlarda yüzeyden yalnızca 1,5-2 fit derinlikte bulunmaları) dikkate alındığında, gömülerin hukuka aykırı biçimde ve yargısız infazlar kapsamında yapılmış olmasının makul bir olasılık olduğu da gözlemlenmiştir.
Yargısız infaz, yasal bir yargı sürecinin dışında gerçekleştirilen öldürme eylemleridir. Komisyon, ifadesinde makul bir olasılıktan söz etti ve daha kapsamlı soruşturma ile uzman desteği çağrısı yaptı.
Giysiler, eşyalar ve yaş tahminleri neden önemli?
Giysiler, anlaşmazlığın başlıca konularından biri haline geldi. Komisyon, giysi bulunmamasını gömü uygulamalarına ilişkin kaygılarla ilişkilendirdi. Daha sonraki arkeolojik değerlendirmede ise kumaşların toprak kimyası, nem, mikroorganizmalar ve gömülü kaldıkları süre nedeniyle çürüyebileceği belirtiliyor.
Bazı iskeletlerin yanında düğmeler, ilik halkaları ve küçük metal kopçalar bulundu. Arkeoloji ekibi, bunların en azından bazı kişilerin gömülürken giyinik olduğu ihtimaliyle uyumlu olduğunu değerlendirdi. Soruşturmacıların bu nesneleri her bedenin konumu ve çevresindeki toprağın koşullarıyla birlikte incelemesi gerekiyor.
Kazı kayıtlarında yüzük, bilezik, boncuk, muska, madeni para ve demir parçaları dahil 170 eser kaydı bulunuyor. Bazı demir parçaları geçici olarak tabut donanımı şeklinde yorumlandı. Çıkarılan eşyalar arasında biberonlar, okul çantaları, oyuncak bebekler ve yağmurluklar da olduğu bildirildi.
Ön yaş tahminlerinde kişilerin yaklaşık yüzde 41'i çocuk, yüzde 22'si bebek kategorisinde sınıflandırıldı. Bu oranlar toplamda yaklaşık yüzde 63'e, yani en az 574 kişiden kabaca 360'ına karşılık geliyor. Özellikle tahminlerin sahada yapılmış olması nedeniyle yaş kategorilerinin ve değerlendirme yöntemlerinin daha ayrıntılı açıklanması gerekiyor.
Son ara değerlendirmeye ilişkin bir anlatımda, çıkarılan 583 kalıntı grubunun yaklaşık 150'sinin ve bunlarla bağlantılı eşyaların incelendiği belirtiliyor. Ailelerin açıklığa kavuşturulmasını istediği bir diğer konu da incelemenin kapsamı. Tüm kalıntıların uzmanlarca değerlendirilmesi, alandaki yaş, yaralanma, hastalık ve gömü örüntülerinin karşılaştırılmasını sağlayabilir.
Hak savunucuları farklı alanlardan uzmanlık istiyor
Veerasingham, hükümetin kazı için finansman ve personel sağladığını, ancak gerçeği ortaya çıkarmak için arkeolojik yorumun ötesine geçilmesi gerektiğini söyledi. Equal Rights Movement, tarafsız uzman gözetiminde bilimsel tarihlendirme, DNA çıkarımı ve testi, morg incelemeleri ve ayrıntılı adli değerlendirme yapılmasını istiyor.
Hareket, mevcut yönetim de dahil olmak üzere art arda gelen hükümetleri, savaş suçu iddialarına ilişkin kanıtları siyasi amaçlarla başka yöne çekmekle de suçladı. Bu suçlamalar, ailelerin güven duyabileceği bir soruşturma talebinin parçası.
People's Action Organisation, 25 Ekim'de Jaffna'da düzenlediği basın toplantısında üçüncü ara raporu reddetti. Yalnızca bir örneklem üzerinde değil, çıkarılan bütün kalıntı grupları üzerinde uluslararası gözetim altında radyokarbon testi yapılmasını istedi. Temsilcileri, gerekirse yurt dışındaki Tamillerin devlet ödeneklerini aşan masraflara katkı sunmaya hazır olduğunu söyledi.
Zorla kaybedilenlerin aileleri de uluslararası adli tıp uzmanları ve akrabaların sağladığı örnekler de dahil olmak üzere DNA testlerinin uluslararası gözetim altında yapılmasını talep etti. Temsilcileri, raporun mezarlığı tanımlama biçimine ve alanı toplu mezar olarak adlandırmamasına da itiraz etti. Avukatlar bu itirazı mahkemeye sundukları dilekçede dile getirdi.
Bu taleplerin temelindeki pratik soru şu: Soruşturmanın kemiklerin çıkarılmasından insanları teşhis etmeye ve ölümlerini açıklamaya geçebilmesi için gereken personel, laboratuvar, prosedür ve bağımsızlık sağlanacak mı?
Tarihlendirme ve DNA testleri hangi soruları yanıtlayabilir?
İnsan Hakları Komisyonu dört temel eksik belirledi: adli antropoloji, adli arkeoloji, radyokarbon tarihlendirme ve erişilebilir DNA analizi. Bu çalışmaların her biri soruşturmanın farklı bir boyutuna ışık tutuyor.
Adli antropologlar, yaş gibi özellikleri tahmin etmek ve yaralanma ya da hastalık belirtilerini değerlendirmek için insan kemiklerini inceler. Adli arkeologlar, kalıntıların ve eşyaların toprakta nasıl konumlandığını kaydederek gömünün kendisine ilişkin bilgileri korur. Çalışmaları, tek tek kemiklerin incelenmesini alandaki daha geniş tabloyla birleştirir.
Komisyon özellikle yurt dışında bombalı saldırıların atmosferdeki izlerini kullanan 14C tarihlendirme yöntemine erişim önerdi. Bu yöntem, 1950 sonrasına ait biyolojik materyalin tarihlendirilmesine yardımcı olmak için nükleer silah denemeleriyle bağlantılı atmosferik radyoaktif karbon değişimlerinden yararlanıyor. Yöntemin kullanışlılığı, örneğe ve incelenen bilimsel soruya bağlı.
DNA testi, kalıntılardan elde edilen genetik materyalin hayattaki akrabaların gönüllü olarak sağladığı örneklerle karşılaştırılması yoluyla kimlik tespiti imkânı sunuyor. Komisyon, ailelerden alınan örnekler için güvenli bir DNA bankası kurulmasını ve güvenilir, bağımsız analiz yapılmasını sağlayacak yurt dışı uzmanlığından yararlanılmasını önerdi.
Tüm kalıntılar teste hazır hale gelmeden önce aileler örnek verebilir; böylece daha sonra karşılaştırma yapılabilir. Rıza, güvenli saklama ve sonuçların açık biçimde anlatılması bu sürecin temel unsurları olacaktır.
Komisyon ayrıca, bir taslak bulunmasına karşın Sri Lanka'nın toplu mezar soruşturmaları için standart bir çalışma prosedürünü resmen kabul etmediğini belirtti. Uzmanlara, Jaffna Barosu'na ve sivil topluma danışılması çağrısı yapan komisyon, ağır suçları soruşturacak ve kovuşturacak bağımsız bir kurum kurulmasını da önerdi.
1996'daki dava Chemmani'yi hâlâ nasıl etkiliyor?
Chemmani'nin geçmişi, 18 yaşındaki Tamil öğrenci Krishanthi Kumaraswamy'ye 7 Eylül 1996'da tecavüz edilmesi ve öldürülmesiyle yakından bağlantılı. Annesi, küçük erkek kardeşi ve bir aile dostu da onu aramaya gittikten sonra öldürüldü.
Somaratne Rajapakse, bu suçlarla bağlantılı olarak 1998'de hüküm giyen askerler arasındaydı. Yargılama sırasında Chemmani'de 300 ila 400 kişinin daha gömülü olduğunu öne sürdü. Haziran 1999'da verdiği ayrıntılı ifadede yerler belirtti; gözaltına alma, öldürme ve gömme iddialarını anlattı.
Mevcut mahkeme, Ceza Soruşturma Dairesi'ne Rajapakse'yi yeniden sorgulama yetkisi verdi. Rajapakse'nin önceki anlatımı, soruşturmacılara olası gömü yerleri ve kayıp kayıtları ile fiziksel kanıtlarla karşılaştırılabilecek bilgiler sunması bakımından önem taşıyor.
1999'daki kazılarda sekiz gömü yerinden 15 ceset çıkarıldı. Bunlardan ikisinin, Ağustos 1996'da Ariyalai'deki iş yerlerinden alınan garaj işçileri Rasaiah Satheeskumar ve Mahenthiran Uthaskaran olduğu belirlendi. Çıkarılan cesetlerin birkaçında yaralanma izleri vardı; bazılarının ellerinin bağlandığı ya da gözlerinin örtüldüğü belirtildi.
Savunma Bakanlığı, yakınlarının bulunamadığını belirterek Kasım 1999'da 355 aileye üzüntü bildiren mektuplar gönderdi. Bugün hâlâ yakınlarını arayan aileler için kazıların yeniden başlaması, onlarca yıl yanıtsız kalan soruların ardından kimlik tespiti yapılması umudunu doğuruyor.
Yenilenen soruşturma nasıl ilerledi?
Şubat 2025'te Sinthupathi mezarlığındaki inşaat çalışmaları insan kalıntılarını yüzeye çıkardı. 20 Şubat'taki ön incelemenin ardından mahkeme gözetiminde aşamalı kazılara başlandı. Çalışmalar henüz tamamlanmadı.
Başlıca gelişmeler birkaç on yıla yayılıyor:
- 7 Eylül 1996: Krishanthi Kumaraswamy'ye tecavüz edildi ve öldürüldü; onu arayan üç kişi de öldürüldü.
- 1998 ve Haziran 1999: Rajapakse Chemmani'de yüzlerce kişinin gömülü olduğunu öne sürdü ve daha sonra gömü yerlerini belirtti.
- 1999: Kazı ekipleri sekiz gömü yerinden 15 ceset çıkardı.
- Şubat 2025: Mezarlıktaki inşaat çalışmaları insan kalıntılarını ortaya çıkardı ve soruşturmanın yeniden başlatılmasına yol açtı.
- Eylül 2025: İnsan Hakları Komisyonu, olası hukuka aykırı gömülere ve adli inceleme kapasitesindeki eksikliklere ilişkin kaygılarını yayımladı.
- Ekim 2026: Arkeolojik değerlendirme ailelerin, hak savunucularının ve Tamil siyasi temsilcilerinin itirazlarına yol açtı.
- 16 ve 19 Kasım 2026: Aileler protesto düzenleyecek; üç gün sonra mahkemenin idari incelemesi yapılacak.
Kazının ilk bulguları arasında, 10 aylıktan küçük olduğu tahmin edilen üç bebeğin de bulunduğu 19 iskelet grubu yer aldı. Haziran 2025 ortasına gelindiğinde, şüpheli gömü alanının yüzde 40'ından azının kazıldığı bildirilirken drone ve uydu çalışmaları olası başka bir gömü yerini belirledi.
Bu ilk bulgular, ailelerin çalışmaların açılmış alanların ötesinde sürdürülmesi için neden ısrar ettiğini gösteriyor. Mezarlık soruşturmasının tam kapsamını belirlemek için yeni araştırmalar, kazı kararları ve finansman gerekiyor.
Siyasi talepler bağımsız soruşturma çağrısında birleşiyor
Democratic Tamil National Alliance sözcüsü Suresh K Premachandran, uluslararası soruşturma yürütülmesini ve kalıntıların geçmişteki ölüm ve kaybolma kayıtlarıyla karşılaştırılmasını istedi. Olası ateşli silah ve kesici alet yaralanmalarına ilişkin bildirimleri de adli inceleme gerektiren konular arasında gösterdi.
Eelam People's Democratic Party medya sekreteri Srikanth Panneerselvam, Cumhurbaşkanı Anura Kumara Dissanayake'ye soruşturmayla bizzat ilgilenmesi çağrısı yaptı. Salgın ya da afet açıklamalarının bilimsel olarak sınanması gerektiğini söyleyen Panneerselvam, 1996'da bölgede 850'den fazla kişinin kaybolduğuna ilişkin kayıtları gündeme getirdi.
Bu rakam bölgedeki kaybolma olaylarını kapsarken kazı verileri belirli bir alandan çıkarılan kalıntıları sayıyor. Kayıp kişileri bulunan kalıntılarla eşleştirmek, tek tek kimlik tespiti yapılmasını ve aile kayıtlarıyla resmî kayıtların karşılaştırılmasını gerektiriyor.
Ilankai Tamil Arasu Kachchi milletvekili Sivagnanam Shritharan da uluslararası soruşturma talep etti. Kathirkamanathan Kokilavani ve Yogarasa Kanagaranjani'nin de aralarında bulunduğu yakınlar derneği temsilcileri, soruşturmaya güvensizliklerini dile getirdi ya da yanıt alınamadan soruşturmanın kapatılabileceğinden endişe duyduklarını belirtti.
Adalet Bakanı Harshana Nanayakkara, uluslararası soruşturma yürütülmesini reddetti. Komisyonun yurt dışındaki laboratuvarlardan yardım alınması ve uzmanlık desteği sağlanması önerisi, bu nedenle soruşturmayı kimin kontrol edeceğine ilişkin daha geniş siyasi tartışmayla birlikte ele alınıyor.
Kasım ayındaki incelemede neler ele alınacak?
19 Kasım'daki idari incelemede kazıların, arkeolojik raporun ve örneklerin karbon tarihlendirmesi için yurt dışına gönderilmesi talebinin ele alınması bekleniyor. Ceza Soruşturma Dairesi iki rapor sundu ve Rajapakse'den yeni bir ifade alma izni aldı.
Adli Tıp Birimi Başkanı Sellaiah Piranavan, çıkarılan kalıntıları incelemek üzere bir uzmanlar kurulu oluşturulacağını söyledi. Sulh hâkimi Selvanayagam Leninkumar, arkeolojik raporun kopyalarının aileleri ve diğer paydaşları temsil eden avukatlara sunulmasını istedi.
Yakınlar açısından anlamlı ilerleme sağlayacak sonraki adımlar somut: rapora erişim, açık bir test programı, kazıların sürdürülmesine ilişkin kararlar ve gönüllü DNA karşılaştırmalarının nasıl yapılacağı hakkında bilgi. Ardından bilimsel bulguların tanık ifadeleriyle ve gözaltı, kaybolma ve gömü kayıtlarıyla birlikte değerlendirilmesi gerekecek.
Öne Çıkanlar
- Kazı ekipleri 110 iş gününde 583 kalıntı grubu çıkardı; ara raporda en az 574 kişinin bulunduğu kaydediliyor.
- Ön tahminlere göre kişilerin yaklaşık yüzde 63'ü bebek ya da çocuk kategorisinde.
- Aileler, hak savunucuları ve Tamil partileri, uluslararası adli tıp uzmanlarının katılımıyla bağımsız soruşturma yürütülmesini istiyor.
- İnsan Hakları Komisyonu, yargısız infazlarla bağlantılı hukuka aykırı gömüler için makul bir olasılık bulunduğunu belirtti ve uzman incelemesinin sürdürülmesini önerdi.
- Bilimsel tarihlendirme, DNA karşılaştırmaları ve yaralanma ya da hastalık incelemeleri bir sonraki aşamanın temelini oluşturuyor.
- Ailelerin protestosu 16 Kasım 2026'da, mahkemenin idari incelemesi ise 19 Kasım'da yapılacak.






