Pakistan'la Ticaretin Durdurulması Üç Aya Yaklaşırken Ağır Bedeli Afganistan Ödüyor

10 dakikalık okuma
Pakistan'la Ticaretin Durdurulması Üç Aya Yaklaşırken Ağır Bedeli Afganistan Ödüyor

Eşitsiz Maliyetler Doğuran Sınır Kapanışı

Pakistan'ın 10 Ekim'de ticarete yönelik kısıtlamaları başlatmasından bu yana Afganistan, ihracat değerinin yaklaşık yüzde 10'unu kaybetti. Pakistan'ın toplam ihracatındaki düşüş ise yaklaşık yüzde 0,6 oldu. 3 Ocak 2026 itibarıyla ikili ticaretin askıya alınmasının üzerinden yaklaşık üç ay geçti. 11.500'den fazla kamyon sınırda mahsur kalırken işletmeler, bağlı oldukları güzergâhları ve tedarikçileri yeniden değerlendirmek zorunda kaldı.

İçindekiler
  1. Eşitsiz Maliyetler Doğuran Sınır Kapanışı
  2. Afgan Tüccarlar Neden Daha Fazla Risk Altında?
  3. Mahsur Kalan Kamyonlar ve Artan Hanehalkı Giderleri
  4. Pakistan Piyasalarında Ters Yönlü Hareket
  5. Transit Güzergâhlardaki Aksamalar Bölge Sanayisini Etkiliyor
  6. Kabil Tüccarları Başka Ortaklara Yönlendiriyor
  7. Un İthalatı Ticaretin Nasıl Değişebileceğini Gösteriyor
  8. Siyasi Meydan Okuma ve Ticari Kayıplar
  9. Bölgesel Projeler ve Kalıcı Ekonomik Maliyetler
  10. Öne Çıkanlar

Bu dengesizlik, Afganistan'ın komşusuna ne ölçüde bağımlı olduğunu gösteriyor. Afganistan ihracatının yaklaşık yüzde 46'sı Pakistan'a gidiyor; buna Vaga sınır kapısı üzerinden Hindistan'a gönderilen önemli miktarda ürün de dahil. Buna karşılık Afganistan, Pakistan'ın küresel ihracatının yaklaşık yüzde 3,46'sını oluşturuyor. Bu nedenle söz konusu ticarete erişimin kaybedilmesi, Afganistan'ın ihracat gelirlerinin çok daha büyük bir bölümünü etkiliyor.

Pakistan'ın ülke genelinde maruz kaldığı etkinin daha sınırlı olması, çıkmaz sürerken İslamabad'a daha fazla ekonomik dayanıklılık sağlıyor. Ancak Pakistan'daki etkiler belirli sektörlerde ve sınır bölgelerinde yoğunlaşıyor. Kümes hayvanı üreticileri alıcılarını, meyve ve sebze piyasaları ürünlerini kaybetti; nakliye işletmelerinin yükleri ise hareketsiz kaldı. Ulusal ihracatta görece küçük bir değişim bile geçimi tek bir sınır kapısına ya da ticaret ortağına bağlı olanlar için ciddi kayıplar anlamına gelebilir.

Kapanma, sınır çatışmaları ve Türkiye ile Katar'ın arabuluculuk ettiği başarısız diplomatik görüşmelerin ardından geldi. İslamabad güvenlik kaygılarına odaklanırken Kabil, aksayan ticaretin yarattığı artan baskıyla karşı karşıya. Pakistan kasım ayının başında müzakerelerin fiilen sona erdiğini açıkladı; iki taraftaki iş çevreleri de sonuçların yükünü taşımak zorunda kaldı.

Anlaşmazlığın seyri ve tüccarların tepkisi birkaç tarihe yayılıyor:

  • 10 Ekim: Pakistan'ın kısıtlamaları başladı ve bildirilen ihracat kayıpları için başlangıç noktası oldu.
  • Kasım ayının başı: Sınır çatışmaları ve Türkiye ile Katar'ın arabuluculuk ettiği başarısız girişimlerin ardından Pakistan müzakerelerin fiilen sona erdiğini açıkladı.
  • 3 Ocak 2026: Yüklerin sınırda mahsur kalması ve tüccarların başka tedarikçi ve güzergâhlar aramasıyla ticaretin askıya alınmasının üzerinden yaklaşık üç ay geçmişti.
Reklam

Afgan Tüccarlar Neden Daha Fazla Risk Altında?

Afganistan'ın Pakistan'a bağımlılığı hem ürünlerini satmasını hem de bu ürünleri başka pazarlara ulaştırmasını kapsıyor. Afgan ihracatının büyük bölümünü Pakistanlı alıcılar satın alırken Pakistan toprakları, Hindistan'a gidecek ürünler için de güzergâh sağlıyor. Dolayısıyla sınırdaki aksama, Afgan ihracatçı ile Pakistanlı müşteri arasındaki bir satıştan daha fazlasını etkileyebilir.

Afganistan'ın ihracatında bildirilen yaklaşık yüzde 10'luk, Pakistan'ınkinde ise yüzde 0,6'lık kayıp, ilk aşamadaki zararın eşitsiz boyutunu ortaya koyuyor. Pazar payları bunun nedenini açıklamaya yardımcı oluyor: Pakistan, Afganistan ihracatının yaklaşık yüzde 46'sını alırken Afganistan, Pakistan'ın küresel ihracatının yaklaşık yüzde 3,46'sını satın alıyor.

Afganistan, toplam ithalatının yaklaşık yüzde 40'ını oluşturan transit ticaret için de Pakistan'a bağımlı. Transit ticaret, ürünlerin varış noktasına giderken başka bir ülkeden geçmesi anlamına geliyor. Bu nedenle Pakistan güzergâhlarına erişim, Afgan işletmeleri için hem tedarik akışının hem de ihracatı destekleyen sistemin bir parçası.

Afganistan, ihracatında daha küçük bir paya sahip olduğu için Pakistan bu kesintiyi ülke genelinde daha kolay göğüsleyebilir. Bu kadar büyük bir pazar ve önemli bir nakliye güzergâhı aynı anda kullanılamaz hale geldiğinde Afgan işletmelerinin önünde hemen başvurabilecekleri daha az seçenek bulunuyor. Yeni alıcılar, tedarikçiler ve güzergâhlar bulmak zaman alırken arayış sürerken kayıplar da devam ediyor.

Mahsur Kalan Kamyonlar ve Artan Hanehalkı Giderleri

Afganistan Ticaret ve Yatırım Odası, gıda ve diğer ürünleri taşıyan 11.500'den fazla kamyonun sınır kapılarında mahsur kaldığını bildiriyor. Tüccarların tahmini kaybı günde yaklaşık 2 milyon dolar. Kuyruklar, işletmelerin planladıkları gibi taşıyamadığı, satamadığı ya da kullanamadığı yüklerde bağlı kalan parayı temsil ediyor.

Afgan haneler de temel ihtiyaçlar için daha fazla ödeme yapıyor. 50 kilogramlık bir çuval pirincin fiyatı 3.400 afganiye, unun fiyatı ise 1.600 afganiye yükseldi. Yakıt fiyatları da arttı ve yoksullukla zaten mücadele eden aileler üzerindeki baskıyı daha da artırdı.

Gıda, yakıt ve ticari yükler, sınırdaki aksamanın günlük yaşama yansımasını sağlıyor. Ürünler hareket edemeyince tüccarlar gelir kaybediyor, haneler ise temel ihtiyaçlara daha fazla para harcıyor. Bu birleşik etki, kapanmayı zaten baskı altındaki bir ekonomi için özellikle zorlaştırıyor.

Askıya alma süresinin uzaması baskıyı artırıyor. İşletmeler, alışık oldukları güzergâhların açılmasını beklemekle gelecek siparişleri başka yöne çevirmek arasında karar vermeye çalışırken günlük kayıplarla da baş etmek zorunda. Yeniden açılış tarihi açıklanmadı.

Reklam

Pakistan Piyasalarında Ters Yönlü Hareket

Pakistan'daki gıda piyasaları, aynı kapanmanın bazı fiyatları düşürürken bazılarını nasıl yükseltebildiğini gösteriyor. İhraç edilmesi planlanan kümes hayvanları iç piyasada kaldığı için Pencap ve Hayber Pahtunhva'da kümes hayvanı fiyatları sert biçimde geriledi. Arz, üretici ve satıcıların mevcut talebini aşınca canlı tavuk fiyatları düştü.

Kümes Hayvanları Toptancıları Birliği Başkanı Abdul Basit, temel gıda maddelerindeki fiyat dalgalanmalarını sınır bölgesinde arz ve talebin aksamasına bağladı. Üreticiler bir ihracat pazarını kaybedince daha fazla kümes hayvanı yerel alıcılar için rekabet etmeye başladı.

Sebze ve meyvede ise tam tersi bir sorun yaşanıyor. Afganistan'dan yapılan ithalatın durması Pakistan piyasalarındaki arzı azalttı ve fiyatları keskin biçimde yükseltti. Tüccarlar patates, soğan, sarımsak ve zencefil fiyatlarının arttığını bildiriyor.

Yakın dönemde yaşanan seller yerel ürünlere zaten zarar vermiş ve Pakistan piyasalarını Afganistan'dan yapılan ithalata daha bağımlı hale getirmişti. Kapanma, yerli üretimin zarar gördüğü bir dönemde bu açığı kapatan tedariki kesti. Bu nedenle tüketiciler daha ucuz tavukla birlikte daha pahalı sebzelerle karşılaşabiliyor.

Pakistan'ın ulusal ihracat verileri bu aksamanın yalnızca bir bölümünü yansıtıyor. Baskı gıda fiyatlarında, üreticilerin kayıplarında ve tüccarların yaşadığı belirsizlikte de görülüyor. Aynı kapanma, Afganistan'ın müşterileri mi yoksa tedarikçileri mi olduğuna bağlı olarak farklı işletmeleri farklı biçimlerde etkiliyor.

Transit Güzergâhlardaki Aksamalar Bölge Sanayisini Etkiliyor

Kaçakçılığa elverişli olduğu düşünülen ürünlere yönelik kontrollerin sıkılaştırılmasının ardından Pakistan üzerinden geçen Afganistan ithalatı, mevcut askıya alma kararından önce de keskin biçimde azalmıştı. Kapanmanın sürmesi, bu ticaretin değerini 1 milyar doların altına çekerek Afganistan'ın ithalat güzergâhlarındaki değişimi derinleştirme riski taşıyor.

Pakistan'ın Orta Asya'yla ticareti genişletme planları da kesintiye uğruyor. İslamabad, bu pazarlara ulaşmak için Afganistan'ı koridor olarak kullanmayı amaçlayarak birkaç Orta Asya ülkesiyle transit ticaret anlaşmaları imzalamıştı. Bu koridor, ürünlerin hem Afganistan hem Pakistan topraklarından geçebilmesine bağlı.

Orta Asya'dan gelen pamuk ve diğer ürünleri taşıyan konteynerler Afganistan tarafında mahsur kaldı. Orta Asya pazarlarına gönderilen Pakistan transit yükleri de Afganistan'da birikiyor. Dolayısıyla aksama, iki komşu arasındaki doğrudan ticaretin ötesine uzanıyor.

Sarhad Ticaret ve Sanayi Odası'nın eski başkanı Muhammad Ishaq, sanayi yatırımları ve tedarik üzerindeki sonuçlara dikkat çekti. Pencap'taki tekstil sanayisinin bazı bölümleri faaliyetlerini Özbekistan'a kaydırmaya başlamıştı ancak nakliyeye ilişkin belirsizlik bu süreci durdurdu. Hayber Pahtunhva ve Pencap'taki sanayiler için önem taşıyan Özbekistan ve Tacikistan'dan pamuk ve kömür ithalatı da etkilendi.

İran üzerinden geçen alternatif güzergâh çok daha uzun ve pahalı. Nakliye maliyetlerinin yükselmesi, ürünler alıcıya ulaşmadan önce taşımaya daha fazla para harcanmasına yol açarak rekabet gücünü azaltıyor. Sanayi girdileriyle çalışan işletmeler başka bir güzergâh seçerek tedarike erişimi koruyabilir; ancak bu durumda ticareti sürdürmek daha güç hale geliyor.

Reklam

Kabil Tüccarları Başka Ortaklara Yönlendiriyor

Taliban'ın ekonomik işlerden sorumlu başbakan yardımcısı Molla Abdul Ghani Baradar, gecikmelerden kaçınmak için Afgan tüccarları Pakistan'a alternatifler bulmaya çağırdı. Talimatında işletmelere ithalatı başka ülkelerden yapmaları da tavsiye edildi.

Baradar bu talimata bir uyarı da ekledi: Üç ayın ardından Pakistan'a güvenmeyi sürdüren ve sorun yaşayan tüccarlara hükümet yardım etmeyecekti. Bu uyarı, sevkiyatlar aksadığında resmî desteğin süreceğini varsaymak yerine işletmeler üzerinde satın alma ve nakliye düzenlerini değiştirme baskısı yaratıyor.

Afganistan, Pakistan'la daha önce yaşanan gerilimlerde de başka güzergâhlara yönelmişti. 1949 ile 1963 arasındaki büyük diplomatik anlaşmazlıklar ülkeyi Pakistan güzergâhlarını kullanmamak için tekrar tekrar Sovyetler Birliği'ne ve İran'a yöneltti. Özbekistan ve Kazakistan dahil Orta Asya ülkeleriyle daha güçlü ticari bağlar kurma yönündeki mevcut çaba da bu tarihsel örüntüyü izliyor.

Bu önceki yön değişiklikleri, kapanmanın etkilerinin neden kapanmanın kendisinden daha uzun sürebileceğini açıklıyor. İşletmeler başka tedarikçilerle iş ilişkileri kurup kullanılabilir güzergâhlar bulduklarında, ilk güzergâh yeniden açıldıktan sonra bile ticaretin bir bölümü bu bağlantılar üzerinden devam edebilir. Afgan tüccarlar tekrar eden belirsizliğe uyum sağladıkça Pakistan gelecekteki siparişleri kaybetme riskiyle karşı karşıya.

Un İthalatı Ticaretin Nasıl Değişebileceğini Gösteriyor

Afganistan'ın buğday unu alımları, tedarikçilerin büyük ölçekte değişmesine somut bir örnek sunuyor. Ülke 2015'te Pakistan'dan 320 milyon dolarlık un ithal etti. Bu tutar 2024'e gelindiğinde neredeyse sıfıra indi.

2025 verileri, Afganistan'ın buğday unu ithalatının yüzde 98'inden fazlasını artık Özbekistan ve Kazakistan'ın karşıladığını gösteriyor. Bir zamanlar Pakistan'dan önemli miktarda alınan temel gıda maddesi, şimdi neredeyse tamamen iki kuzeydeki ticaret ortağından sağlanıyor.

Rakamlar, Afganistan'ın kritik bir gıda ürünü için tedarikçilerini zaten değiştirdiğini gösteriyor. Pakistan, özellikle ihracat pazarı ve transit güzergâhı olarak önemli bir ticaret ortağı olmaya devam ediyor. Ancak un ticareti, başka tedarikçiler yerleştikçe bağımlılığın azalabileceğini ortaya koyuyor.

Afgan ithalatçılar şimdi diğer sektörlerde de benzer kararlar alıyor. Çimento ve ilaç siparişleri İran, Özbekistan ve Tacikistan'a yönlendiriliyor. Bu alımlar Pakistanlı ihracatçılar için önem taşıyor; çünkü müşteriler başka yerlerde güvenilir ilişkiler kurduktan sonra kaybedilen satışları telafi etmek zorlaşabilir.

Reklam

Siyasi Meydan Okuma ve Ticari Kayıplar

Pakistan Savunma Bakanı Khawaja Asif, ticaretin durmasının sonunda Pakistan halkına fayda sağlayacağını öne sürdü. İş dünyası temsilcileri ise Afganistan'la ticarete bağlı topluluklarda yaşanan kayıp ve aksamayı dile getiriyor.

Pakistan Ticaret Bakanlığı, Chaman Ticaret ve Sanayi Odası'ndan mali kayıplara ilişkin ayrıntılı bilgi istedi. Bu talep, ihracatçıların karşılaştığı ciddi sonuçları ve ticaret ile nakliyenin yerel geçim kaynaklarını desteklediği sınır bölgelerinde artan işsizliği kabul ediyor.

Peşaverli tüccarlar işlerin yarı yarıya azaldığını bildiriyor. Kentte bir zamanlar Afganların sahibi olduğu hareketli bir dükkân ağı vardı; ancak mevcut ortam gündelik ticari faaliyetleri etkiliyor. Peşaver'de birden fazla fırının sahibi olan Afgan Hameed Ullah Ayaz, Afganlar arasında korku olduğunu belirterek dışarı çıkmaktan korktuklarını söyledi.

Zarar, kayıt dışı ekonomiye ve sınır ötesindeki hareketliliğe bağlı, yakın ilişkiler içindeki topluluklara da ulaşıyor. Dükkânlar, fırınlar, nakliye çalışanları ve diğer işletmeler, faaliyetleri ulusal ihracat toplamlarına bütünüyle yansımasa bile müşterilerini ya da gelirlerini kaybedebiliyor.

Afganistan-Pakistan Ortak Ticaret Odası Başkanı Khan Jan Alokozai, her iki taraftaki tüccarların da kayıp yaşadığını söyledi. Afgan ithalatçıların önemli sektörlerde alımlarını başka yerlere yönlendirdiğini belirtti:

Alokozai, uzun süren ticaret askıya alma kararına karşılık Afgan ithalatçıların, özellikle çimento ve ilaç gibi kilit sektörlerdeki siparişleri Pakistan'dan başka yerlere yönlendirmeye başladığını söyledi.

Alokozai'nin değerlendirmesi, Pakistanlı işletmeler için uzun vadeli bir riske işaret ediyor. İlk aşamadaki sorun satışların kesintiye uğraması; daha uzun vadeli sonuç ise rakiplerin yerleşik tedarikçiler haline gelmesi. Satın alma alışkanlıkları değiştikten sonra müşterileri geri kazanmak zor olabilir.

Bölgesel Projeler ve Kalıcı Ekonomik Maliyetler

CASA-1000 ve TAPI olarak bilinen Türkmenistan-Afganistan-Pakistan-Hindistan boru hattı, Pakistan üzerinden sağlanan istikrarlı transit düzenlemelerine büyük ölçüde bağlı. İslamabad ile Kabil arasında istikrarsızlığın sürmesi, bu büyük bölgesel altyapı projelerini yeni gecikmelere ve olası başarısızlıklara açık hale getiriyor.

Taliban yönetimi, ülke içindeki meşruiyetini güçlendirmek için Pakistan karşıtı duyguları da kullanıyor. Sınır kapanışlarına boyun eğmemek, yönetime ulusal egemenliği savunduğunu öne sürme imkânı veriyor. Bu tutum diplomatik süreci zorlaştırıyor; çünkü ekonomik tavizler, baskıya boyun eğmiş görünmenin siyasi bedeliyle iç içe geçiyor.

Ekonomistler, kapanmanın uzamasının ağır sonuçlar doğuracağı uyarısında bulunuyor. Üç ay süren bir askıya alma kararının Pakistan'a kısa vadeli maliyetinin 150 milyon ila 170 milyon dolar olduğu tahmin ediliyor. Daha geniş kapsamlı zarar, Hayber Pahtunhva'nın birbiriyle bağlantılı iş gücü, nakliye ve sanayi ekonomileri üzerindeki baskıyı da içeriyor.

Afganistan'da ticaretin aksaması hanehalkı giderlerini artırıp işletme gelirlerini azaltırken yoksulluğu derinleştiriyor. Süren izolasyon, ülkenin Pakistan'ı kalıcı olarak devre dışı bırakan güzergâhlar arayışını da hızlandırabilir. Bu, bölgesel ürünlerin hangi yollardan taşındığını ve bunları taşıyıp tedarik eden ülkelerden hangilerinin kazanç sağladığını değiştirebilir.

İki ülke de bedel ödüyor, ancak yük eşit değil. Afganistan daha ağır bir kısa vadeli baskıyla karşı karşıyayken Pakistan müşteri ve bölgesel transit ticaretini kalıcı olarak kaybetme riski taşıyor. Un ticareti, tedarikçilerin ne ölçüde değişebileceğini; sınırda mahsur kalan yükler ise işletmelerin neden şimdiden yeni düzenlemeler yapmak zorunda olduğunu gösteriyor.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • 3 Ocak 2026 itibarıyla Pakistan'ın Afganistan'la ticareti askıya almasının üzerinden yaklaşık üç ay geçmişti.
  • 10 Ekim'den bu yana Afganistan'ın ihracat kaybı yaklaşık yüzde 10, Pakistan'ınki ise yaklaşık yüzde 0,6 oldu.
  • Afganistan ihracatının yaklaşık yüzde 46'sı Pakistan'a gidiyor; Afganistan, Pakistan'ın küresel ihracatının yaklaşık yüzde 3,46'sını oluşturuyor.
  • 11.500'den fazla kamyon sınır kapılarında mahsur kaldı; tüccarların kaybının günde yaklaşık 2 milyon dolar olduğu tahmin ediliyor.
  • Pakistan'da kümes hayvanı fiyatları düşerken meyve ve sebze fiyatları yükseliyor; Afgan haneler ise gıda ve yakıta daha fazla para ödüyor.
  • Transit ticaret, Afganistan'ın ithalatının yaklaşık yüzde 40'ını oluşturuyor ve aksama Pakistan'ın Orta Asya'yla ticaretini de etkiliyor.
  • Baradar, Pakistan'a güvenmeyi sürdüren tüccarların üç ayın ardından ortaya çıkan sorunlar için hükümetten yardım alamayacağı uyarısında bulundu.
  • Pakistan'dan un alımı 2015'teki 320 milyon dolardan 2024'te neredeyse sıfıra inerken Özbekistan ve Kazakistan, 2025'te Afganistan'ın buğday unu ithalatının yüzde 98'inden fazlasını karşıladı.
  • Üç ay süren askıya alma kararının Pakistan'a maliyetinin 150 milyon ila 170 milyon dolar olduğu tahmin ediliyor; istihdam, sanayi, CASA-1000 ve TAPI açısından da daha geniş riskler bulunuyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir