Brunei Çin Havacılık Standartlarını Kabul Etti: COMAC’ın C919’u İçin Yol Açılıyor

11 dakikalık okuma
Brunei Çin Havacılık Standartlarını Kabul Etti: COMAC’ın C919’u İçin Yol Açılıyor

Çin uçakları için Güneydoğu Asya’da yeni bir fırsat

Brunei, Çin’in sivil havacılık sertifikasyon standartlarını resmen kabul ederek COMAC C919 dâhil Çin uçaklarının ülkede tescil edilmesi ve işletilmesi için daha açık bir yol oluşturdu. Bu kararla Çin, Brunei’nin daha önce tanıdığı Avrupa, ABD ve Kanada uçuşa elverişlilik sistemlerine eklendi.

İçindekiler
  1. Çin uçakları için Güneydoğu Asya’da yeni bir fırsat
  2. Onay süreci nasıl işliyor?
  3. Avrupa ve ABD onayları neden ayrı bir konu?
  4. C919 hava yolu şirketlerine ne sunuyor?
  5. GallopAir’in Brunei ve Çin planı
  6. AirAsia’nın ilgisi günlük performansı öne çıkarıyor
  7. Teslimat kuyrukları ve yeni filo kurmanın maliyeti
  8. Batılı motorlar uluslararası bir tedarik zinciri oluşturuyor
  9. Güvenlik ve yolcu güveni rutin operasyonlara bağlı
  10. Üçüncü üreticiyi uzun bir bölgesel sınav bekliyor
  11. Özet

2 Kasım 2025 itibarıyla bu değişiklik, olası işletmeciler için düzenleyici sürecin ilk aşamasını başlatıyor. Brunei’nin C919’u ülkede kullanıma uygun bulması, bir hava yolu şirketinin yolcu taşımaya başlamadan önce gerekli işletme izinlerini alması gerekiyor. Bir ülkenin güvenlik kurallarını tanımak ile belirli bir uçağı onaylamak farklı aşamalardır.

Karar, Brunei merkezli girişim GallopAir’in 2023’te duyurduğu, 30 COMAC uçağını kapsayan ve 2 milyar dolar değerinde olduğu bildirilen siparişin ardından geldi. Pakette C919’un yanı sıra, bazı yakın tarihli haberlerde C909 olarak anılan daha küçük ARJ21 bölgesel jeti de bulunuyor. GallopAir, anlaşmayı COMAC’ın bugüne kadarki en büyük uluslararası satışı olarak nitelendirmiş ve C919’un yurt dışındaki ilk satın alımı olabileceğini belirtmişti.

Çin’in devlete ait uçak üreticisi COMAC, C919’u Airbus A320 ve Boeing 737 ailelerinin yanında üçüncü bir seçenek olarak konumlandırmaya çalışıyor. Asya’daki hava yolu şirketleri filolarını yenilemeyi ve büyütmeyi planlarken, rağbet gören Batılı uçaklar için teslimat sıralarında yer bulmak zorlaşıyor.

Yaklaşık 462 bin nüfuslu Brunei küçük bir pazara sahip ve ülke içinde hava yolu ulaşımı bulunmuyor. Ancak Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği (ASEAN) içindeki havacılık diplomasisindeki etkisi, karara daha geniş bir bölgesel önem kazandırıyor. Çin uçakları hava yolu şirketlerinin ilgisini çektikçe Güneydoğu Asya’daki diğer düzenleyici kurumlar da benzer tanıma adımlarını değerlendirebilir.

Reklam

Onay süreci nasıl işliyor?

Sivil havacılık sertifikasyonu, uçağın karşılaması gereken tasarım ve güvenlik gerekliliklerini belirleyen teknik kurallar bütünü olan uçuşa elverişlilik koduyla başlar. Çin Sivil Havacılık İdaresi (CAAC), Çin’in kodlarını yayımlar. Avrupa Birliği Havacılık Emniyeti Ajansı (EASA) ile ABD Federal Havacılık İdaresinin (FAA) ise kendi sistemleri bulunur.

Üretici daha sonra kendi ülkesindeki düzenleyici kurumdan tip sertifikası almaya çalışır. Kurum, uçak tasarımının geçerli kodu karşılayıp karşılamadığını inceler. C919, Çin’de işletilmesine izin veren CAAC tip sertifikasına hâlihazırda sahip.

Yabancı bir düzenleyici kurum, yerel hava yolu şirketlerinin uçağı işletmesine izin verilip verilmeyeceğini değerlendirirken doğrulama adı verilen ikinci bir aşama yürütür. Bu çalışma, uçak tipi için bakım düzenlemelerinin ve pilot eğitim standartlarının tanınmasını da içerebilir.

Brunei’nin CAAC kodunu kabul etmesi, yetkililere Çin uçaklarını değerlendirirken kullanabilecekleri tanınmış bir gereklilikler bütünü sağlıyor. COMAC’ın yine de belgeleri, test sonuçlarını ve C919’un yerel gereklilikleri karşıladığına dair kanıtları sunması gerekiyor. Uçağın ilgili hava yolu şirketinin işletme izinlerine de eklenmesi gerekecek.

Uluslararası seferler için güzergâh izinleri de gerekiyor. Tarifeli uçuşlar ve charter seferleri, iki ülke arasındaki uçuşları düzenleyen ikili hava hizmetleri anlaşmalarına bağlı. Bu anlaşmalarda çoğu zaman her ülkenin havacılık denetimine ve uçakların uçuşa elverişliliğine duyulan güven ele alınıyor.

Bir hava yolu şirketi C919’u işletmek için başvurduğunda Brunei artık teknik değerlendirme sürecini daha doğrudan yürütebilir. Varış ülkeleri ise uçağı ve işletmecisini kabul edip etmeme konusunda kendi kararlarını verir. Birden fazla ülkede ağ kurmayı planlayan bir hava yolu şirketi için bu kararlar, seferlerin başlatılma takviminin bir parçası hâline gelir.

Avrupa ve ABD onayları neden ayrı bir konu?

EASA ve FAA’nın doğrulama süreçleri ayrı yürütülür. Bazı alanlarda karşılıklı tanıma düzenlemeleri de dâhil olmak üzere, pek çok havacılık kurumu Avrupa veya ABD’deki düzenleyicilerle yerleşik çalışma ilişkilerine sahip. Bu ilişkiler, Airbus ve Boeing uçaklarının mevcut onay sistemlerine neden kolayca dâhil olduğunu açıklamaya yardımcı oluyor.

EASA veya FAA doğrulaması olmadan C919, bu pazarlardaki hava yolu şirketleri tarafından işletilemez. Bu bölgelere uçuşlar özel düzenlemeler gerektirir. Güneydoğu Asya’da asıl mesele, her ülkenin düzenleyici kurumunun CAAC standartlarını kabul etmeye ne kadar istekli olduğu ve hava yolu şirketinin uçağı işletmek için gerekli desteği sağlayıp sağlayamayacağıdır.

Reklam

Yerel kabul, uçak tasarımının değerlendirilmesinden fazlasını gerektirir. Yetkililer ve hava yolu şirketleri pilot eğitimi, bakım, yedek parça ve yazılım güncellemelerini ele almalıdır. Her varış ülkesinin ayrıca uçağın güvenliğinden ve Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü çerçevesindeki denetim standardından emin olması gerekir.

Güneydoğu Asya’daki yetkililer, ARJ21’in bölgeye girişi sayesinde CAAC sertifikalı uçaklar konusunda bir miktar deneyim kazandı. Diğer bölgelerdeki düzenleyici kurumlar, bir hava yolu şirketi kesin bir ticari gerekçe sunana kadar doğrulama için kaynak ayırma konusunda daha yavaş davranabilir.

C919 hava yolu şirketlerine ne sunuyor?

C919, kısa ve orta mesafeli yolculuklarda sıkça kullanılan dar gövdeli bir yolcu uçağı. Büyük aktarma merkezlerini bölgesel ve ikincil şehirlerle bağlayan A320 ve 737 aileleriyle aynı temel pazarı hedefliyor.

Güneydoğu Asya’da şehirler arasındaki yoğun bağlantılar ve artan yolcu talebi, bu uçak kategorisini bölgesel hava yolu şirketleri için önemli kılıyor. Hava yolu şirketleri, bir hatta iş trafiğinin yoğun olup olmadığına veya tatil yolcuları için daha fazla koltuk gerekip gerekmediğine göre farklı koltuk düzenleri seçebilir.

  • Kabin düzenine bağlı olarak tipik yolcu kapasitesi yaklaşık 158 ila 192 koltuk arasında değişiyor.
  • Duyurulan menzil, varyanta bağlı olarak 4.000 kilometrenin ortalarından 5.000 kilometrenin ortalarına kadar uzanıyor.
  • LEAP 1C motorlarını CFM International sağlıyor. CFM, GE Aerospace ile Safran’ın ortak girişimi.
  • Kokpitte büyük ekranlar ve pilot komutlarını elektronik olarak ileten fly-by-wire kumandalar bulunuyor.
  • Uçak, işletme maliyetleri bakımından güncel A320 ve 737 modelleriyle rekabet etmeyi hedefliyor.

COMAC’ın kokpit tasarımı, pilotların benzer uçaklardan geçişini kolaylaştırmayı amaçlıyor. Koltuk düzeni ve menzil seçenekleri, işletmecilere yolcu talebi farklı olan hatlara uçak tahsis ederken esneklik sağlıyor.

Hava yolu şirketleri C919’u düzenli sefer yapabilme kabiliyeti, bakım ihtiyaçları, eğitimli pilot bulunabilirliği ve kullanım ömrü boyunca oluşan maliyetleri üzerinden değerlendirecek. Uçak ticari hizmette görece yeni olduğundan, Çin dışındaki operasyon deneyimi sınırlı.

İlk müşterilere yeni bir uçak tipini filoya katmanın risklerini dengelemeye yardımcı olacak fiyat ve destek paketleri sunulabilir. Satın alma maliyeti ve teslimat takviminin büyük önem taşıdığı pazarlarda COMAC’ın uçakları düzenli olarak hizmette tutabilmesi ve yedek parçaları hızla sağlayabilmesi belirleyici olacak.

Reklam

GallopAir’in Brunei ve Çin planı

GallopAir’in 2023’teki duyurusu, C919’lar ve birkaç ARJ21 bölgesel jeti dâhil 30 COMAC uçağını kapsıyordu. Girişim, dört Güneydoğu Asya ülkesini Çin şehirlerine bağlamayı amaçlayan yedi yıla yayılan bir plan açıkladı.

Önerilen ağda şehirler arasında doğrudan seferlere ağırlık verilmesi planlanıyor. Daha az yolcu taşıyan hatlarda küçük bölgesel jetler, daha yoğun hatlarda ise daha fazla yolcu taşıyabilen C919’lar kullanılabilir. Her iki boyuttaki uçağın işletilmesi, hava yolu şirketinin kapasiteyi talebe daha uygun biçimde eşleştirmesini sağlayabilir.

Royal Brunei Airlines, Airbus ve Boeing uçaklarıyla sultanlığı bölgesel başkentlere ve daha uzak noktalara bağlıyor. Çin uçakları kullanan ikinci bir hava yolu şirketinin gelişi, Brunei’nin uçak tedarikçisi seçeneklerini genişletebilir ve yeni hatlar açılmasını sağlayabilir.

GallopAir’in hedeflerine ulaşması finansman, işe alım ve düzenleyici onay süreçlerinin birlikte ilerlemesine bağlı. Uçak siparişleri bir hava yolu şirketi kurmanın yalnızca bir parçası; seferler başladığında mürettebatın, bakım ekiplerinin ve işletme izinlerinin de hazır olması gerekiyor. C919’un Brunei’de ticari hizmete başlayacağı tarihle ilgili açıklama yapılmadı.

Uçağın bölgesel gelişiminde öne çıkan başlıca kilometre taşları şöyle:

  • 2023: GallopAir, değerinin 2 milyar dolar olduğu bildirilen bir anlaşmayla 30 COMAC uçağı almayı planladığını açıkladı.
  • 2023: C919, China Eastern Airlines ile Çin’de ticari hizmete girdi.
  • 2 Kasım 2025’e kadar: Brunei, Çin’in sivil havacılık sertifikasyon standartlarını kabul ederek Çin uçaklarının ülkede işletilmek üzere değerlendirilmesi için daha açık bir temel oluşturdu.

AirAsia’nın ilgisi günlük performansı öne çıkarıyor

AirAsia Group Üst Yöneticisi Tony Fernandes, hava yolu grubunun COMAC ile olası siparişleri görüştüğünü söyledi. Büyük bir bölgesel hava yolu şirketinin ilgisi, Brunei’nin Çin standartlarını kabul etmesiyle birlikte C919’u daha fazla şirketin filo görüşmelerine taşıyor.

Düşük fiyatlı bilet modeline dayanan hava yolu şirketleri, kısa hatlarda uçakları gün boyunca tekrar tekrar işletiyor. Bu düzen, güvenilirlik, bakım planlaması ve uçağın inişiyle bir sonraki kalkışı arasındaki sürenin yönetimi açısından yüksek talepler doğuruyor. Onarım için daha uzun süre bekleyen bir uçak, tek bir günde birden fazla seferi aksatabilir.

Bu işletmeciler açısından C919’un cazibesi, günlük olarak tutarlı biçimde kullanılabilmesine, rekabetçi yakıt tüketimine ve güvenilir desteğe bağlı olacak. Hava yolu şirketleri, gelecekteki alımları müzakere ederken aralarından seçim yapabilecekleri ikiden fazla büyük üreticinin bulunmasına da değer verebilir.

Reklam

Endonezya, Vietnam, Filipinler, Malezya, Singapur ve Tayland kapasitelerini yeniden artırıyor ve şehirler arasında yeni bağlantılar geliştiriyor. Bu büyüme, uygun uçakları sağlayabilen ve bunlara geniş bir bölgesel ağ boyunca destek sunabilen tedarikçiler için fırsatlar yaratıyor.

ARJ21, Endonezyalı bir işletmeciyle Çin dışında da uçtu. Bu deneyim; eğitim, bakım onayları ve sık uçuş programları da dâhil olmak üzere tropik koşullardaki rutin operasyonlar konusunda hava yolu şirketlerine ve düzenleyici kurumlara pratik bir başlangıç noktası sunuyor.

Teslimat kuyrukları ve yeni filo kurmanın maliyeti

Airbus ve Boeing’in A320neo ve 737 MAX aileleri için büyük sipariş birikimleri bulunuyor. Yeni teslimat sıralarında yer bulmak yıllar alabilir; bu da 2020’lerin sonlarında filo değişikliği planlayan hava yolu şirketleri için zamanlamayı önemli bir etkene dönüştürüyor.

COMAC, özellikle pandemi sonrasında büyümeyi karşılamak üzere uçak arayan işletmecilere daha erken teslimat olanağı sunarak müşteri kazanabilir. Ulusal onaylara ve hava yolu şirketlerinin ihtiyaçlarına bağlı olarak Güneydoğu Asya’daki siparişler, C919 Batı’da daha geniş kapsamlı doğrulama almadan önce de gelebilir.

Satın alma fiyatı, hesabın yalnızca bir parçası. Hava yolu şirketleri ve uçak kiralama şirketleri destek maliyetlerini ve kalıntı değeri de değerlendiriyor. Kalıntı değeri, bir uçağın kullanım ömrünün ilerleyen dönemlerinde satıldığında ya da yeniden kiralandığında edebileceği tutarı ifade ediyor. Bakım maliyetleri yüksekse veya ikinci el talebi zayıfsa daha ucuz bir satın alma avantajını kaybedebilir.

Güneydoğu Asya’nın bakım ve tedarik ağları, Airbus ve Boeing filoları etrafında köklü biçimde şekillenmiş durumda. Yeni bir uçak tipini filoya katmak farklı araçlar, yazılımlar ve tedarikçi ilişkileri gerektiriyor. Hava yolu şirketlerinin ayrıca yerel gereklilikleri karşılayan bakım talimatlarına, uçak tipi için yetkin pilotlara ve simülatörlere erişime ihtiyacı var.

COMAC ve ortaklarının yedek parça depoları kurması, önemli havalimanlarında bakım kapasitesi oluşturması ve mühendislerle teknisyenlere eğitim vermesi bekleniyor. Bu düzenlemelerin olgunlaşması zaman alıyor. Bir parçanın değiştirilmesi gerektiğinde hava yolu şirketinin uçağı ne kadar hızla yeniden hizmete sokabileceğini de bu düzenlemeler belirleyecek.

Batılı motorlar uluslararası bir tedarik zinciri oluşturuyor

C919, Çin’de geliştirilen bir uçağı uluslararası tedarikçi ağından gelen bileşenlerle bir araya getiriyor. LEAP 1C motorları CFM International’dan geliyor; aviyoniklerin, uçuş kontrol sistemlerinin, frenlerin ve kabin bileşenlerinin çoğunu ise Avrupa ve ABD şirketleri sağlıyor.

Yerleşik teknolojilerin kullanılması, COMAC’ın sertifikasyona ilerlemesine yardımcı oldu. Bununla birlikte üretim ve bakım; uçak teslimatlarını veya parça tedarikini etkileyebilecek ihracat kontrollerine, lisans incelemelerine ve ticari gerilimlere açık hâle geliyor.

Reklam

Tarifeler ve teknoloji kısıtlamalarına ilişkin tartışmalar, havacılık ve uzay tedarik zincirinin bazı bölümlerini şimdiden etkiledi. Hava yolu şirketleri bunun pratik sonuçlarını hesaba katmak zorunda: Bir motor ne kadar sürede değiştirilebilir, yazılım güncellemesi uzaktan gönderilebilir mi ve bir parça onarım sürecinde ne kadar bekler?

COMAC, zaman içinde yabancı tedarikçilere bağımlılığı azaltmak için yaygın olarak CJ 1000A adıyla anılan yerli bir motor programı üzerinde çalışıyor. Bu geliştirme çalışmaları, LEAP 1C motorlarını kullanan ilk C919’ların üretimiyle eş zamanlı sürüyor.

Olası müşterilerin, uçaklarına takılı olan motor için hizmet ömrü boyunca güvenilir desteğe ihtiyacı var. Yeni bir motorun gelecekte geliştirilmesi, parça, onarım ve bakım kapasitesine yönelik mevcut gereksinimlerle birlikte ilerliyor.

Güvenlik ve yolcu güveni rutin operasyonlara bağlı

China Eastern Airlines, 2023’te C919 ile ticari seferlere başlayarak COMAC’a düzenli yolcu taşımacılığı deneyimi kazandırdı. Çin’deki C919’ların güvenilirliği ve bir sonraki uçuşlarına hazırlanma süresi, Güneydoğu Asya’daki olası işletmecilerin kararlarını etkileyecek.

Düzenleyici kurumlar güvenlik standartlarını belirler; üreticiler ve hava yolu şirketleri ise bunları sertifikasyon, eğitim ve bakım yoluyla hayata geçirir. C919’u filolarına katmadan önce hava yolu şirketleri simülatör erişimini, pilotların uçakta yetkinlik kazanması için gereken süreyi ve uçağın ilk yıllarında yayımlanan servis bültenlerinin sayısını inceleyecek. Servis bültenleri, üreticilerin uçaklara yönelik muayene, bakım ve değişiklik talimatlarını veya tavsiyelerini içerir.

Yolcular, uçak tasarımının yanı sıra hava yolu şirketinin seçimlerinden de etkilenir. Koltuk düzeni, kabin gürültüsü ve uçak içi olanaklar yolculuk deneyimini belirler; kabine ilişkin birçok kararı üretici değil, işletmeci verir.

Düzenli seferler ve alışıldık bir kabin deneyimi, yolcuların C919’u diğer modern jetlere benzer biçimde görmesine yardımcı olabilir. Güven, uçuşların olaysız gerçekleşmesiyle ve mürettebat ile bakım ekiplerinin deneyim kazanmasıyla gelişir.

Üçüncü üreticiyi uzun bir bölgesel sınav bekliyor

Mevcut filolarının ve sipariş defterlerinin büyüklüğü nedeniyle Airbus ve Boeing’in dünya genelindeki dar gövdeli uçak teslimatlarında yıllarca ağırlığını koruması bekleniyor. Brunei’nin kararı, her iki Batılı üreticinin de yüzlerce uçak sattığı bir bölgede COMAC’a fırsat sunuyor.

Güvenilir bir üçüncü tedarikçi, hava yolu şirketlerinin fiyatlar, destek paketleri ve teslimat takvimleri üzerindeki pazarlık gücünü artırabilir. Hükümetlerin havacılık ortaklıklarında da daha fazla seçeneği olur. Ancak bu kazanımlar, COMAC’ın işletmecilerin ticari ve operasyonel ihtiyaçlarını karşılayan uçaklar teslim etmesine bağlı.

Yurt dışındaki ilk müşterilerin hükümetlerle bağlantılı işletmeciler, girişimler ve Çin’le yakın ilişkilere ya da uçaklara daha erken erişmeye önem veren hava yolu şirketleri arasından çıkması muhtemel. Bu müşterilerde yüksek güvenilirlik ve elverişli işletme maliyetleri, daha geniş kabulü teşvik edebilir.

Reklam

Brunei, Çin uçaklarının kendi havacılık sistemi içinde değerlendirilmesini kolaylaştıran düzenleyici bir adım attı. GallopAir’in siparişi olası bir ticari kullanım alanı sunarken AirAsia’nın görüşmeleri, sultanlık dışından da ilgi bulunduğunu gösteriyor. COMAC’ın eğitim, yedek parça ve onarım kapasitesini birden fazla ülkeye yayabilmesi, bölgesel büyümenin hızını belirleyecek.

Özet

  • Brunei, daha önce tanıdığı Avrupa, ABD ve Kanada sistemlerine Çin’in havacılık sertifikasyon standartlarını da ekledi.
  • C919’un Brunei’de işletilmesi için hâlâ doğrulama gerekiyor; hava yolu şirketlerinin de işletme izinleri, yetkin mürettebat ve bakım düzenlemeleri sağlaması şart.
  • GallopAir, 2023’te C919 ve ARJ21 jetlerini de içeren 30 COMAC uçağı için 2 milyar dolar değerinde olduğu bildirilen bir sipariş açıkladı.
  • GallopAir, dört Güneydoğu Asya ülkesini Çin şehirlerine bağlamayı amaçlayan yedi yıla yayılan bir plan ortaya koydu.
  • AirAsia Group Üst Yöneticisi Tony Fernandes, grubun COMAC ile olası siparişleri görüştüğünü söyledi.
  • Yaklaşık 158 ila 192 yolcu taşıyan C919, Airbus A320 ve Boeing 737 ailelerinin hizmet verdiği hatları hedefliyor.
  • LEAP 1C motorları dâhil C919’un başlıca sistemlerini Batılı tedarikçiler sağlıyor; bu da uçağı ticaret ve lisans kararlarına açık hâle getiriyor.
  • Daha erken teslimat olanağı müşterilerin ilgisini çekebilir; kalıcı kabulü ise güvenilir eğitim, parça ve onarım desteği belirleyecek.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir