İpek Yolu’nun üzerindeki bir kent için olası ad
Özbekistan’ın doğusundaki dağlık bölgede yer alan Tugunbulak’ı inceleyen arkeologlar, yerleşimin Marsmanda olabileceğini söylüyor. Orta Çağ yazarları bu kenti, demir üretimi ve düzenli ticaret panayırlarıyla bilinen soğuk bir dağ merkezi olarak tanımlamıştı. Deniz seviyesinden yaklaşık 7.000 fit yükseklikte bulunan alan yaklaşık 300 dönümlük bir bölgeyi kaplıyor ve altıncı yüzyıldan on birinci yüzyıla kadar uzanan bir döneme tarihleniyor. Yerleşimin büyüklüğü, bir zamanlar büyük ölçekli kent yaşamı için fazla ıssız olduğu düşünülen yüksek bir bölgenin önemli bir sanayi kentine ev sahipliği yaptığını gösteriyor.
İçindekiler
- İpek Yolu’nun üzerindeki bir kent için olası ad
- Surlar ve teraslar ne gösteriyor?
- Lazerle haritalama kentin planını nasıl ortaya çıkardı?
- Yerleşimin merkezindeki demir üretimi
- Aletler, sikkeler ve atıyla gömülen bir savaşçı
- Yakındaki ikinci dağ kenti
- Marsmanda neden güçlü bir olasılık?
- Aynı ekonomide çobanlar ve metal işçileri
- Faaliyetler on birinci yüzyılda neden azaldı?
- Issık Göl kıyısındaki farklı son
- Kazı takvimi ve sonraki araştırmalar
- Öne çıkan noktalar
Sanayi fırınları, kalın demir cürufu birikintileri ve demir cevherince zengin kayalar, araştırmacılara bu eşleştirmeyi değerlendirmek için güçlü bir neden sunuyor. Orta Çağ’da yaşamış Arap ve Pers coğrafyacılar, Marsmanda’yı nehirlerin donduğu ve tüccarların demir eşya ve silah satın almak için toplandığı bir yer olarak anlatmıştı. Tugunbulak’ın soğuk dağlık konumu, metal işçiliğine dair kapsamlı bulgularla örtüşüyor.
Araştırmayı St. Louis’deki Washington Üniversitesi’nden Michael Frachetti, Özbekistan Ulusal Arkeoloji Merkezi’nden Farhod Maksudov ve Berkeley’deki Kaliforniya Üniversitesi’nden Sanjyot Mehendale yürütüyor. Çalışma, kazıları lidar donanımlı dronlarla yapılan haritalamayla bir araya getiriyor. Lidar, lazer darbeleriyle zemini ölçen bir teknoloji.
2022’den bu yana yürütülen kazılar, haritalanan özelliklerin yüzeyin altında korunmuş olanlarla örtüşüp örtüşmediğini incelemeye başladı. Araştırmacılar, dört ayrı alanda koridorlar, teraslı platformlar, savunma kuleleri ve birden fazla katlı binaların izlerini kayda geçirdi. Yerleşimin bazı bölümlerini güçlü surlar ve kuleler çevreliyor; atölye izleri ise İpek Yolu üzerinden Asya’daki pazarlara bağlanan bir ekonomiye işaret ediyor.
Tugunbulak’ın Marsmanda olabileceği düşüncesi şimdilik bir varsayım. Konumunun, sanayi kalıntılarının ve Orta Çağ tasvirlerinin örtüşmesi araştırmacıları şaşırttı; ancak kentin tarihî adını belirlemek ve ekonomisinin nasıl işlediğini anlamak için daha fazla çalışma gerekiyor.
Surlar ve teraslar ne gösteriyor?
Tugunbulak, dağ çayırlarına doğru alçalan geniş bir yamaç boyunca uzanıyor. Arkeologlar surların içinde dar geçitler, geniş meydanlar ve evleri taşıyan sıralı teraslı platformlar kaydetti. Yerleşim düzeni, dağlık araziye uyum sağlayacak biçimde şekillendirilmiş bir kent izlenimi veriyor.
En yüksek noktada merkezi bir hisar bulunuyor. Hisarı çevreleyen surlar ve gözetleme kuleleri, yerleşkeye girişi denetliyordu. Koridorlar geçitlere ve meydanlara yönelirken genel yerleşim planı, büyük ölçekte inşaatı düzenleyebilecek bir otoritenin varlığına ve bilinçli bir planlamaya işaret ediyor.
Merkezî savunma yapılarının çevresinde yüzlerce teraslı yapı bulunuyor. Araştırmacılar bunların muhtemelen ev, atölye ve depo olarak kullanıldığını düşünüyor. Dört kentsel alana yayılmaları, insanların nerede yaşadığını, malların nerede üretildiğini ve kent içindeki dolaşımın nasıl düzenlendiğini incelemek için bir çerçeve sunuyor.
Çayırlar, erozyon ve otlatma, yüzyıllar boyunca bu yapıların izlerini belirsizleştirmişti. Yerden bakıldığında sıradan, engebeli bir dağ yamacını andıran alan, ayrıntılı haritalama sayesinde geniş bir kentsel yerleşim olarak ortaya çıktı.
Lazerle haritalama kentin planını nasıl ortaya çıkardı?
Lidar, ışık algılama ve mesafe ölçümü anlamına geliyor. Cihaz hızla lazer darbeleri göndererek mesafeyi ölçüyor ve yüzeyin üç boyutlu, hassas bir modelini oluşturuyor. Yazılımlar, ölçümlerden bitki örtüsünü ayıklayarak gömülü duvarları, yolları ve binaları gösteren küçük yükselti ve çöküntüleri açığa çıkarabiliyor.
Lidar donanımlı dronlar ekibe Tugunbulak’ın ayrıntılı bir dijital haritasını sağladı. Taramalar, tahkimatları, iç yolları ve birbirine bağlı teras ağını ortaya çıkardı. Ardından saha ekipleri bu özellikleri yerinde kontrol etti ve hedefli kazılara yön vermek için haritadan yararlandı.
Bu iki yöntemin bir arada kullanılması önemli; çünkü haritalama ve kazı farklı sorulara yanıt veriyor. Lidar, yerleşimin biçimini ve kapladığı alanı gösterirken kazılar binaların kalıntılarını, içlerindeki nesneleri ve birikintileri inceliyor. Bu yöntemler birlikte, kentin görünür planını yerleşim geçmişi ve sanayi faaliyetleriyle ilişkilendirmeye yardımcı oluyor.
Yerleşimin merkezindeki demir üretimi
Kazılarda Tugunbulak’ın çeşitli noktalarında metal işçiliği izlerine rastlandı. Cevherden metal elde etmekte ve demir dövmede kullanılan ocak ya da fırınlar, cevherden metal çıkarılırken kalan camsı atık olan cüruf yığınlarının yakınında bulunuyor. Demir bakımından zengin taş parçaları da üretim zincirinin başka bir halkasını oluşturuyor.
Sanayi atıkları, bir ana kulenin içinde ve atölye alanlarında yoğunlaşıyor. Demir silahlar ve aletlerle birlikte bu buluntular, yerleşimin İpek Yolu kervanlarına bağlı bölgesel pazarlar için silah, alet ve bağlantı parçaları ürettiğini düşündürüyor. Kalıntıların geniş alana yayılması, çevredeki dağ vadilerini aşan bir sanayiye işaret ediyor.
Bu dönemde demir üretimi, düşük fırınlara dayanıyordu. İşçiler cevheri odun kömürüyle ısıtıyor, oksijenin cevherdeki safsızlıklarla birleşmesini ve cüruf olarak akıp gitmesini sağlıyordu. Bu işlem sonucunda süngerimsi bir demir kütlesi, yani demir lupu kalıyordu. Demirciler daha fazla cürufu uzaklaştırmak ve kütleyi bıçaklara, çivilere ve bağlantı parçalarına dönüştürmek için onu tekrar tekrar dövüp ısıtıyordu.
Temel yakıt odun kömürüydü ve üretimi düzenli odun tedariki gerektiriyordu. Bu nedenle Tugunbulak çevresindeki ormanlar hayati bir kaynaktı. Yoğun üretim ormanlar üzerinde baskı yaratmış ve işçileri yakıt bulmak için daha uzaklara gitmeye zorlamış olabilir.
Atölyelerdeki faaliyetler, demir dövme sırasında oluşan küçük demir pulları olan çekiç tufalını da zeminlerde bırakabilir. Bu tür izler arkeologların üretim aşamalarını yeniden kurgulamasına yardımcı oluyor. Tugunbulak’ta yaygın cüruf birikintileriyle silah parçaları ve aletlerin bir arada bulunması, metal işçiliğinin çok daha geniş bir ticaret ekonomisini desteklediği görüşünün temelini oluşturuyor.
Aletler, sikkeler ve atıyla gömülen bir savaşçı
İlk kazı dönemlerinde bulunanlar arasında demir ok uçları, bıçaklar, aletler ve sikkeler yer alıyor. Bu nesneler, kentin sanayi kalıntılarını günlük işler, ticaret ve silahlı faaliyetlerle ilişkilendiriyor. Ayrıca evlerde ve atölyelerde yaşayan insanları incelemek için arkeolojik malzeme sunuyor.
Bir mezarda atıyla birlikte gömülmüş atlı bir savaşçının kalıntıları ve mezar eşyaları bulundu. Bu gömme geleneği, erken Orta Çağ’da bozkır boyunca bilinen Türk gelenekleriyle örtüşüyor. Buluntu, aksi hâlde çoğunlukla surlar, teraslar ve sanayi atıkları üzerinden anlatılan alana insani bir boyut katıyor.
Seramik üslupları ve kişisel eşyalar, Türk çoban topluluklarıyla yerleşik topluluklar arasında, Soğd dünyasında kültürel kökleri bulunan tüccarlar da dâhil olmak üzere, temas olduğunu gösteriyor. Buluntular çiftçilerin, hayvancılıkla uğraşanların, madencilerin ve metal işçilerinin yan yana yaşadığı karma bir topluma işaret ediyor.
Bölge, daha sonra yerini Karahanlılara bırakan Türk güçlerinin hâkimiyeti altındaydı. Soğd kökenli tüccarlar muhtemelen yüksek kesimlerden geçerken yerel topluluklar otlakları, madenleri ve fırınları işletiyordu. Tugunbulak’taki nesneler ve yapılar, araştırmacıların bu ilişkileri belirli bir yerleşim ölçeğinde incelemesini sağlıyor.
Yakındaki ikinci dağ kenti
Daha küçük ama iyi düzenlenmiş bir kent olan Taşbulak, aynı dağ düzlüğünde Tugunbulak’a yalnızca birkaç mil uzaklıkta bulunuyor. Ekip burada yaklaşık 30 dönümlük bir yerleşimi haritaladı. Her iki merkez de 7.000 fitin üzerinde yer alıyor ve Orta Asya ile Orta Doğu’da kervanların mal taşıdığı yaklaşık altıncı yüzyıldan on birinci yüzyıla kadar iskân edilmişti.
Tugunbulak’ın yaklaşık 300 dönümlük alanı, haritalanan büyüklüğünü 30 dönümlük Taşbulak’ın yaklaşık on katına çıkarıyor. Orta Asya’da bu yükseklikte benzer büyüklüğe ulaşan kent sayısı azdı; Tugunbulak birçok ova kentinden daha büyüktü. Bu karşılaştırma, keşfin bu dağlardaki kent yaşamına dair görüşü neden değiştirdiğini açıklamaya yardımcı oluyor.
İki merkez muhtemelen iş gücünü, kaynakları ve yüksek geçitlerden geçen güzergâhları paylaşıyordu. Birbirlerine yakın olmaları, yerleşimlerin yalıtılmış karakollar olarak değil; dağ otlaklarından, maden yataklarından ve kervan bağlantılarından yararlanan bölgesel bir ağın parçası olarak işlediğini düşündürüyor.
Marsmanda neden güçlü bir olasılık?
Orta Çağ’da yazılmış Arapça ve Farsça kaynaklar, Marsmanda’yı kışın nehirlerin donduğu soğuk dağlarda konumlandırıyor. Ayrıca demir eşyalar ve silahların satıldığı aylık panayırlardan söz ediyor. Bunlar hem çevre koşulları hem de kentin ekonomik rolü hakkında belirgin ipuçları.
Tugunbulak, yüksek rakımı ve yaygın demir üretimi kalıntılarıyla bu ipuçlarına uyuyor. Büyüklüğü, atölyeleri ve savunma yapıları, ticaretle bağlantılı önemli bir dağ merkezi olduğu görüşünü güçlendiriyor. Bu eşleştirme doğrulanırsa Marsmanda, İpek Yolu’yla bağlantılı bilinen en büyük dağ kentleri arasında yer alacak.
Araştırmacılar, yazıt ya da mühür bulunabilecek idari alanları incelemeyi planlıyor. Sikke yığınları tarihlendirmeyi daha kesin hâle getirebilir; sanayi bölgelerindeki kazılar ise üretim miktarlarını aydınlatabilir. Bu tür buluntular, arkeolojik yerleşimin Orta Çağ metinlerinde anlatılan yerle daha doğrudan ilişkilendirilmesine yardımcı olur.
Saha laboratuvarlarında cürufun kimyasal yapısı incelenerek cevher kaynakları belirlenecek ve metalin atölyelerden geçip mamul ürünlere dönüşürken izlediği yol araştırılacak. Bu çalışma, Tugunbulak’ın ham maddelerini nasıl sağladığını ve yakın çevrenin dışındaki alıcılara ürün sunabilecek bir sanayiyi nasıl örgütlediğini açıklayabilir.
Aynı ekonomide çobanlar ve metal işçileri
Önceki araştırmalar, Semerkant, Buhara ve Kaşgar gibi büyük ova kentlerini İpek Yolu ticaretinin merkezine yerleştiriyordu. Dağ sıralarıysa çoğu zaman kervanların hızla aştığı engeller olarak görülüyordu. Tugunbulak ve Taşbulak farklı bir tablo sunuyor: Dağlık bölgelerdeki topluluklar değerli malzemeler üretiyor, stratejik geçitleri koruyor ve çobanları, madencileri ve tüccarları birbirine bağlıyordu.
Geçimlerini hayvan yetiştiriciliğine dayandıran göçer topluluklar yamaçlarda hareket edebilir, yük hayvanlarına yol gösterebilir ve mevsimlik otlaklardan yararlanabilirdi. Tugunbulak’taki arkeolojik bulgular madencilik, odun kömürü üretimi ve metal işçiliğini de kapsıyor. Hareketlilik ve yerel kaynaklara ilişkin bilgi, hem hayvancılığı hem de sanayi faaliyetlerini destekleyebilirdi.
Bu nedenle yerleşim, göçebelerle kentlerde kalıcı olarak yaşayanlar arasındaki basit ayrımı bulanıklaştırıyor. Karma topluluk, surların ötesindeki kaynaklarla bağlantılı atölye ve evleriyle, dağlık bir ekonomiye uygun becerileri bir araya getirmiş görünüyor.
Demir, bu ekonomi için geniş bir müşteri yelpazesi sunuyordu. Ok uçları, mızrak uçları ve kılıçlar ordulara; gemler, üzengiler ve nal parçaları süvarilere ve kervanlara sağlanıyordu. Baltalar, çiviler, saban demirleri ve oraklar ise tarım ile inşaatta kullanılıyordu. Bu tür malları büyük ölçekte üreten bir kent, farklı yönlerden ve kültürlerden alıcıları kendine çekebilirdi.
Faaliyetler on birinci yüzyılda neden azaldı?
Radyokarbon sonuçları ve arkeolojik tabakaların incelenmesi olan stratigrafi, Tugunbulak ve Taşbulak’taki faaliyetlerin on birinci yüzyılın ilk yarısında azaldığını gösteriyor. Araştırmacılar birbiriyle örtüşmüş olabilecek çeşitli baskı unsurlarını değerlendiriyor.
Büyük miktarda odun kömürü kullanımı yakındaki ormanları tüketmiş, yakıt toplamak için gereken mesafeyi ve emeği artırmış olabilir. Daha kısa büyüme mevsimleri ya da daha sert kışlar, otlakları ve ulaşımı etkilemiş olabilir. Siyasi parçalanma kervan güzergâhlarını ve alıcıları değiştirmiş, yeni rakipler de kentlerin demir ürünlerine yönelik talebi azaltmış olabilir.
Gerilemenin nedeni hâlâ araştırılıyor. Çevresel örneklemeler, ağaç incelemeleri ve daha geniş bölgedeki yerleşim taramaları bu açıklamaların sınanmasına yardımcı olacak. Çalışma, insanların neden ayrıldığı sorusunu, kent yaşamını başlangıçta mümkün kılan kaynaklar, hava koşulları ve ticaret bağlantılarıyla ilişkilendiriyor.
Issık Göl kıyısındaki farklı son
Kırgızistan’daki Issık Göl üzerinde yürütülen araştırmalar, dağlık bölgelerdeki başka bir İpek Yolu merkezini karşılaştırma olanağı sunuyor. Su altı araştırmalarında kıyıdan kısa bir mesafede, bugün sular altında kalmış Orta Çağ’dan kalma bir ticaret merkezi haritalandı. Kazılarda pişmiş tuğladan yapılar, büyük bir değirmen taşı, ahşap kirişler ve mezarları Mekke’ye dönük Müslüman mezarlığı belgelendi.
Araştırmacılar, bu kentin yok oluşunu on beşinci yüzyılda yerleşimi yerle bir eden güçlü bir depremle ve göl seviyesinin yükselmesiyle ilişkilendiriyor. Göl kıyısındaki konumu ve daha sonra uğradığı yıkım, araştırmacıların yüzyıllar önceki kademeli gerilemeyi incelediği Tugunbulak ve Taşbulak’ın plato yerleşimlerinden farklılık gösteriyor.
Bu karşılaştırma, İpek Yolu ticaretini destekleyen yerlerin çeşitliliğini ortaya koyuyor. Dağ koridorlarında panayır meydanları, demir ve seramik üreten atölyeler, dinî merkezler ve kervanların konakladığı yerler vardı. Bazı kentler çevresel felaketler yaşarken bazıları siyasi değişimlerle ya da kaynakların tükenmesiyle karşılaştı. Lidar ve su altı araştırmaları, yerden bakıldığında fark edilmesi zor olan bu yerleşimlerin izlerini görünür kılıyor.
Kazı takvimi ve sonraki araştırmalar
Tugunbulak’ın öyküsü hem Orta Çağ’daki yerleşim dönemini hem de günümüzdeki araştırmaları kapsıyor. Arkeolojik çalışmaların ortaya koyduğu başlıca dönemler şöyle:
- Altıncı yüzyıldan on birinci yüzyıla kadar: Tugunbulak ve yakındaki Taşbulak, Özbekistan’ın yüksek kesimlerinde iskân edildi.
- On birinci yüzyılın ilk yarısı: Radyokarbon sonuçları ve arkeolojik tabakalar, her iki yerleşimdeki faaliyetlerin azaldığını gösteriyor.
- 2022’den bu yana: Tugunbulak’ta yürütülen kazılar, yüzey araştırmalarının sonuçlarını denetledi ve surların içindeki yaşamı ortaya çıkarmaya başladı.
Ekip, kazıları idari bölgelere, zanaat alanlarına ve konut mahallelerine genişletmeyi planlıyor. Metallerin yapısını inceleyen ayrıntılı metalografi çalışmaları, demir lup, cüruf ve mamul nesneleri ele alacak. Araştırmacılar, zanaatkârların çelik mi yoksa çoğunlukla düşük karbonlu demir mi ürettiğini ve bıçakları nasıl işleyip son hâline getirdiğini belirlemeyi amaçlıyor.
Jeoarkeolojik örneklemeler, odun kömürü üretiminde kullanılan ormanlık alanlar ve fırınlara cevher sağlayan taş ocakları dâhil olmak üzere eski peyzajı yeniden kurmaya yardımcı olacak. Bölgesel araştırmalar, yüksek rakımlardaki başka yerleşimleri ve bunları birbirine bağlamış olabilecek kervan yollarını arayacak. Bağlantılı başka kentlerin bulunması, dağ kuşağı boyunca kesintisiz bir kentsel bölgenin varlığını ortaya çıkarabilir.
Özbekistan’daki kurumlarla eğitim ve iş birliği bu çalışmaların merkezinde yer alacak. Hava koşullarına açık kalan surlar, kuleler ve teraslar için koruma çalışmaları da gerekiyor. Araştırma, uzun süre kent yaşamının kıyısında görülen bir ortamda büyük bir sanayi topluluğunun nasıl geliştiğini incelerken kalıntıları da korumalı.
Öne çıkan noktalar
- Tugunbulak, Özbekistan’ın doğusunda yaklaşık 7.000 fit yükseklikte yaklaşık 300 dönümlük bir alanı kaplıyor ve altıncı yüzyıldan on birinci yüzyıla kadar iskân edilmiş.
- Fırınlar, ocaklar, demir cürufu ve cevher, İpek Yolu üzerindeki bölgesel pazarlarla bağlantılı kapsamlı metal işçiliğine işaret ediyor.
- Dronlarla yapılan lidar taraması, dört kentsel bölgeyi, tahkimatları, koridorları ve yüzlerce teraslı yapıyı haritaladı.
- Buluntular arasında ok uçları, bıçaklar, aletler, sikkeler ve atıyla gömülmüş bir savaşçı yer alıyor.
- Alan, soğuk dağlık konumu ve demir sanayisiyle Orta Çağ’da Marsmanda için yapılan tasvirlere uyuyor; ancak tarihî adı hâlâ araştırılıyor.
- Yakındaki Taşbulak yaklaşık 30 dönümlük bir alanı kaplıyor; bu, Tugunbulak’ın haritalanan alanının yaklaşık onda biri.
- Her iki yerleşimdeki faaliyetler on birinci yüzyılın ilk yarısında azaldı; araştırmacılar çevresel, siyasi ve ticari açıklamaları sınamayı sürdürüyor.
- Yeni kazılar, metal analizleri ve bölgesel araştırmalar üretimi, kentsel bağlantıları ve kentleri destekleyen peyzajı inceleyecek.






