İslamabad Dörtlüsü, İran’da Ateşkes ve Yeni Bir Orta Doğu Güvenlik Düzeni Arıyor

11 dakikalık okuma
İslamabad Dörtlüsü, İran’da Ateşkes ve Yeni Bir Orta Doğu Güvenlik Düzeni Arıyor

Savaş İkinci Ayına Girerken Dört Ülke Bir Araya Geldi

Mısır, Pakistan, Suudi Arabistan ve Türkiye dışişleri bakanları, ABD, İsrail ve İran arasındaki savaşı durdurmak ve savaşın ardından oluşabilecek güvenlik düzenlemelerini şekillendirmek amacıyla 29 Mart 2026’da İslamabad’da bir araya geldi. Pakistan Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Ishaq Dar’ın Dışişleri Bakanlığında ev sahipliği yaptığı toplantı, giderek aciliyet kazanan diplomatik çabaların merkezine Pakistan’ı yerleştirdi.

İçindekiler
  1. Savaş İkinci Ayına Girerken Dört Ülke Bir Araya Geldi
  2. Bu Dört Hükümet Neden Bir Araya Geldi?
  3. Katar Neden Masada Yok?
  4. Pakistan’ın Bağlantıları Washington’a da Tahran’a da Uzanıyor
  5. İlk Saldırılardan İslamabad Toplantısına
  6. Washington’ın Önerisi, Tahran’ın Talepleri
  7. Enerji Şoku Pakistan’a Bekleme Alanı Bırakmıyor
  8. Sınırlı Bir Gemi Geçişi İzni Temasları Açık Tutuyor
  9. Dörtlü, Acil Ateşkesin Ötesini Hedefliyor
  10. Öne Çıkanlar

31 Mart itibarıyla ABD ve İsrail’in İran’a yönelik askeri harekâtı ikinci ayına girmişti. Füzeler ve insansız hava araçları Basra Körfezi’ni aşmaya devam ediyor, Hürmüz Boğazı fiilen kapanmış bulunuyor ve küresel petrol fiyatları varil başına 100 doların üzerine çıkmıştı. Dört hükümet, çatışmaların daha fazla yayılmasını önlemeye çalışırken Washington ile Tahran arasındaki iletişimi açık tutmaya uğraşıyordu.

İslamabad toplantısı, ilk olarak mart ayının başlarında Riyad’da gündeme getirilen bir mekanizma üzerine şekillendi. Gayriresmî eşgüdüm, dört ülkenin karşıt taraflarla konuşabilecek hükümetler olarak öne çıktığı ayrı bir diplomatik kanala dönüştü. Hedefleri ateşkesin ötesine geçerek ne ABD’nin korumasına ne de İran’ın gücüne bu denli bağımlı olan bir bölgesel güvenlik sistemi oluşturmaktı.

Uluslararası Kriz Grubu’nda Körfez uzmanı olan Yasmine Farouk, dört ülkenin çabalarını neden yoğunlaştırdığını anlattı. İran’daki nükleer tesislerde meydana gelen hasara ve askerlerin çatışmaya katılma ihtimaline dikkat çekti.

Bu dört ülkeden oluşan grup, savaş gerçekten tehlikeli bir aşamaya geldiği için çok daha aktif olmaya başladı. İsrail’in İran’daki nükleer tesislere zarar verdiğini ve askerlerin konuşlandırılması ihtimalini gördük. Bu, şimdiye kadar savaşın durmasını istemediğini söyleyen bazı Körfez ülkelerinin bile işlerin kontrolden çıktığını fark etmesine yol açabilecek bir kâbus.

Reklam

Bu Dört Hükümet Neden Bir Araya Geldi?

Suudi Arabistan ve Türkiye, aynı masaya farklı konumlardan geldi. Suudi Arabistan’ın Birleşik Arap Emirlikleri’yle birlikte Washington’a özel olarak İran’ın işini bitirmesi yönünde baskı yaptığı bildirildi. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Arap hükümetlerine Tahran’a karşı yürütülen savaşın dışında kalmaları çağrısında bulunmasıyla Türkiye, büyük Sünni güçler arasında İran’ın en yüksek sesli savunucusu hâline geldi.

Farouk, Suudi Arabistan’ın konumunu, birbiriyle yarışan tehlikeler arasında verilmesi zor bir karar olarak nitelendirdi. Riyad, Körfez’deki gemilere yönelik saldırılar ve Hürmüz Boğazı’nın fiilen rehin tutulması nedeniyle İran’ın bedel ödemesini istiyor. Suudi liderler ayrıca ABD’nin ardında kaos bırakarak çekilmesinden ve krallığın öfkeli, yaralı bir komşuyla tek başına karşı karşıya kalmasından endişe ediyor.

Grubun başarısı için en fazla siyasi sermayeyi Türkiye ortaya koydu. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, İsrail’in hedeflerinin İran’ın nükleer kapasitesini ortadan kaldırmanın ötesine geçtiği uyarısında bulundu. Türkiye’nin istihbarat teşkilatı başkanı İbrahim Kalın ise savaşın, bölgenin tarihi ve siyasi yaşamında merkezi yere sahip Türkler, Kürtler, Araplar ve Farslar arasında onlarca yıl sürecek bir çatışmanın zeminini hazırlamak amacı taşıdığını söyledi.

Genellikle daha çok yakın çevresine odaklanan Mısır, bağlantısızlar hareketinin liderlerinden olduğu dönemi hatırlatan bir arabuluculuk rolü üstlendi. Bu gelenek, ülkelerin rakip büyük güçlerden bağımsız hareket alanı aramasına dayanıyordu.

Pakistan hem toplantıya ev sahipliği yaptı hem de taraflar arasındaki bağlantıları sağladı. Nükleer silahlara sahip olan ülkenin İran’la yaklaşık 900 kilometrelik, yani 560 millik bir sınırı bulunuyor. İran’dan sonra dünyadaki en büyük ikinci Şii nüfusa da Pakistan ev sahipliği yapıyor. Coğrafi, kültürel ve dinî bağlar, İslamabad’a Tahran’la temasını sürdürürken Washington’la da yakın çalışmak için gerekçeler sunuyor.

Katar Neden Masada Yok?

Katar’ın yokluğu dikkat çekiciydi; Doha tarihsel olarak Tahran’la ilişkilerde arabuluculuk yaptı. Diplomatik kaynaklar, Katar’ın Ras Laffan sıvılaştırılmış doğal gaz tesisine yönelik İran saldırılarına öfkeli olduğunu ve tesis zaten kapalı olmasına rağmen bunu ihanet olarak gördüğünü söyledi.

Katar, savaşın sona ermesini istiyor; bu yönüyle tırmanmayı teşvik ettiği bildirilen BAE’den ayrılıyor. Ancak Doha, İran adına aktif bir arabulucu olmaya yanaşmadı. Dolayısıyla İslamabad grubu, çatışmaların sona ermesini isteyen tüm hükümetleri kapsamak yerine diplomatik kanalı sürdürmeye hazır ülkeleri bir araya getirdi.

Bu karşıtlık, Körfez hükümetlerinin karşı karşıya olduğu baskıları gözler önüne seriyor. Bir ülke ateşkesi desteklerken kendi topraklarına ya da enerji altyapısına saldıran bir hükümet adına mesaj taşımaya yanaşmayabilir. Dörtlü için kendi üyelerini sürece bağlı tutmak görevin yalnızca bir parçası; komşu ülkelerin öfkesi ve farklı güvenlik öncelikleri arasında da çalışması gerekiyor.

Reklam

Pakistan’ın Bağlantıları Washington’a da Tahran’a da Uzanıyor

Pakistan’ın rolü, rakip güçler arasında onlarca yıldır mesaj taşımasına dayanıyor. Cumhurbaşkanı Yahya Han, 1971’de Henry Kissinger’ın Pekin’e yaptığı gizli uçuşa ve sonunda ABD ile Çin Halk Cumhuriyeti arasında ilişkilerin normalleşmesine yol açan temasların kurulmasına yardımcı oldu.

1980’lerde Pakistan, Afgan mücahitlerine Batı desteğinin başlıca kanalı oldu; aynı zamanda Sovyetler Birliği’nin Afganistan’dan çekilmesi için bir çerçeve oluşturan Cenevre Anlaşmaları’yla bağlantılı görüşmelere ev sahipliği yaptı. Daha yakın dönemde İslamabad, 2020’de ABD ile Taliban arasında imzalanan Doha Anlaşması’na giden temasların kurulmasına yardımcı oldu.

Pakistan bugün, komşusu İran’la kaçınılmaz ilişkisini Cumhurbaşkanı Donald Trump yönetimiyle alışılmadık ölçüde yakın bağlarıyla birleştiriyor. Genelkurmay Başkanı Mareşal Asim Munir Beyaz Saray’ı iki kez ziyaret etti; Başkan Yardımcısı JD Vance ve Özel Temsilci Steve Witkoff’la düzenli iletişim hâlinde. Trump, Munir’i kamuoyu önünde "en sevdiğim mareşal" diye nitelendirdi. Bu kişisel bağ, İslamabad’a üst düzey Amerikalı karar alıcılara doğrudan erişim sağlıyor.

Pakistan’ın büyük Şii nüfusu da İran’la, nüfusunun çoğu Sünni olan ülkelerin aynı şekilde kuramayacağı dinî ve kültürel bağlar oluşturuyor. Uzun sınırı nedeniyle İran’daki istikrarsızlık, Pakistan için uzak bir dış politika konusu değil, doğrudan bir kaygı.

Pakistanlı siyasi analist Zahid Hussain, İslamabad’ın nüfuzunun sınırlarını anlattı. Pakistan’ın iki hükümet arasında mesaj iletebileceğini, ancak bir anlaşmayı dayatacak güce sahip olmadığını söyledi.

Pakistan şu anda arabulucudan ziyade haberci rolü oynuyor, Amerika ile İran arasında mesajları iletiyor. Savaş bu girişimin ardından sona ererse İslamabad’ın diplomasisi önemli ölçüde güçlenir. Ancak savaş devam ederse bundan en çok zarar görecek ülkelerden biri Pakistan olur.

Haberci, önerileri ve yanıtları taşır. Arabulucu ise karşıt tarafların uzlaşmaya varmasına yardımcı olmak için daha etkin bir rol üstlenir. Hussain’in değerlendirmesi, İslamabad diplomatik rolünü büyütmeyi umsa da Pakistan’ın şu anki katkısının ilk kategoride olduğunu gösteriyor.

Reklam

İlk Saldırılardan İslamabad Toplantısına

Savaş, ABD ve İsrail’in Epic Fury Operasyonu’nu başlattığı 28 Şubat 2026’da başladı. İlk saldırılarda İran’ın dini lideri Ali Hamaney saniyeler içinde öldürüldü ve onlarca üst düzey yetkili hedef alındı. İran, Bahreyn, Kuveyt, Katar ve BAE’deki Amerikan üslerine füze saldırılarıyla karşılık verirken Hürmüz Boğazı’nı da fiilen kapattı.

Çatışma, Umman’ın aracılık ettiği nükleer müzakereler sürerken başladı. Bu görüşmelerin Washington ile Tahran’ı bir anlaşmaya yaklaştırdığı bildiriliyordu. Görüşmeler sırasında saldırıya uğramış olmak, İranlı liderlerin yeni bir diplomatik sürece katılmadan önce güvence istemelerinin başlıca nedenlerinden biri hâline geldi.

İslamabad girişimine giden başlıca adımlar bir ay içinde atıldı:

  • 28 Şubat 2026: ABD ve İsrail, Ali Hamaney’in ölümüne ve İran’ın misillemesine yol açan Epic Fury Operasyonu’nu başlattı.
  • Mart ayının başları: Mısır, Pakistan, Suudi Arabistan ve Türkiye, Riyad’da eşgüdüm mekanizmalarını şekillendirmeye başladı.
  • 28 Mart: İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ile Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, 90 dakika süren bir telefon görüşmesi yaptı.
  • 29 Mart: Dört ülkenin dışişleri bakanları, Pakistan Dışişleri Bakanlığında İslamabad’da bir araya geldi.
  • 29 Mart’taki toplantının hemen ardından: Ishaq Dar, kriz hakkında Çinli yetkililere bilgi vermek üzere Pekin’e uçtu.

Pezeşkiyan, 28 Mart’taki görüşmede doğrudan müzakerelere geçilmeden önce güven artırıcı önlemlerin şart olacağını Şerif’e söyledi. Bu kaygı, İran’ın önceki müzakereler sırasında askeri saldırılara maruz kalma deneyiminden kaynaklanıyordu.

Washington’ın Önerisi, Tahran’ın Talepleri

Trump, Pakistanlı aracılar üzerinden Tahran’a 15 maddelik bir ateşkes çerçevesi gönderdi. Bildirilen şartlar arasında 30 gün sürecek ateşkes ve İran’ın Natanz, İsfahan ve Fordo’daki nükleer tesislerinin sökülmesi bulunuyor.

Washington ayrıca İran’ın zenginleştirilmiş uranyum stoklarının Uluslararası Atom Enerjisi Ajansına devredilmesini, balistik füze geliştirme faaliyetlerinin sınırlandırılmasını ve Hizbullah ile Husiler gibi bölgesel silahlı ortaklara verilen desteğin sona erdirilmesini istiyor. Zenginleştirilmiş uranyum, nükleer amaçlarla kullanılmak üzere işlenmiş malzemedir; öneri, İran’ın mevcut stoklarının uluslararası nükleer kuruma devredilmesini öngörüyor.

Reklam

ABD’nin teklifinde, İran’ın nükleer programıyla ilgili yaptırımların kaldırılması ve sivil nükleer faaliyetlerine teknik destek verilmesi de yer alıyor. Yaptırımlar, hükümetlerin bir ülkeyle ticareti, finansal ilişkileri veya diğer işlemleri kısıtlamak için kullandığı önlemlerdir. Bunların kaldırılması, Washington’ın İran’dan talep ettiği tavizlere karşı önerdiği karşılığın bir parçası olacak.

İran, şartların adaletsiz olduğunu ve ABD’nin taleplerine ağırlık verdiğini belirterek öneriyi reddetti. Tahran, Pakistan kanalları üzerinden kendi koşullarını iletti: ABD ve İsrail’in tüm askeri saldırganlığının sona ermesi, gelecekteki saldırıları önleyecek düzenlemeler yapılması ve savaş zararları için tazminat ödenmesi.

Tahran ayrıca Lübnan ve Irak’taki müttefik gruplarına yönelik saldırıların durmasını ve Hürmüz Boğazı üzerindeki İran egemenliğinin uluslararası alanda tanınmasını istiyor. Bu talep, İran’ın nükleer programı, füzeleri ve bölgesel ilişkilerinin yanı sıra su yolunu da bir anlaşmazlık konusu hâline getiriyor.

Washington’ın önerisi, İran’ın önemli askeri ve nükleer kapasitesinden vazgeçmesini; karşılığında ekonomik rahatlama ve sivil nükleer faaliyetlere destek almasını öngörüyor. Tahran’ın yanıtı ise gelecekteki saldırılara karşı korunma, tazminat ve boğaz üzerindeki yetkisinin tanınmasına odaklanıyor. Bu tutumlar arasındaki fark büyük. 31 Mart itibarıyla doğrudan görüşmeler için tarih belirlenmemişti.

Enerji Şoku Pakistan’a Bekleme Alanı Bırakmıyor

Hürmüz Boğazı, normal koşullarda küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz arzının yaklaşık yüzde 20’sini taşıyor. Boğazın fiilen kapanması, 1973 ambargosundan bu yana yaşanan en ağır enerji krizine yol açtı. Sıvılaştırılmış doğal gaz, gemilerle taşınabilmesi için soğutularak sıvı hâle getirilen gazdır.

Savaş öncesinde yaklaşık 65 dolar olan referans fiyat, savaş sırasında varil başına 100 doların üzerine çıkarken petrol fiyatları iki kattan fazla arttı. Pakistan yurt içi yakıt fiyatlarını yaklaşık yüzde 20 artırdı ve enerjiden tasarruf etmek için haftalık çalışma düzenini dört güne indirdi. Hükümetin adımları, Körfez’deki bir aksamanın Güney Asya’da ulaşım maliyetlerini ve günlük çalışma düzenini ne kadar hızlı etkileyebileceğini gösteriyor.

Yaklaşık beş milyon Pakistan vatandaşı Körfez ülkelerinde çalışıyor. Ülkeye gönderdikleri ve işçi dövizleri olarak bilinen para, Pakistan’ın yıllık toplam ihracat gelirine eşit. Dolayısıyla İslamabad yalnızca ithal yakıt maliyetleriyle değil, yurt dışında çalışanların geçimi ve ailelerinin elde ettiği gelirle de ilgileniyor.

Reklam

Körfez ülkeleri bir başka tehlikeden daha endişe ediyor: İran’daki nükleer tesislerin hasar görmesinin ardından radyoaktif maddelerin Körfez sularına sızması. Endişe edilen senaryoda tuzdan arındırma tesislerinin tahrip olması ve kıyı kentlerinin yaşanamaz hâle gelmesi var. Tuzdan arındırma tesisleri, deniz suyundaki tuzu gidererek insanların kullanabileceği su üretir; bu altyapının zarar görmesi günlük yaşamı tehdit eder.

Türk yetkililer de Müslüman ülkeler arasında uzun süreli bir çatışma çıkabileceği uyarısında bulundu. İsrail’in stratejisinin nifak yaratmayı ve uzun bir iç savaşın koşullarını hazırlamayı, böylece yıkım, ilhak ve işgal yoluyla yeni gerçeklikler oluşturmayı hedeflediğini savunuyorlar. İlhak, bir bölgeyi kendi toprağı ilan etmek; işgal ise askeri güç kullanarak bir bölge üzerinde denetim kurmak anlamına geliyor.

Sınırlı Bir Gemi Geçişi İzni Temasları Açık Tutuyor

İran, Pakistan bayrağı taşıyan 20 geminin Hürmüz Boğazı’ndan günde iki gemi geçecek şekilde geçişine izin vermeyi kabul etti. Daha geniş diplomatik çabalar sürerken taraflar arasında güven oluşturmaya yönelik bu adımın kapsamı sınırlı.

İzin toplam 20 gemiyi kapsıyor; her gün iki geminin geçmesine müsaade ediliyor. Bu sayı normal gemi trafiğinin yalnızca küçük bir bölümüne karşılık geldiğinden ekonomik etkisi kısa vadede sınırlı. Diplomatik değeri ise çatışmalar sürerken bile iletişimin somut bir taviz sağlayabildiğini göstermesinde yatıyor.

Dört ülke, Tahran ile Washington arasındaki dolaylı iletişimin başlıca kanalı hâline de geldi. İki hükümet ateşkes koşullarında hâlâ birbirinden uzak olsa da mesajlar İslamabad üzerinden iletilebiliyor.

Bu kanal, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ile İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi arasında, muhtemelen İslamabad’da, doğrudan görüşme yapılması ihtimalini açık tutuyor. Karşılıklı mesajlardan toplantıya geçilebilmesi için Tahran’ın istediği güven artırıcı önlemlerin alınması ve iki tarafın da katılmasına yetecek ortak zeminin bulunması gerekiyor.

Dörtlü, Acil Ateşkesin Ötesini Hedefliyor

Mısır, Pakistan, Suudi Arabistan ve Türkiye, savaşı durdurma çabalarının yanı sıra daha geniş bir güvenlik düzenlemesi üzerinde çalışıyor. Girişimleri hem İsrail’in hem İran’ın bölgesel hâkimiyetine karşı bir denge oluşturmayı ve ABD’nin güvenlik şemsiyesiyle Tahran’ın devrimci gündemi arasında orta bir yol bulmayı amaçlıyor.

Pakistan Dışişleri Bakanı, Endonezya ve Malezya’yı da koalisyona katma hedefinden söz etti. Bazı analistler olası oluşumu, çatışmanın yarattığı bölgesel güç boşluklarına yanıt verebilecek bir "İslam ittifakı" olarak tanımlıyor. Şimdilik somut dayanağı, İslamabad’da toplanan dört hükümet arasındaki eşgüdüm.

Çin, gelecekteki bir anlaşmaya destek verme rolü üstlenebilir. Dar’ın 29 Mart’taki toplantının hemen ardından Pekin’e gitmesi Çinli yetkilileri diplomatik sürece dâhil etti; Tahran da Pekin’in anlaşmanın garantörü olabileceğini öne sürdü. Garantör, anlaşmanın desteklenmesine ve taahhütlerin yerine getirileceği konusunda güvence sağlanmasına yardımcı olur. Washington muhtemelen Çin’in böyle bir rol üstlenmesine kuşkuyla yaklaşacaktır.

Reklam

Girişim, bölgenin süresiz olarak Amerikan askeri varlığına bel bağlayamayacağına ilişkin kaygıların arttığını yansıtıyor. Savaş, ABD’nin güvenlik taahhütlerine yönelik müttefiklerinin kuşkularını derinleştirdi ve dört ülkeye bölge hükümetlerinin daha fazla sorumluluk üstleneceği düzenlemeleri değerlendirmek için başka bir neden sundu.

Çatışmaların sürmesi bu hedefi tehdit ediyor. İsrail, görüşmeler öncesinde harekâtını azaltmaya niyeti olmadığını belirtirken İranlı şahinler müzakereleri olası bir ABD kara işgalinin örtüsü olarak görüyor. Her iki tutum da diplomatik temasları kabul gören bir ateşkese dönüştürmeyi zorlaştırıyor.

31 Mart itibarıyla İslamabad süreci, barış çabalarının merkezini geleneksel Batılı başkentlerden, daha geniş bir savaşı önlemeye kararlı bölge hükümetlerine kaydırmıştı. Pakistanlı bir yetkili, bu başarının sınırını atı suya götürme benzetmesiyle ifade etti: Taraflar bir fırsata yaklaştırılmıştı, ancak bunu değerlendirme kararı kendilerine aitti. Dörtlünün öncelikli görevi bu fırsatı çatışmaların sona ermesine dönüştürmek; daha büyük hedefi ise sonrasında farklı bir bölgesel düzen kurmak.

Öne Çıkanlar

  • Mısır, Pakistan, Suudi Arabistan ve Türkiye dışişleri bakanları, mart ayının başlarında Riyad’da eşgüdüm çalışmalarına başladıktan sonra 29 Mart 2026’da İslamabad’da görüştü.
  • Savaş, 28 Şubat’ta Epic Fury Operasyonu’yla başladı; Ali Hamaney öldürüldü ve İran Körfez ülkelerindeki Amerikan üslerine misilleme saldırıları düzenledi.
  • Pakistan, iki hükümetle bağlarından ve İran’la uzun sınırından yararlanarak Washington ile Tahran arasında mesaj taşıyor.
  • İran, Trump’ın 15 maddelik öneri çerçevesini reddetti; gelecekteki saldırılardan korunma, tazminat ve Hürmüz üzerindeki egemenliğinin tanınmasını istedi.
  • Hürmüz’ün fiilen kapanması, küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz arzının yaklaşık yüzde 20’sini taşıyan güzergâhı aksattı.
  • İran, Pakistan bayrağı taşıyan 20 geminin günde iki gemi geçecek şekilde boğazdan geçmesine izin vermeyi kabul etti.
  • Dörtlü; daha geniş güvenlik iş birliğini, Endonezya ve Malezya’nın olası katılımını ve Çin’in bir anlaşmaya garantörlük etme ihtimalini değerlendiriyor.
  • 31 Mart itibarıyla ABD ile İran arasında doğrudan görüşmeler için tarih belirlenmemişti.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir