Binlerce soruşturma, bildirilen yalnızca 12 iz sürme sonucu
Sri Lanka Kayıp Şahıslar Ofisi, 31 Aralık 2023'e kadar 5.791 soruşturmayı tamamladığını bildirdi. Aynı yıllık raporda iz sürme birimi, polis desteğiyle yürütülen soruşturmaların 12 kişinin akıbetine ilişkin bilgi sağladığını belirtti: Altı kişi Sri Lanka'da yaşıyordu, dördü yasal olarak yurt dışındaydı, biri yurt dışında yasal statü olmadan bulunuyordu ve biri artık kayıp olarak sınıflandırılmıyordu.
İçindekiler
- Binlerce soruşturma, bildirilen yalnızca 12 iz sürme sonucu
- Toplumların ortak arayışı
- Ofis hangi amaçla kuruldu?
- Coğrafi açıdan önemli bir eksiği olan kamuya açık liste
- Veri tabanındaki rakamlar ne anlama geliyor?
- Soruşturma sayıları artıyor, kayıtların daha açık hesaplanması gerekiyor
- Maddi yardım ve hakikat arayışı
- Koruma ve katılım hâlâ öncelikli
- Arayışın önündeki pratik engeller
- Öne Çıkanlar
Bu rakamlar, çok daha büyük bir sorumluluk taşıyan kurumun farklı faaliyet alanlarını yansıtıyor. Kurumun veri tabanında 21.374 fiziksel başvuru bulunuyordu. Diğer kayıtların kayıp askerler, mükerrer başvurular veya görev alanı dışındaki vakalar olarak gruplandırılmasının ardından 14.988 kayıt aktif olarak sınıflandırıldı. Ülke genelindeki aileler hâlâ temel sorunun yanıtını arıyor: Kaybolan kişinin başına ne geldi?
Ofisin 2023 yıllık raporunda binlerce görüşme, maddi yardım önerileri ve yasal belgelerin temin edilmesine yönelik destek belgeleniyor. Raporda ayrıca personel yetersizliği, önceki komisyonlardan kalan ifadeleri bir araya getirmekte yaşanan güçlükler ve kamuoyunun güvenini kazanma sorunları da kaydediliyor.
Daha önce devlet yetkililerine ifade vermiş yakınlar için sorun son derece somut ve acı verici. Ailelerin kayıplarını tekrar tekrar anlatmak zorunda kalmaması için yıllar önce sunulan kanıtların bulunması, korunması ve bir soruşturmayla ilişkilendirilmesi gerekiyor. Ofisin kendi kayıtları, soruşturma sayılarını, sağlanan desteği ve kayıp bir kişinin izinin sürülmesini neden ayrı ayrı değerlendirmek gerektiğini gösteriyor.
Toplumların ortak arayışı
1971'deki ve 1987-1989 dönemindeki Janatha Vimukthi Peramuna (JVP) ayaklanmaları sırasında ve 2009'da sona eren Sri Lanka devleti ile Tamil Eelam Kurtuluş Kaplanları arasındaki iç savaşta on binlerce kişi kayboldu. Güneydeki Sinhalalı aileler, Kuzey ve Doğu'da yoğunlaşan Tamil aileler ve Müslüman aileler bu kayıplardan etkilendi.
1980'lerde çoğunluğu Sinhalalı olan kayıplarla ilgili soruşturmalar yürüten emekli bir Müslüman kamu görevlisi, kazıklara geçirilip sergilenen cesetlere, cesetlerin altında saklanan sağ kalanlara ve mühimmat tükenince kurtulan kişilere ilişkin ifadeleri hatırladı. Artık fiziksel olarak güçsüz olan ve yurt dışında yaşayan bu kişi, ifade veren kadınların yas ve korkusunun etkisinden hâlâ kurtulamadı.
Sri Lanka dışında faaliyet gösteren Uluslararası Hakikat ve Adalet Projesi, anıların korunması ve önceki başkanlık komisyonlarının kayıtlarının bulunması için çalıştı. Bu çalışma, sayısallaştırılmamış raporların bulunmasını, taranmasını ve binlerce ismin karşılaştırılmasını gerektirdi. Bu zahmetli çalışmanın büyük bölümünü, Sinhalalıların kaybolması üzerine çalışan Tamil bir araştırmacı yürüttü.
Sri Lanka, Kayıpları Anma Günü'nü JVP ayaklanmaları ve devletin ayaklanmaları bastırma operasyonları sırasında yaşanan şiddetin mirası olarak 27 Ekim'de anıyor. Yanıt arayışı, farklı dönemlere ve toplumlara uzanıyor. Birleşmiş Milletler Zorla veya İrade Dışı Kaybetmeler Çalışma Grubu, 2015'te Sri Lanka'da, yalnızca Irak'ın gerisinde kalan, çözüme kavuşturulmamış en büyük ikinci dosya sayısını kayda geçirdi.
Ofis hangi amaçla kuruldu?
Zorla kaybetme, devlet görevlilerinin veya devletin yetkilendirmesi, desteği ya da onayıyla hareket eden kişilerin birini alıkoyup ardından akıbetini veya nerede olduğunu gizlemesi ya da o kişiyi ellerinde tuttuklarını kabul etmemesi durumunda gerçekleşir. Kişi, hukukun korumasından mahrum bırakılır. Devletin yükümlülükleri arasında soruşturma yürütmek, ne olduğunu ortaya çıkarmak, sorumluları adalet önüne çıkarmak ve mağdurların zararını gidermek bulunur.
Kayıp Şahıslar Ofisinin görev alanı daha geniştir; çatışma, siyasi huzursuzluk ve toplumsal olaylarla bağlantılı kayıpların yanı sıra kayıp askerleri ve polisleri de kapsar. Ofisin sorumlulukları arasında kişilerin izini sürmek, yakınları ve tanıkları korumak, kayıtları bir araya getirmek ve yardım önerilerinde bulunmak yer alır.
Kurumun kurulması için yürütülen kampanya onlarca yıl sürdü. Bu kampanyaya ilişkin anlatımlarda ofisin kuruluşu 2017'ye tarihleniyor; ofisin yıllık raporları ise 2016'da çıkarılan yasa uyarınca resmen kurulup faaliyete geçtiği yılı 2018 olarak veriyor. Başlıca aşamalar şöyleydi:
- 2016: Parlamento, 2016 tarihli ve 14 sayılı Kayıp Şahıslar Ofisi Yasası'nı kabul etti.
- 2018: Kayıp Şahıslar Ofisi kalıcı bir kurum olarak faaliyete geçti.
- Şubat 2020: Ofis, mükerrer kayıtları kurum içinde kontrol ederken ailelerden kayıtları doğrulamalarını istemeye başladı.
- 26 Kasım 2020: Kayıp kişiler listesini ofislerine gönderdi.
- Şubat 2022: Mevcut vakalara yoğunlaşmak amacıyla başvuru kabulünü geçici olarak durdurdu.
- 31 Aralık 2023: İlk aşamada 5.791 soruşturmayı tamamladığını bildirdi.
Coğrafi açıdan önemli bir eksiği olan kamuya açık liste
Kayıp Şahıslar Ofisinin yayımladığı başvuru listesinde kayıtların nasıl derlendiği açıklanıyor. Liste; doğrudan yapılan başvurulardan, Bölge Sekreterlikleri aracılığıyla toplanan ve eski Ulusal Entegrasyon ve Uzlaşı Bakanlığı tarafından iletilen kayıtlardan ve kayıp askerlerin listelerinden oluşturuldu.
Yayımlama duyurusunda önemli bir eksiklik belirtiliyor: En fazla başvurunun yapıldığı bölge olan Batticaloa listeye alınmamış, kayıtların daha sonra yayımlanacağı bildirilmişti. Duyuruda bu kayıtların ne zaman yayımlanacağı belirtilmiyor. Bu nedenle okurlar, listenin kapsamını değerlendirirken bu coğrafi sınırlamayı göz önünde bulundurmalı.
Sivil başvurularda listede Kayıp Şahıslar Ofisi referans numarası, kişinin İngilizce ve Sinhala ya da Tamil dillerindeki adı, kaybolma tarihi ve kişinin son yaşadığı bölge yer alıyor. Askeri kayıtlarda ise hizmet numarası, rütbe ve kişinin kaybolduğu yer gibi ek bilgiler bulunuyor.
Ofis, listenin görev alanına girip girmediği konusunda açıklığa kavuşturulması gereken bazı vakaları da içerdiğini söylüyor. Ayrıca önceki devlet kurumlarının, komisyonların ve diğer kuruluşların elindeki bilgilerin veri tabanında bir araya getirilmesi gerektiğini belirtiyor. Bu çalışma, kamuya açık listeyi ailelerin devletin saklamasını beklediği eski ifadelerle doğrudan ilişkilendiriyor.
Veri tabanındaki rakamlar ne anlama geliyor?
Kayıp Şahıslar Ofisi, Mart 2022'de 21.374 doğrudan başvuru kaydetti ve 2023 sonu itibarıyla da 21.374 fiziksel başvuru bulunduğunu bildirdi. Bu toplamın içinde 6.386 kayıt; kayıp askerler, mükerrer başvurular veya ofisin görev alanı dışındaki vakalar olarak gruplandırıldı ve geriye 14.988 aktif kayıt kaldı.
Bu 6.386 kayıt üç farklı kategoriyi bir araya getiriyor. Kayıp askerler Kayıp Şahıslar Ofisi Yasası'nda açıkça kapsama alınırken, mükerrer kayıtlar ve görev alanı dışındaki başvurular farklı şekilde ele alınmalı. Raporda her gruba kaç kaydın düştüğünü gösteren bir döküm bulunmuyor.
Ofis soruşturma çalışmalarını dönemlere ayırarak önce 2000 sonrası vakalara, ardından 1980-2000 arasındaki ve son olarak 1980 öncesindeki vakalara öncelik verdi. Yasal görev alanı, ne zaman kaybolduklarına bakılmaksızın kayıp kişileri kapsıyor; ancak bu sıralama, ilk soruşturma aşamasını daha yakın dönemdeki çatışma sürecine odaklıyor.
2023 raporuna göre önceki komisyonların raporlarını ifade kayıtlarıyla eşleştirmek ciddi miktarda çalışma süresi gerektiriyor. Raporda, eğitimli bir sosyal hizmet uzmanının günde en fazla 15 dosyayı işleyebileceği tahmin ediliyor. Önceki ayaklanmalardan etkilenen aileler açısından tamamlanmamış bu çalışma, onlarca yıl öncesine dayanıyor olabilecek kanıtlarla ilgili.
Soruşturma sayıları artıyor, kayıtların daha açık hesaplanması gerekiyor
Kayıp Şahıslar Ofisinin 2022 yıllık raporunda, o yılın sonuna kadar toplam 2.647 soruşturmanın tamamlandığı; bunların 2.110'unun 2022'de sonuçlandığı kaydedildi. 2023 raporunda toplam sayı 5.791 olarak verildi ve 2023 boyunca 2.832 soruşturma yürütüldüğü belirtildi.
Yayımlanan rakamlarda açıklanmamış bir fark var: Önceki toplam olan 2.647'ye 2.832 eklenince 5.791 değil, 5.479 ediyor. 2023 raporunda ayrıca 1. Aşama'da kalan soruşturmalar için iki farklı sayı, bir bölümde 1.221, başka bir bölümde 1.150 veriliyor. Raporda bu farklılıklar açıklanmıyor.
Soruşturma heyetleri genellikle üç uzmandan oluşuyor. Heyetler, kayıp kişinin yakınlarından kişi ve kaybolma koşulları hakkında bilgi alıyor, ayrıca görüşmesi ayrı yapılan başka bir tanık talep ediyor. Ardından yasal belgeler, maddi yardım, barınma veya daha ileri soruşturma gibi önlemler öneriyor.
İz sürme birimi, 2023 sonuna kadar 931 başvurunun daha ileri soruşturma için önerildiğini, bunların 338'i için işlem yapıldığını bildirdi. Kayıp 50 kişiyle ilgili raporlar Ceza Soruşturma Dairesine iletildi. Birim, akıbetini açıklığa kavuşturduğunu belirttiği 12 kişinin yanı sıra, mahkeme süreçleri devam ettiği için beklettiği dört dosya kaydetti.
Maddi yardım ve hakikat arayışı
2023 raporunda 2.252 aile için aileyi yeniden ayağa kaldırma ödemesi, 1.565 aile için yasal belgeler konusunda destek, 587 aile için iz sürme veya daha ileri soruşturma ve 257 aile için aile desteği önerileri yer aldı. Bunlar soruşturma heyetlerinin kaydettiği önerilerdir; ödemeleri ve belgeleri ilgili makamlar sağlar.
Yokluk Belgesi, bir kişinin kayıp olduğunun resmen tanınmasını sağlar ve akıbeti hâlâ açıklığa kavuşmamışken yakınlarının idari işlerini yürütmesine yardımcı olabilir. Raporda Ölüm Belgesi başvurularına yapılan yönlendirmeler de kaydediliyor. Maddi destek ise başka bir acil soruna çözüm getiriyor: Bir kişinin kaybolması, yakınları onu aramak için para harcarken ailenin temel gelir kaynağını ortadan kaldırabilir.
Uluslararası Af Örgütünün Kasım 2020 tarihli açıklamasında, aylık 6.000 Sri Lanka rupisi tutarındaki geçim ödeneğinin, dönemin hükümeti ödemeleri durdurmadan önce yalnızca sınırlı sayıda aileye ulaştığı belirtildi. Örgüt, yardımın yeniden başlatılması ve kapsamının genişletilmesi için kaynak ayrılması çağrısı yaptı.
O dönem Uluslararası Af Örgütü Genel Sekreterlik Ofisi direktörü olan David Griffiths, yakınların karşılaştığı maddi zararı şöyle anlattı:
Ailenin temel gelirini sağlayan kişinin kaybolması, çoğu zaman aileyi maddi yıkıma sürükleyebilir.
Önceki aylık ödenek ile daha sonraki aileyi yeniden ayağa kaldırma ödemesi önerileri farklı raporlama dönemlerine ait. 2023 rakamları önerilen yardımları kapsarken, 2020 tarihli açıklamada daha önce başlatılan ve ardından durdurulan ödenekten söz ediliyor.
Koruma ve katılım hâlâ öncelikli
Kayıp vakalarının peşinden giden aileler ve avukatlar tehditlerle karşılaştı. Uluslararası Af Örgütü, 2020'de insan hakları avukatı Kumaravadivel Guruparan'ın, ordunun üniversite yönetimi üzerindeki baskısının ardından Jaffna Üniversitesindeki görevinden ayrılmak zorunda kaldığını söyledi. Guruparan, 1996'da askeri gözetim altına alınan 24 Tamil gencin ailelerini temsil ediyordu.
2008 ve 2009'da Sri Lanka Donanması subayları tarafından kaybedildikleri öne sürülen 11 gencin yakınlarını temsil eden avukat Achala Senevirathna tecavüz ve ölüm tehditleri dâhil tehditler aldı. Uluslararası Af Örgütü, o dönemde şikâyetlerine rağmen yetkililerin hiçbir adım atmadığını belirtti.
Kayıp Şahıslar Ofisinin yıllık raporlarında, bazı soruşturma yerlerinde başvuru sahiplerinin katılımını engellemeye çalıştığı belirtilen protestolar anlatılıyor. Ofis, protestoları tazminat konusundaki yanlış anlamalara ve uluslararası adalet ya da uluslararası katılım taleplerine bağladı. Kamuoyunun güvenini kazanmayı da başlıca sorunlardan biri olarak gösterdi.
İnsan kalıntılarını içeren soruşturmalarda da görüşmelerde olduğu gibi katılım önemli. Vavuniya Yüksek Mahkemesinde görülen bir davada Kayıp Şahıslar Ofisi, kalıntılarla ilgili yargıç soruşturmalarına ailelerin katılma ve avukatlar tarafından temsil edilme hakkını destekledi. Yakınların soruşturmacılara kritik bilgiler sağlayabileceğini belirtti.
Arayışın önündeki pratik engeller
Kayıp Şahıslar Ofisi, planlanan 12 bölge ofisine karşılık, Kilinochchi'deki ofis dâhil beş bölge ofisinin bulunduğunu bildirdi. 2022 yılı personel raporunda onaylanmış kadro 255 pozisyon olarak gösterilirken, daimi personel sayısı yalnızca 24, sözleşmeli personel sayısı ise dörttü. Bir sonraki yılın raporunda da soruşturmaları ve ailelere desteği etkileyen personel eksikliğinden söz edildi.
Ofis ayrıca, kurucu yasasının 11(a) maddesini kaldıran 2017 değişikliğinin bağımsızlığını, özellikle görevini yerine getirmek için ihtiyaç duyduğu kişi veya kuruluşlarla anlaşma yapma imkânını zorlaştırdığını belirtti. Yönetim değişiklikleri ve işe alım sorunları da bu kısıtları artırdı.
Personelin mevcut vakalara yoğunlaşabilmesi için başvuru kabulü Şubat 2022'de durduruldu. 2023 raporunda bu geçmişe yeniden değiniliyor ancak başvuruların genel olarak hangi tarihte yeniden alınacağı belirtilmiyor. Ofisin takip eden yıl içinde ilk aşamada kalan soruşturmaları tamamlamaya yönelik planları, o tarihte belirlenen hedeflerdi.
Aileler için ilerleme, aynı anda karşılanması gereken birkaç somut ihtiyacı kapsıyor: Ofise erişim, ifade verirken korunma, yakınlarının gelirinden mahrum kalmadan yaşamlarını sürdürebilmek için yardım ve hem yeni bilgileri hem de önceden kaydedilmiş ifadeleri kullanan bir soruşturma. Kayıp Şahıslar Ofisinin raporları bu alanların her birindeki idari çalışmaları belgeliyor; ancak bildirilen iz sürme sonuçlarının sayısı çok daha düşük.
Öne Çıkanlar
- Kayıp Şahıslar Ofisi, 2023 sonuna kadar 5.791 soruşturmayı tamamladığını ve veri tabanında 14.988 aktif kayıt bulunduğunu bildirdi.
- İz sürme birimi, 12 kişinin akıbetine ilişkin bilgi verdiğini ve daha ileri soruşturma için önerilen 338 başvuru hakkında işlem yapıldığını açıkladı.
- Yayımlanan başvuru listesinde başlangıçta en fazla başvurunun yapıldığı bölge olarak belirtilen Batticaloa yer almadı.
- Ofis 2000 sonrası vakalara öncelik verirken, önceki komisyonların kayıtlarının bir araya getirilmesi gerekiyordu.
- Öneriler arasında maddi yardım ve yasal belgeler yer aldı; bunların sağlanması için ilgili makamlara yönlendirme yapıldı.
- Personel yetersizliği, vakaların peşinden giden kişilere yönelik tehditler, kamuoyu güveniyle ilgili sorunlar ve yayımlanan tutarsız toplamlar yanıt arayışını zorlaştırıyor.






