Çin’in yapay zekâ damıtma hamlesi, ABD ile teknoloji anlaşmazlığında yeni bir cephe açıyor

9 dakikalık okuma
China's AI Distillation Push Opens a New Front in US Technology Dispute

5.000 yapay zekâ yanıtından teknolojik güç anlaşmazlığına

Shanghai Jiao Tong Üniversitesi araştırmacıları, Kasım 2024 tarihli bir makalede OpenAI’ın o1 modelinin ürettiği yaklaşık 5.000 yanıtı nasıl seçtiklerini, GPT-4o mini’yi kullanarak bunları nasıl çevirdiklerini ve 10.750 dilli eğitim örneğini nasıl bir araya getirdiklerini anlattı. Bu içerik daha sonra Alibaba’nın Qwen2.5-72B modelini ileri eğitimden geçirmek için kullanıldı.

İçindekiler
  1. 5.000 yapay zekâ yanıtından teknolojik güç anlaşmazlığına
  2. Bir model diğerinden nasıl öğreniyor?
  3. Araştırmalar tek bir deneyden fazlasını gösteriyor
  4. Pekin sanayi için neden daha ucuz modeller istiyor?
  5. Çengdu görüşmelerinde ne yaşandı?
  6. Çin’in resmî yanıtı tartışmayı genişletti
  7. Hukuki ve ticari gerilim nerede yatıyor?
  8. Çip kontrolleri fiziksel sevkiyatların ötesine genişliyor
  9. Önümüzdeki tarihler ve stratejinin sınırları
  10. Önemli Noktalar

Model damıtma olarak bilinen bu süreç, Washington ile Pekin arasında büyüyen anlaşmazlığın merkezinde yer alıyor. Çinli şirketler ve araştırmacılar, yerli modellerin eğitimine yardımcı olmak için önde gelen Amerikan yapay zekâ sistemlerinin yanıtlarından yararlanıyor. Bu yöntem, ABD’nin gelişmiş çiplere erişimi sıkılaştırdığı bir dönemde geliştirme maliyetlerini düşürebilir.

300’den fazla Çin akademik makalesi, patenti, şirket açıklaması, işe alım duyurusu ve hükümet belgesinin incelenmesi, araştırma deneylerinden daha geniş çaplı endüstriyel kullanıma doğru bir geçiş olduğunu ortaya koyuyor. Şirketler model çıktılarının toplanmasını otomatikleştiren yazılımlar geliştirdi; uzman çalışanlar da elde edilen eğitim materyallerini hazırlıyor.

Washington, endüstriyel ölçekte damıtmayı Çin modellerinin Amerikalı rakipleriyle arasındaki performans farkını kapatmasının başlıca nedenlerinden biri olarak görüyor. Çinli geliştiricileri tanıyan kişiler bu açıklamaya karşı çıkarak mühendislik, algoritmalar, veri ve model tasarımındaki ilerlemelere dikkat çekiyor.

Çin Ticaret Bakanlığı, Amerikan suçlamalarını kamuoyu önünde reddetti ve Çinli yapay zekâ şirketlerini hedef alan kısıtlamalara karşılık verileceği uyarısında bulundu. Anlaşmazlık artık üç soruyu bir araya getiriyor: Bir yapay zekâ sisteminin yanıtlarından kimler öğrenebilir, daha küçük modeller nasıl daha düşük maliyetle çalıştırılabilir ve çip ihracatı kısıtlamaları Washington’a yurt dışındaki yapay zekâ geliştirme faaliyetleri üzerinde ne kadar kontrol sağlar?

Bir model diğerinden nasıl öğreniyor?

Damıtma yönteminde daha yetenekli bir model öğretmen, başka bir model ise öğrenci olarak kullanılır. Öğretmen model yanıtlar ya da bir görevin nasıl yapılacağını gösteren örnekler üretir. Geliştiriciler bu örnekleri toplayıp seçer, ardından öğrenciyi eğitmek için kullanır.

Basitçe anlatmak gerekirse bu, öğrencinin her çözümü tek başına keşfetmek yerine çözülmüş örneklerden öğrenmesine benzer. Yapay zekâ geliştirme sürecinde bu örnekler bilgisayar kodları, farklı dillerde yanıtlar veya karmaşık sorunları çözme planları içerebilir.

Öğrenci model çoğu zaman daha küçük ve işletme maliyeti daha düşük olur. Öğretmen modelin tüm yeteneklerine sahip olmasa da yararlı beceriler edinebilir. Damıtma uluslararası alanda yaygın olarak kullanılır ve doğası gereği hukuka aykırı değildir; ancak bazı kullanım biçimleri sözleşme veya fikri mülkiyet anlaşmazlıklarına yol açabilir.

Eski bir Alibaba mühendisi, yöntemin ekonomik cazibesini şöyle anlattı: Bir Amerikan modeli zor bir soruyu yanıtladıktan sonra Çinli bir ekip bu örneği saklayıp yerli bir sistemi eğitmek için tekrar tekrar kullanabilir. Maliyetli yanıt, yeniden kullanılabilir eğitim materyaline dönüşür.

Reklam

Araştırmalar tek bir deneyden fazlasını gösteriyor

Shanghai Jiao Tong Üniversitesi örneği, bu süreci somut biçimde ortaya koyuyor. Araştırmacılar yaklaşık 5.000 o1 yanıtı seçti ve bunları çevirerek içeriği 10.750 dilli örneğe çıkardı. Yayımlanan rakamlar yaklaşık olmakla birlikte bu, seçilen her yanıt başına yaklaşık 2,15 eğitim örneğine karşılık geliyor.

Alibaba araştırmacıları da çok dilli eğitim materyali üretmek için OpenAI’ın GPT-4 ve GPT-4o modellerini kullandıklarını anlattı. Üretilen içerikleri filtreleyip puanladıktan sonra daha küçük Qwen modellerini eğitmek için kullandılar. Seçim önem taşıyor; çünkü öğrencinin eğitimi, aldığı örneklerin kalitesine ve konuyla ilgisine bağlı.

Shanghai Jiao Tong Üniversitesi ve Meituan tarafından Şubat 2026’da anlatılan bir araştırmada, birden fazla yapay zekâ ajanını içeren programlama görevleri için planlar üretmek üzere GPT-4o kullanıldı. Ajan, görevleri yerine getiren bir yazılım sistemidir; birden fazla ajan da programlama işini farklı sorumluluklara bölebilir.

Bu örneklerde toplanan çıktılar kısa sohbet botu yanıtlarından ibaret değil. Dil kaynakları, programlama materyalleri ve karmaşık işleri düzenleme planları da bunlara dahil. Otomasyon, geliştiricilerin süreci elle yönetilmesi zor ölçekte tekrarlamasını sağlıyor.

Pekin sanayi için neden daha ucuz modeller istiyor?

Çin hükümetinin belgelerinde, yapay zekâ maliyetlerini düşürmek ve teknolojinin imalat sektöründe daha kolay kullanılmasını sağlamak için damıtma teşvik ediliyor. İncelemede ele alınan belgeler, şirketlere özellikle Amerikan modellerini damıtmalarını söylemeden bu yöntemi destekliyor.

Bir üretici için sınırlı sayıda yararlı yeteneğe sahip bir model, büyük ve genel amaçlı bir sistemden daha kullanışlı olabilir. Daha küçük bir modeli çalıştırmak daha ucuz olduğundan, modelin tekrar tekrar kullanılması da daha ekonomik hale gelir. Amaç, model her çalıştığında gereken kaynakları azaltırken belirli bir iş için yeterli yeteneği korumaktır.

Dolayısıyla Çin’in sanayi hedefleriyle çip kısıtlamaları aynı noktada buluşuyor: verimlilik. Damıtma, geliştiricilerin erişebildikleri bilgi işlem kaynaklarından daha fazla yararlı iş elde etmesine yardımcı olabilir.

Gelişmiş bilgi işlem gücü yine de gerekli. Damıtma, önde gelen bir modelin tüm yeteneklerini kopyalayamaz ve güçlü çiplere duyulan ihtiyacı ortadan kaldıramaz. Yöntemin değeri, geliştirme sürecinin her aşamasının yerini almak değil, seçilmiş becerileri daha düşük maliyetle aktarmaktır.

Reklam

Çengdu görüşmelerinde ne yaşandı?

Görüşmelerden haberdar üç kişi, ABD Ticaret Bakanlığı yetkililerinin Temmuz 2026’da Çengdu’da Çinli düzenleyicilere, geliştiricilerin önde gelen Amerikan yapay zekâ modellerinin çıktılarını toplamasıyla ilgili kaygılarını ilettiğini söyledi. Bu temas daha önce kamuoyuna açıklanmamıştı.

Amerikalı yetkililer, bazı faaliyetlerin fikri mülkiyet hırsızlığı sayılabileceği uyarısında bulundu. Görüşmeleri bilen bir ABD’li yetkiliye göre Çinli temsilciler, damıtmanın standart bir geliştirme yöntemi olduğunu savundu ve söz konusu faaliyetlerin fikri mülkiyet hırsızlığı oluşturduğu durumlarda harekete geçmeye hazır olduklarını belirtti; ancak somut bir taahhütte bulunmadı.

Çinli geliştiriciler de son aylarda sektör düzenleyicilerinden yönlendirme istedi. Yabancı modellerin olağan kullanımıyla, üretilen içeriklerin eğitim amacıyla sistematik biçimde toplanması arasındaki sınırın netleştirilmesini istiyorlar.

ABD Ticaret Bakanlığı, Çin Siber Uzay İdaresi ve Çin Sanayi ve Bilgi Teknolojileri Bakanlığı, bildirilen faaliyetler ve görüşmeler hakkında yorum taleplerine yanıt vermedi. Çengdu temasından somut bir uygulama taahhüdü çıkmadı.

Çin’in resmî yanıtı tartışmayı genişletti

Çin Ticaret Bakanlığı, 27 Temmuz tarihli açıklamasında Amerikan soruşturması ve yaptırım tehditlerini reddetti. Çin ve ABD’nin öncü modellerinin birbirine yakın tarihlerde ortaya çıktığını savundu ve bazı Çin modellerinin belirli yeteneklerde şimdiden önde olduğunu söyledi.

Bakanlık ayrıca birçok Amerikan yapay zekâ şirketinin Çin modellerini damıttığını söyledi. Açık erişimle yayımlanan Çin modellerine erişimin sürdürülmesi için Washington’a çağrıda bulunan yaklaşık 200 ABD girişimini örnek göstererek erişimin kesilmesinin Amerikan rekabet gücüne zarar vereceğini savundu. Bu iddialar, Pekin’in sektörünü savunmasının bir parçası.

Anlaşmazlık eylül ayında tırmandı. Bakanlığın anlatımına göre ABD Ulusal Güvenlik Ajansı, Siber Güvenlik ve Altyapı Güvenliği Ajansı ile Federal Soruşturma Bürosu 8 Eylül’de ortak bir uyarı yayımlayarak Çinli yapay zekâ şirketlerini endüstriyel ölçekte damıtma yapmakla suçladı ve Amerikalı şirketlere koruyucu önlemler almalarını tavsiye etti.

Bakanlığın 9 Eylül tarihli yanıtı, damıtmayı modellerin birbirinden öğrendiği olağan ve tarafsız bir yöntem olarak niteledi. Washington’ı çifte standart uygulamakla suçladı ve ABD’nin bu konuyu Çinli yapay zekâ şirketlerini baskı altına almak için kullanması halinde Çin’in karşı önlemler alacağını söyledi.

Pekin ayrıca iki ülke liderlerinin yapay zekâ konusunda hükümetler arası diyalog üzerinde anlaştığını ve uzman düzeyinde görüşmeler önerdiğini belirtti. Çin’in kamuoyu önündeki tutumu, sınır ötesi öğrenme yöntemini savunurken yaptırım uyarısında da bulunuyor.

Reklam

Hukuki ve ticari gerilim nerede yatıyor?

OpenAI, model çıktılarının rakip modeller geliştirmek için kullanılmasını genel olarak kısıtlıyor. Anthropic de izin alınmadan rakip sistemlerin eğitilmesini kısıtlıyor. Bu koşullar, eğitim materyallerinin hangi yöntemle elde edildiğini ve nasıl kullanıldığını ticari anlaşmazlığın merkezine taşıyor.

Bir geliştirici üretilen yanıtları yararlı örnekler olarak görebilirken öğretmen modeli işleten şirket, bunların sistematik biçimde toplanmasını rakip geliştirmek için yetkisiz bir yol olarak değerlendirebilir. Bu nedenle erişim koşulları, izin ve çıktıların kullanım amacı, eğitim verilerini nasıl derleyeceklerine karar veren geliştiriciler için pratik kaygılar oluşturuyor.

Washington’ın suçlamaları belirli faaliyetlerle ve bunların ölçeğiyle ilgili. Pekin ise Amerikan şirketlerinin de Çin sistemlerinden öğrenerek fayda sağladığını, erişim kısıtlamalarının yerleşik şirketleri rekabetten koruduğunu savunuyor.

Anlaşmazlık, Çin modellerinin neden geliştiği sorusunu da kapsıyor. ABD’li bir yetkili, aradaki farkın kapanmasının başlıca nedeninin geniş ölçekte damıtma olduğunu söyledi. Çinli geliştiricileri tanıyan iki kişi ise damıtmanın yanı sıra mühendislik, algoritmalar, veri ve model tasarımındaki ilerlemelerin de etkili olduğunu belirtti. Her iki açıklamada da bu etkenlerin katkılarına ilişkin sayısal bir döküm sunulmadı.

Çip kontrolleri fiziksel sevkiyatların ötesine genişliyor

ABD ayrıca sınırları dışındaki bilgi işlem gücüne erişimi daha sıkı biçimde denetlemeye hazırlanıyor. Bildirilen geçici çerçeve, dünya genelindeki veri merkezlerine yapay zekâ çipleri ve sunucuların ihracatı, yeniden ihracatı veya transferi için; bu kaynakların Çin’deki ya da kısıtlamalara tabi diğer ülkelerdeki şirketlere bilgi işlem gücü sağlayabilmesi halinde lisans alınmasını gerektirecek.

Kurallar, toplam işlem performansı (TPP) 12 milyonu aşan veri merkezleri veya ağları kapsayacak. TPP, ABD’nin bilgi işlem kapasitesini ölçmek için kullandığı bir ihracat kontrolü ölçütü. Bu eşik, yaklaşık 750 Nvidia H100 veya H200 çipinin azami bilgi işlem gücüne denk olarak tanımlanıyor.

Aracılar ve komisyoncular üzerinden sağlanan dolaylı erişim de kapsama alınacak. Kurallar çerçevesinde hizmet sunan mevcut veri merkezi işletmecilerinin, kurallar yürürlüğe girdikten sonra lisans almak için 90 günü olacak. Kısıtlamalara tabi D:5 ülke grubunda Çin, Rusya, İran ve Kuzey Kore bulunuyor.

Malezya, Singapur, Endonezya, Tayland ve Brezilya, ABD şirketlerine gönderilecek çipler için öngörülen istisna dışında, gelişmiş çip sevkiyatlarında ek lisans şartlarıyla karşılaşacak. Çerçeve, Ocak 2025 tarihli Yapay Zekâ Yayılım Kuralı’nın yerini alacak ve çevrim içi alışveriş ile sosyal medyada kullanılanlar gibi ticari öneri sistemlerini kapsam dışında bırakacak.

Bu kontroller, yapay zekâyı eğitmek ve çalıştırmak için gereken makinelere erişimi hedefliyor. Damıtma ise aynı geliştirme sürecinin farklı bir aşamasıyla ilgili: daha önce eğitilmiş bir modelden yararlı örnekler elde etmek. Daha ucuz eğitim yöntemleri çip kısıtlamalarının yarattığı baskıyı bir ölçüde azaltabilir; ancak geliştiricilerin kendi sistemlerini kurup çalıştırmak için yine de bilgi işlem kaynaklarına ihtiyacı var.

Reklam

Önümüzdeki tarihler ve stratejinin sınırları

Araştırmacılar, damıtmaya aşırı ölçüde bel bağlamanın özgün geliştirme çalışmalarını caydırabileceği ve ekipleri önde gelen modelleri işleten şirketlerin buluşlarına bağımlı bırakabileceği uyarısında bulundu. Mevcut becerileri edinmenin ucuz bir yolu bile geliştiriciyi bir sonraki ilerlemeyi başkasının kaydetmesini beklemek zorunda bırakabilir.

Çinli şirketler açısından acil karar konuları eğitim maliyetleri, erişim izinleri ve düzenleyici kurumların yönlendirmeleri. Amerikan sağlayıcılar ise kendi sistemlerine erişimin gelecekteki rakiplerin kurulmasına ve geliştirilmesine yardımcı olabileceğinden kaygı duyuyor. Her iki ülkede de yurt dışında geliştirilen modellere erişimden fayda sağlayan şirketler bulunuyor.

Öne çıkan gelişmeler ve planlanan diplomatik fırsat şöyle:

  • Kasım 2024: Shanghai Jiao Tong araştırmacıları, seçilen o1 yanıtlarını Qwen2.5-72B için 10.750 dilli örneğe dönüştürme sürecini anlattı.
  • Temmuz 2026: ABD’li yetkililer, Çengdu’daki görüşmelerde model çıktılarının toplanmasıyla ilgili kaygılarını dile getirdi.
  • 27 Temmuz 2026: Çin Ticaret Bakanlığı, soruşturma ve yaptırım tehditlerine kamuoyu önünde karşı çıktı.
  • 8 ve 9 Eylül 2026: ABD’nin güvenlik uyarısının ardından Çin suçlamaları resmen reddetti.
  • 18 ve 19 Kasım 2026: Shenzhen’in, Başkan Donald Trump ile Devlet Başkanı Xi Jinping’in görüşmesinin beklendiği APEC zirvesine ev sahipliği yapması planlanıyor.

İki liderin planlanan görüşmesi anlaşmazlığa diplomatik bir zemin sunuyor; ancak damıtma konusunda belirli bir anlaşma açıklanmadı. Temel politika sorunu şimdiden somut: Hükümetler hem güçlü bilgisayarlara erişimi hem de bu bilgisayarlarda çalışan sistemlerin ürettiği bilginin yeniden kullanılmasını düzenlemeye çalışıyor.

Önemli Noktalar

  • Çinli araştırmacılar ve şirketler, yerli sistemleri eğitmek için Amerikan yapay zekâ modellerinin çıktılarından yararlanıyor; otomasyon da bu sürecin kapsamını genişletiyor.
  • Belgelenen bir projede, seçilen yaklaşık 5.000 OpenAI o1 yanıtından 10.750 dilli eğitim örneği üretildi.
  • Damıtma maliyetleri düşürüp seçilmiş yetenekleri aktarabilir; ancak gelişmiş bilgi işlem gücü yine de gerekli.
  • ABD’li yetkililer fikri mülkiyetle ilgili kaygılarını dile getirirken Çin yöntemi savunuyor ve kısıtlamalara karşılık vereceği uyarısında bulunuyor.
  • ABD’nin önerdiği çip kontrolleri, yurt dışındaki veri merkezlerinde bilgi işlem kaynaklarına uzaktan erişimi de hedef alacak.
  • Trump ile Xi’nin 18 ve 19 Kasım’da Shenzhen’de düzenlenecek APEC zirvesinde görüşmesi bekleniyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir