80 yaşındaki Aung San Suu Kyi: Tecrit, sağlık endişeleri ve Myanmar'ın bitmeyen mücadelesi

11 dakikalık okuma
80 yaşındaki Aung San Suu Kyi: Tecrit, sağlık endişeleri ve Myanmar'ın bitmeyen mücadelesi

Hapishane duvarları ardında bir doğum günü

Aung San Suu Kyi, ailesi nerede tutulduğunu doğrulayamaz veya sağlık durumunu değerlendiremezken, 19 Haziran 2025'te 80 yaşına cezaevinde girdi ve 27 yıllık hapis cezasını çekiyordu. Myanmar'ın eski sivil lideri, seçilmiş hükümetini deviren 1 Şubat 2021 darbesinden bu yana askeri gözetim altında.

İçindekiler
  1. Hapishane duvarları ardında bir doğum günü
  2. Seçilmiş hükümet iktidarını nasıl kaybetti?
  3. Kapalı duruşmalar ve azaltılan ceza
  4. Hapishane kayıtları gündelik yaşama dair ne gösteriyor?
  5. Yaş, sıcaklar ve doğrulanmamış yaralanma
  6. 103 binden fazla doğum günü mesajı
  7. Tek bir tutuklunun ötesine uzanan mücadele
  8. Rohingya krizi ve bölünmüş itibarı
  9. Generaller onu neden gözlerden uzak tutuyor?
  10. Yabancı baskısı ve seçim önerisi
  11. Öne Çıkanlar

Mahkumiyetleri yolsuzluk, seçim suçları ve pandemi kısıtlamalarını ihlal etme suçlarını kapsıyor. Hak örgütleri ve birçok hükümet bu davaları siyasi nitelikte görüyor. Naypyidaw'daki özel bir tesiste fiilen tecrit altında tutulan Suu Kyi'nin başkalarıyla teması nadir ve kontrollü. Tutuklanmasından bu yana, kendisinden geldiği bilinen yalnızca bir mektup küçük oğlu Kim Aris'e ulaştı.

Yaşı ilerledikçe tutulduğu yerin gizli tutulması daha da kaygı verici hale geldi. Avukatları ve Suu Vakfı, Mart 2025'te Myanmar'ı vuran 7,7 büyüklüğündeki deprem sırasında sol kolunu incittiğine inanıyor. Hapishane yerleşkesinin de yapısal hasar gördüğünü söylediler. Ne ailesinin ne de avukatlarının ziyaret etmesine ve durumunu doğrulamasına izin verildi.

Yine de doğum günü, Myanmar'da ve yurt dışında binlerce destekçiyi kutlama mesajları kaydetmeye yöneltti. Organizatörler, gönderilen mesajların 103 bini aştığını ve 80 binlik hedefi geçtiğini söyledi. Direniş güçlerinin kontrolündeki bölgelerde küçük mitingler düzenlendi, çiçekler bırakıldı; askeri yönetim altındaki kentlerde ise halka açık kutlama yapılmadı.

Bu tezat, Myanmar'da hâlâ etkili olan konumunu gözler önüne serdi: Gözlerden uzak tutulan, ancak adı siyasi ağırlığını koruyan bir lider. Görseli protestolarda, manastırlarda ve kiliselerde yer alıyor; destekçileri yerinden edilmiş ailelere yardım ederken onun adını anıyor. Bir doğum günü mesajı bile cezaya yol açabiliyor. Mesaj paylaşan en az dört kişinin tutuklandığı bildirildi.

Reklam

Seçilmiş hükümet iktidarını nasıl kaybetti?

Ulusal Demokrasi Birliği'nin (NLD) 2015 seçimlerini ezici bir zaferle kazanmasının ardından Suu Kyi, Myanmar'ın fiili sivil lideri oldu. Parti 2020'de de büyük farkla kazandı. Ancak ordu, sivil hükümetin kolayca karşı koyamayacağı yetkileri elinde tutuyordu.

2011 civarında başlayan kontrollü siyasi geçiş, partilere, yatırımlara ve medyaya alan açtı; ancak ordunun hazırladığı 2008 Anayasası çerçevesinde işledi. Bu anayasa, parlamentodaki sandalyelerin dörtte birini subaylara ayırıyor, savunma, içişleri ve sınır işleri bakanlıklarını ordunun denetimine bırakıyordu. Generaller, temel güvenlik kararlarında veto yetkisini koruyordu.

Suu Kyi'nin merhum eşi ve oğulları yabancı ülke vatandaşlığı taşıdığı için cumhurbaşkanı olması engellendi. Bunun yerine devlet danışmanı olarak görev yaptı ve silahlı kuvvetlerin tam denetimi dışında kaldığı bir sistemde sivil yönetimi yönetti.

1 Şubat 2021'de askerler sivil yönetimi gözaltına aldı, 2020 seçim sonuçlarını geçersiz saydı ve olağanüstü hâl ilan etti. Eski cumhurbaşkanı Win Myint de aynı gün tutuklandı. İkisi de ailelerinden ve hukuk danışmanlarının çoğundan kopuk tutuluyor.

  • 1990: Ulusal Demokrasi Birliği, Suu Kyi'nin liderliğinde ezici bir seçim zaferi kazandı.
  • 2015 ve 2020: Parti, seçimlerde bir kez daha büyük farkla zafer elde etti.
  • 1 Şubat 2021: Ordu iktidarı ele geçirdi; Suu Kyi ve Win Myint'i gözaltına aldı.
  • 2023: Kısmi af, Suu Kyi'nin toplam hapis cezasını 33 yıldan 27 yıla indirdi.
  • Nisan 2024: Askeri sözcü, aşırı sıcaklar nedeniyle Suu Kyi ve Win Myint'in başka bir yere nakledildiğini söyledi.
  • Mart 2025: Deprem, güvenliklerine ilişkin endişeleri yeniden artırdı.
  • 19 Haziran 2025: Suu Kyi, 80. yaş gününü gözaltında geçirdi.

Kapalı duruşmalar ve azaltılan ceza

Darbe sonrasında Suu Kyi hakkında art arda davalar açıldı. Mahkemeler onu yolsuzluk, seçim ihlalleri ve pandemi sırasında acil sağlık kurallarını çiğnemekten mahkum etti. Cunta, 2023'te toplam cezasını altı yıl azaltarak 33 yıldan 27 yıla indiren kısmi af ilan etti. Win Myint de benzer şekilde affedildi.

Duruşmalar, Naypyidaw'daki bir yerleşkede, askerî yönetimle aynı çizgideki hâkim ve savcıların bulunduğu prefabrik bir mahkeme salonunda kapalı kapılar ardında yapıldı. Birleşmiş Milletler, ABD ve Avrupa Birliği yargılamaları siyasi olarak nitelendirerek Suu Kyi'nin serbest bırakılmasını istedi. Cunta bu çağrıları görmezden geldi.

People's Embrace adlı bir firari grubu, daha sonra Suu Kyi ile Win Myint'i duruşmalar sırasında yan yana gösteren 2022 tarihli video görüntüleri paylaştı. Onu gösteren bu tür görüntüler nadir. Davası, 2022'den bu yana BM Keyfi Gözaltı Çalışma Grubu tarafından inceleniyor.

Reklam

Hapishane kayıtları gündelik yaşama dair ne gösteriyor?

2024'ün ilk günlerini kapsayan sızdırılmış hapishane kayıtları, yüksek duvarların ardında sıkı bir düzene göre işleyen günlük yaşamı anlatıyor. Gözaltı koşullarını bilen kişilerce incelenen kayıtlara göre Suu Kyi güne yaklaşık 04.30'da başlıyor ve 20.30 civarında bitiriyor.

Her sabah bir saatten uzun süre meditasyon yapıyor ve gün boyunca uzun saatler kitap okuyor. Akşamları egzersiz için odasında daireler çizerek yürüyor. Bu yürüyüşler de dahil olmak üzere, gündelik düzeninde Budist dua tespihleri önemli yer tutuyor. Cuntanın kontrolündeki gazeteler dış dünyadan kısa haberler veriyor.

Kayıtlarda yer alan öğünler küçük: Sabahları iki yarım kızarmış yumurta; öğlenleri az miktarda pilav, tavuk veya balık, çorba ve meyve; akşamları ekmek ve çorba. Myanmar'ın orta kesimlerinde sıcak mevsimde en az bir gün odasının sıcaklığı 31C'ye ulaştı.

Hapishane çalışanları, bir zamanlar saçlarını düzenli olarak süsleyen çiçekleri artık takmadığını söyledi. Dış dünyayla teması, zaman zaman gözetim altında yapılan avukat ziyaretleriyle sınırlı kaldı. Gözaltı koşullarına yakın kaynaklar, hukuk ekibinin isteği üzerine zaman zaman İngilizce ve Fransızca kitaplar ulaştırabildiğini belirtti.

Avustralyalı ekonomist ve Suu Kyi'nin eski danışmanı Sean Turnell, 2022'de serbest bırakılmadan önce aynı yerleşkede gözaltında tutuldu. Turnell, Suu Kyi'nin içeride geçirdiği iki yılın ardından çok kilo kaybettiğini hatırladı. Diğer mahkumlarda bulunmadığı için klimayı kullanmayı reddettiğini de söyledi.

Turnell, gardiyanların önemli mahkumların ölmeden acı çekmesini çoğu zaman istediği uyarısında bulundu. Suu Kyi için kitaplar, meditasyon ve odada tekrar tekrar yürümek, tecrit edilmiş bir yaşamın düzenini oluşturan alışkanlıklar haline geldi.

Yaş, sıcaklar ve doğrulanmamış yaralanma

Darbe karşıtı protestocuları tedavi ettiği için hapsedilen doktor ve eski siyasi mahkum Dr. Aung Kyaw, Suu Kyi'ye sunulan sağlık hizmetini ilkel ve yetersiz olarak nitelendirdi. Hapishane kayıtlarını inceleyen Kyaw, içinde bulunduğu koşulların etkileri konusunda uyarıda bulundu.

Yalnızca belirtileri ele alıyor, temel nedenleri değil. Yetersiz beslenme, güneş ışığına çıkamama ve aşırı sıcaklar sağlığını daha da kötüleştirebilir. Myanmar hapishanelerinde yaygın olan Covid 19, tüberküloz ve cilt enfeksiyonlarına karşı savunmasız olabilir.

Eski mahkumlar ve hapishane sağlık görevlileri, cezaevi koşullarının yaşlılarda kronik hastalıkları kötüleştirebileceğini söylüyor. Bağımsız doktorların Suu Kyi'ye erişimine izin verilmediği için özel tıbbi ihtiyaçlarını değerlendirmek güç.

Reklam

Askeri sözcü, Nisan 2024'te aşırı sıcaklar nedeniyle Suu Kyi ve Win Myint'in yeni bir yere nakledildiğini söyledi. Gittikleri yer açıklanmadı. Oğlu, nerede tutulduğunu doğrulayamadığını söyledi.

Mart ayındaki deprem kaygıları daha da artırdı. Suu Vakfı ve uluslararası hukuk ekibi, sol kolunun yaralandığına ve yerleşkenin hasar gördüğüne inandıklarını söyledi. 80. yaş gününde binlerce siyasi tutukluyla birlikte derhal ve koşulsuz serbest bırakılması çağrısını yinelediler.

Avukatlarından Francois Zimeray, yaşının, tecrit edilmesinin ve gözaltı koşullarının gizli tutulmasının acil bir tehlike yarattığı uyarısında bulundu.

Dünya kayıtsız kalırken Aung San Suu Kyi hapishanede ölebilir.

103 binden fazla doğum günü mesajı

Destekçiler 80 bin doğum günü videosu toplamayı hedeflediklerini ve toplam sayının 103 bini aştığını söyledi. Bu, hedefin en az 23 bin üzerindeydi. Organizatörler, tek bir kişiye gönderilen en fazla doğum günü videosu için Guinness Dünya Rekoru'na başvurdu.

Katılımcılar, 80 dakika süren yürüyüşler ve mahalle parkının çevresinde 80 tur atmak gibi kişisel dayanışma eylemlerinde de 80 sayısını kullandı. Kim Aris, insani yardım için para toplarken sekiz günde 80 kilometre koşmayı planladı.

Aris, kampanyayı Myanmar'daki daha geniş çaplı acil durumla ilişkilendirdi. Mesajların umut vermeyi ve annesinin bir hücrede tecrit altında tutulduğunu insanlara hatırlatmayı amaçladığını söyledi. Annesinin durumuna ilişkin belirsizliği anlatırken şunları söyledi:

Son derece endişeliyim. Dünyanın büyük kısmı onun ev hapsinde olduğunu sanıyor; oysa durum kesinlikle böyle değil. Hayatta olup olmadığını bile bilmiyorum.

Hükümetin denetiminin zayıfladığı Kaçin eyaletinde ve Mandalay, Sagaing, Magway ile Tanintharyi bölgelerinin bazı kesimlerinde küçük yürüyüşler ve çiçek anmaları düzenlendi. Batılı ülkelerin bazı büyükelçilikleri kırmızı güllerin fotoğraflarını paylaştı ve Suu Kyi ile diğer siyasi tutukluların serbest bırakılmasını istedi.

Güvenlik güçlerinin devriye gezdiği kentlerde yaşayanlar, evlerde, manastırlarda ve pazarlarda daha sessiz dayanışma gösterilerine tanıklık ettiklerini anlattı. Yerel soruşturmalar ve resmi duyurularda, doğum günü mesajları nedeniyle en az dört kişinin tutuklandığı kaydedildi; bu kişiler kışkırtıcılık ve kamu düzenini bozmakla suçlandı. Tutuklamalar, sempatiyi açıkça dile getirmenin kişisel risklerini ortaya koydu.

Reklam

Tek bir tutuklunun ötesine uzanan mücadele

Myanmar'daki kriz, eski liderinin hapsedilmesinin çok ötesine geçti. 2021 darbesinin ardından barışçıl kitlesel protestolar, ölümcül baskıların ardından silahlı ayaklanmaya dönüştü. Halk Savunma Güçleri (PDF) olarak bilinen yurttaş milisleri ülke genelinde kuruldu. Bu grupların çoğu, sınır bölgelerinde uzun süredir özerklik için mücadele eden etnik silahlı gruplarla gevşek bir koordinasyon içinde hareket ediyor.

İzleme grupları darbeden bu yana binlerce sivilin öldürüldüğünü tahmin ediyor. Siyasi Tutuklulara Yardım Derneği, 29 binden fazla kişinin siyasi gerekçelerle gözaltına alındığını söylüyor.

BM kurumları 2025'in başlarında nüfusun neredeyse yarısının yoksulluk sınırının altında yaşadığını bildirdi. Milyonlarca kişi yerinden edildi, temel hizmetler çökmeye yüz tuttu ve ekonomi sıkıntıya girdi. Hak örgütleri orduyu köylere yönelik hava saldırıları düzenlemekle, keyfi tutuklamalar yapmakla ve işkence uygulamakla suçluyor.

Suu Kyi, bağımsızlık kahramanı Aung San'ın kızı olması ve NLD'nin 1990, 2015 ve 2020'deki ezici zaferleriyle özdeşleşen bir lider olarak birçok vatandaşın gözünde saygı görüyor. Hareketin onun hapsi sırasında nasıl değiştiğini izleyen aktivistler, generallerin bu etkiyi tehdit olarak gördüğünü söylüyor.

Eşi Ko Jimmy 2022'de cunta tarafından idam edilen demokrasi aktivisti Nilar Thein, direnişin halkın kendisi sayesinde sürdüğünü söyledi.

Ordu, Aung San Suu Kyi'den korkuyor; çünkü onun yanlışlarını açığa çıkaracağını ve direnişe yeniden güç kazandıracağını biliyor. Bu, halkın kendi başına yürüttüğü bir halk ayaklanması. İlerlemeyi sürdürecek.

Thein'in değerlendirmesi, Suu Kyi'nin simgesel önemini, onun yokluğunda kendi silahlı gruplarını, ağlarını ve yerel liderlerini geliştiren hareketle birlikte ele alıyor. Çatışmalar ülke genelinde sürerken, gözaltında tutulması siyasi değişim taleplerinin merkezinde yer alıyor.

Rohingya krizi ve bölünmüş itibarı

Suu Kyi'nin yurt dışındaki itibarı, güvenlik güçlerinin yüz binlerce Rohingya Müslümanını Bangladeş'e kaçmaya zorladığı 2017'den sonra keskin biçimde geriledi. BM soruşturmacıları bu harekatı soykırım olarak nitelendirdi. Daha önce kendisini onurlandıran kurumlar ondan uzaklaştı ve ödüllerini geri çekti.

Devlet danışmanı olarak görev yaptığı sırada, dünyayı sarsan vahşetlere ilişkin hukuki savunmalara odaklanarak 2019'da Uluslararası Adalet Divanı'nda Myanmar'ı savundu. Bu çıkış, sivil liderliğine yönelik uluslararası eleştirilerin belirleyici unsurlarından biri haline geldi.

Reklam

Destekçileri, ordunun siyasi sisteme hakim olmasının silahlı kuvvetler üzerindeki yetkisini ciddi biçimde sınırladığını savunuyor. Güvenlik kurumlarını ordunun denetiminde tutan 2008 Anayasası'na ve krizin patlak vermesinden önce eski BM Genel Sekreteri Kofi Annan'ı Rakhine eyaleti için bir danışma grubuna liderlik etmeye davet etmesine işaret ediyorlar. Grubun tavsiyeleri hayata geçirilmedi.

Eleştirmenler, yetkisini mağdurları değil devleti savunmak için kullandığını söylüyor. Birbiriyle çelişen bu değerlendirmeler itibarını şekillendirmeyi sürdürüyor: Myanmar'da birçok kişi onu hâlâ seçilmiş yönetimin simgesi olarak görüyor; Rohingya krizine verdiği yanıt ise yurt dışında nasıl değerlendirildiğinde merkezi önem taşıyor.

Generaller onu neden gözlerden uzak tutuyor?

Ordunun Suu Kyi'yi tecrit etmeyi sürdürmesi, komutanlar silahlı direnişi bastırmaya çalışırken protesto liderlerinin karizmatik bir toplanma noktasına sahip olmasını engelliyor. Onu görünmez kılmak ve kamuya açık biçimde konuşmasını önlemek, olaylar üzerindeki doğrudan etkisini de sınırlıyor.

Analistler ve eski yetkililer, gözaltında ölmesinin mevcut muhalefetin ötesine yayılan bir öfkeyi tetikleyebileceği uyarısında bulundu. Hükümette birlikte çalıştığı ve daha sonra aynı hapishane yerleşkesinde tutulduğu Turnell, olası tepkiyi şöyle anlattı:

"Burma'da büyük bir öfke patlaması yaşanır," dedi; ülkenin eski adını kullanarak.

Dolayısıyla onun hayatta kalması ve gördüğü muamele ailesinin ötesinde sonuçlar taşıyor. Ordu Myanmar genelinde direniş güçleriyle çatışmayı sürdürürken, adı hâlâ geniş kesimlerce tanınan ve tutuklanma tehdidine rağmen doğum günü kamuya açık bağlılık gösterilerine vesile olan bir sivil lideri de hapiste tutuyor.

Yabancı baskısı ve seçim önerisi

Yabancı hükümetler darbeyi kınadı ve askeri şirketlere ve kişilere yaptırımlar uyguladı. Hedefli önlemlerin bazıları cunta üzerindeki maliyeti artırdı; ancak komutanlar komşu ülkelerin ve başka yerlerdeki tedarikçilerin yardımıyla silah ve yakıt sağlamayı sürdürüyor.

Rusya ve Çin teçhizat sağlıyor ve diplomatik destek veriyor. ASEAN, üyelerinin uygulayabileceği bir siyasi planı hayata geçirmekte zorlandı. Bölge hükümetleri, Myanmar'la ticari ilişkilerini de gözetirken milyonlarca göçmen ve mültecinin hareketiyle karşı karşıya.

İnsan hakları savunucuları, uçak yakıtına daha sıkı kısıtlamalar getirilmesini, silah transferlerini durdurmak için daha güçlü baskı uygulanmasını ve askeri denetim dışındaki topluluklara ulaşabilecek daha fazla insani yardım sağlanmasını istiyor. Birleşik Krallık, ABD ve Avrupa Birliği sivil topluma ve sınır ötesinden ulaştırılan yardımlara destek vereceklerini belirtti.

Reklam

Ordu, 2025'in sonunda seçim yapmayı planladığını söylüyor. Birçok muhalif grup mevcut koşullarda yapılacak oylamayı göstermelik olarak değerlendiriyor. NLD, gerçek bir siyasi uzlaşma için Suu Kyi'nin sürece dahil edilmesi gerektiğini savunuyor.

Aris, annesinin serbest kalması halinde muhtemelen ön saflardaki siyasetten uzak duracağını düşünüyor; ancak sesinin gerginliği azaltmaya yardımcı olabileceğine inanıyor. Şimdilik ordunun seçim planları; Suu Kyi'nin tutukluluğunun sürmesi, partisinin seçilmiş liderlerinin dışlanması ve milyonlarca kişiyi yerinden eden bir savaşla birlikte varlığını koruyor.

Öne Çıkanlar

  • Aung San Suu Kyi, ordu Şubat 2021'de hükümetini devirdikten sonra, 19 Haziran 2025'te 80 yaşına gözaltında girdi.
  • Hak örgütlerinin ve birçok hükümetin siyasi nitelikte gördüğü mahkumiyetler nedeniyle 27 yıl hapis cezası çekiyor.
  • Hapishane kayıtları tecridi, küçük öğünleri, uzun okuma ve meditasyon saatlerini ve odanın sıcaklığının 31C'ye ulaştığını gösteriyor.
  • Ailesi ve avukatları, Mart ayındaki deprem sırasında kolunun yaralandığına ilişkin endişeleri doğrulayamadı.
  • Destekçileri 103 binden fazla doğum günü videosu topladı; doğum günü mesajları nedeniyle en az dört kişinin tutuklandığı bildirildi.
  • Siyasi Tutuklulara Yardım Derneği'ne göre 29 binden fazla kişi siyasi gerekçelerle gözaltına alındı.
  • Myanmar'da desteğini korurken, Rohingya krizine verdiği yanıt uluslararası eleştirilere konu olmayı sürdürüyor.
  • Ordu 2025'in sonu için seçim önerdi; NLD ise gerçek bir uzlaşmanın parçası olması gerektiğini söylüyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir