Antik Arktik Mikroplar Aylar İçinde Yeniden Etkinleşerek Isınmanın Hızlanması Riskini Artırabilir

11 dakikalık okuma
Antik Arktik Mikroplar Aylar İçinde Yeniden Etkinleşerek Isınmanın Hızlanması Riskini Artırabilir

Binlerce yıl donmuş kaldıktan sonra aylar içinde etkinleşiyorlar

Alaska'nın donmuş topraklarında 40 bin yıla kadar korunmuş mikroplar, sıcaklık ve nem etkisiyle aylar içinde yeniden etkinleşebiliyor. Fairbanks yakınlarındaki Permafrost Araştırma Tüneli'nden alınan örneklerle yapılan laboratuvar deneyleri, kadim mikrobiyal toplulukların gömülü bitki ve hayvan kalıntılarını parçalayan biyolojik mekanizmaları nasıl yeniden çalıştırabildiğini ve ısıyı tutan gazları nasıl salabildiğini gösteriyor.

İçindekiler
  1. Binlerce yıl donmuş kaldıktan sonra aylar içinde etkinleşiyorlar
  2. Alaska tünelinde neler korunuyor?
  3. Araştırmacılar yeniden etkinleşmeyi nasıl izledi?
  4. Çözülme mevsiminin uzunluğu neden önemli?
  5. Çözülme, depolanmış karbonu nasıl gaza dönüştürüyor?
  6. Donmuş karbon deposunun büyüklüğü
  7. Yazın bitki büyümesi tüm kayıpları neden telafi edemiyor?
  8. Su, güneş ışığı ve azot tepkiyi değiştiriyor
  9. Bilim insanlarının hâlâ yanıtlaması gereken sorular
  10. Bilinmesi Gerekenler

Deneylerde önce yavaş bir başlangıç, ardından çok daha büyük bir değişim gözlendi. Bir ay sonra mikrobiyal hücrelerin yalnızca küçük bir bölümü etkinlik gösterdi. Daha sıcak koşullarda altı ayın ardından topluluklar yeniden düzenlendi, gözle görülür biyofilmler oluştu ve yeniden canlanan mikroplar günümüzde yaşayan benzerleri gibi davranmaya başladı.

Zamanlama önemli; çünkü Arktik'teki ısınma, donmuş toprağın çözülebildiği dönemi uzatıyor. Haftalarca veya aylarca toparlanmaya ihtiyaç duyan mikropların etkinleşmek için daha fazla zamanı oluyor; ilkbahar çözülmesi erkene, sonbahar donması ise ileri tarihe kayıyor. Mikropların etkinliği karbondioksit ve metan salarak ısınmayı artırabiliyor, bu da daha fazla çözülmeye yol açıyor.

Permafrost, en az iki yıl üst üste donmuş kalan topraktır. Derinliği yalnızca bir metre olabilir ya da yerin yüzlerce metre altına kadar uzanabilir. Üst katmanı yazın çoğu zaman çözülürken, daha derin topraklar son buzul çağından beri donmuş durumda ve kadim tundra ile boreal ekosistemlerden gelen karbonu koruyor.

Arktik, küresel ortalamanın yaklaşık iki katı hızla ısınıyor. Ölçümler, bitkilerin büyük ölçüde hareketsiz olduğu sonbahar, kış ve ilkbahar aylarında sera gazı kayıplarının arttığını gösteriyor. Bu emisyonlar hesaba katıldığında, kuzey bölgelerindeki peyzajların son yılların çoğunda atmosfere net karbon saldığı görülüyor. Yeniden etkinleşen kadim mikroplar bu yükü artırabilir.

Reklam

Alaska tünelinde neler korunuyor?

Fairbanks yakınlarındaki Permafrost Araştırma Tüneli, araştırmacılara geç Pleyistosen döneminden kalma donmuş peyzajlara erişim sağlıyor. Yüzeyin yaklaşık 50 fit altında bulunan tünel, toprakları ve buzu binlerce yıldır koruyan zeminin içinde 350 fitten fazla uzanıyor.

Alaska, eyaletin büyük bölümünün altında permafrost bulunması nedeniyle bu araştırma için elverişli bir ortam sunuyor. Tüneldeki silt, kum ve organik madde bakımından zengin toprak katmanları geçmişteki çevre koşullarının izlerini taşıyor. Bu topraklar donarken oluşan yer buzu, içlerindeki materyalin korunmasına yardımcı oldu.

Katmanların çoğunda, mikropların neredeyse hiç parçalamadığı gömülü bitki ve hayvan kalıntıları bulunuyor. Soğuk koşullar ayrışmayı yavaşlatarak hem potansiyel besin kaynaklarını hem de uykuda olan mikrobiyal toplulukları toprağın içinde kilitli tuttu.

Çözülme bu koşulları değiştiriyor. Sıvı su ve donma noktasının üzerindeki sıcaklıklar, hücreleri canlı tutan kimyasal süreçler olan metabolizmayı yeniden başlatmak için mikroplara gereken koşulları sağlıyor. Tünel, bilim insanlarının bozulmamış kadim materyali toplamasına ve bu sürecin ne kadar hızlı başlayabileceğini incelemesine olanak tanıyor.

Araştırmacılar yeniden etkinleşmeyi nasıl izledi?

Araştırmacılar kadim permafrosttan küçük parçaları nemlendirerek günümüzdeki ve gelecekteki Alaska yazlarını temsil etmesi için seçilen sıcaklıklarda bekletti. Yeni mikrobiyal büyümeyi izlemek için döteryumla zenginleştirilmiş su kullandılar. Döteryum, hidrojenin ağır bir türüdür.

Mikroplar hücre zarlarını ve diğer molekülleri oluştururken hidrojen kullanır. Döteryum yeni oluşan bu yapılara katıldığında, cihazlar onun daha ağır atomik izini saptayabilir. Böylece araştırmacılar deney boyunca büyümeyi izleyebilir ve bunu kontaminasyondan ayırt edebilir.

Bir ayın ardından etkinlik hücrelerin küçük bir bölümüyle sınırlı kaldı. Daha sıcak koşullarda altı ay geçirildiğinde ise tepki çok daha belirgin hale geldi. Topluluk yapısı değişti, biyofilmler görünür oldu ve yeniden canlanan organizmalar günümüz ortamlarında yaşayan mikroplara çok benzer biçimde işlev görmeye başladı.

Reklam

Deneyler, bazı kadim toplulukların çözülmeden tam etkinliğe geçmesine kadar yaklaşık bir ila altı aylık bir gecikme olabileceğine işaret ediyor. Bu süreçte mikroplar donmanın yol açtığı hasarı onarabilir, hücre zarlarını yeniden oluşturabilir ve karmaşık karbon bileşiklerini sindiren enzimleri etkinleştirebilir. Enzimler, hücrelerin içinde ve çevresinde kimyasal tepkimelerin gerçekleşmesine yardımcı olan moleküllerdir.

Bu mekanizma çalışmaya başladığında mikroplar, donmuş toprakta korunmuş organik maddeleri hızla karbon gazlarına dönüştürebilir. Bu gecikme, uzun süreli sıcaklığın neden kısa süreli sıcak hava dalgasından daha etkili olabileceğini açıklamaya yardımcı oluyor.

Çözülme mevsiminin uzunluğu neden önemli?

Arktik'in bazı bölgelerinde sıcaklığın donma noktasının üzerinde kaldığı dönemler, deneylerde gözlenen bir ila altı aylık süreyle şimdiden örtüşüyor. İklim projeksiyonları çözülme mevsimlerinin uzayacağını öngörüyor. Böylece uykuda olan toplulukların uyum sağlaması, büyümesi ve günümüz karbon döngüsüne katılması için daha fazla zaman olacak.

Bu nedenle ilkbaharın daha erken çözülmesi ve sonbaharda donmanın daha geç başlaması yalnızca toprağın sıcaklığını değiştirmiyor. Mikropların tam olarak etkinleşmek için ne kadar zamanı olacağını da etkiliyor. Bazı kadim topluluklar, binlerce yıl yer altında kaldıktan sonra karbon döngüsüne mevsimsel olarak katılmaya başlayabilir.

Tundra bitkileri kısa yaz büyüme mevsiminde karbondioksiti emer. Bu mevsimin dışında mikrobiyal solunum karbon salmaya devam eder. Arazi ölçümleri, bu kayıpların bitkilerin emdiği karbonu giderek daha fazla dengelediğini gösteriyor. Kadim materyali tüketen yeni etkinleşmiş mikroplar kayıpları artırabilir.

Laboratuvarda gözlenen süreç, endişenin nedenini açıklamaya yardımcı oluyor:

  • Binlerce yıl boyunca donmuş koşullar organik maddeyi korur ve kadim mikrobiyal toplulukları uykuda tutar.
  • Çözülme sıcaklık ve sıvı su sağladıktan sonra, hücrelerin küçük bir bölümü bir ay içinde etkinlik gösterir.
  • Daha sıcak koşullarda altı ayın ardından topluluklar yeniden düzenlenir, biyofilmler ortaya çıkar ve mikrobiyal etkinlik çok daha gelişmiş hale gelir.
  • Çözülme mevsimlerinin uzaması, daha fazla topluluğa yeniden etkinleşme sürecini tamamlama ve daha önce donmuş karbonu parçalama zamanı verir.

Dolayısıyla mevsimin uzunluğu, sıcaklığın yanı sıra iklim riskinin de bir parçasıdır. Kısa süreli bir sıcak hava dalgası ile uzun süren ılık bir mevsim, mikroplara toparlanıp beslenmeleri için çok farklı fırsatlar sunabilir.

Reklam

Çözülme, depolanmış karbonu nasıl gaza dönüştürüyor?

Kuzeydeki donmuş topraklarda karbon birikti; çünkü soğuk koşullar ölü bitki ve hayvanların ayrışmasını yavaşlattı. Mikroplar bunları tamamen parçalayamadan organik materyal birikerek dondu. Çözülme, depolanmış bu besin kaynağına erişimi mümkün kılıyor.

Hangi gazların ortaya çıkacağını belirleyen etkenlerden biri oksijendir. Oksijenin bol olduğu topraklarda mikroplar karbonu çoğunlukla karbondioksit (CO2) olarak salar. Oksijenin az olduğu ve suya doymuş topraklarda ise metanojen adı verilen özel mikroplar metan (CH4) üretir. Turbalıklar, sulak alanlar ve çözülmeyle oluşmuş göller, metan üretimini destekleyebilecek koşullar sunar.

Metan birkaç on yıllık süre içinde karbondioksite kıyasla çok daha fazla ısı tutar, ancak atmosferde daha hızlı parçalanır. Karbondioksit molekül başına daha az ısı tutsa da yüzyıllar boyunca kalıcıdır. Çözülen bir peyzajın ısıtıcı etkisi kısmen bu gazlar arasındaki dengeye bağlıdır.

Daha iyi drenaja sahip kuru topraklar daha fazla karbondioksit salma eğilimindedir. Suya doygun zeminler ve çözülme gölleri ise metanı destekler. Bu nedenle drenajdaki değişiklikler hem ne kadar karbonun açığa çıkacağını hem de hangi biçimde salınacağını etkileyebilir.

Alaska ve batı Kanada'da yapılan araştırmalar, ormanların verimli dönemlerde saldıklarından biraz daha fazla karbondioksit emebildiğine işaret ediyor. Sulak alan ve göllerden gelen metan, orman yangını emisyonları ve soğuk mevsimdeki solunum bu kazanımı dengeleyebilir. Bölgenin toplam sera gazı bilançosu, önümüzdeki yıllarda ısınmanın artacağına işaret ediyor.

Donmuş karbon deposunun büyüklüğü

Kuzeydeki permafrost bölgesinin topraklarında yaklaşık 1.460 ila 1.600 milyar metrik ton organik karbon bulunuyor. Bu miktar, bugün atmosferde bulunan karbonun kabaca iki katı. Karbonun büyük bölümü üstteki üç metrede yer alırken, önemli bir bölümü buz bakımından zengin tortullarda ve Yedoma adı verilen, rüzgârla taşınmış kadim çökellerde daha derinlerde gömülü.

Derin Yedoma çökellerinin tahminen 327 ila 466 milyar ton karbon içerdiği düşünülüyor. Arktik nehir deltalarında ise buna ek olarak yaklaşık 96 milyar ton karbon bulunuyor. Çözülme bu derin depolara birden fazla yoldan ulaşabildiği için söz konusu kaynaklar önem taşıyor.

Reklam

Kademeli çözülme yüzeyden aşağı doğru ilerleyerek zaman içinde daha fazla sığ karbonu açığa çıkarıyor. Ani çözülme ise derindeki materyale çok daha hızlı ulaşabiliyor. Zeminde büyük miktarda buz bulunduğunda, erime yüzeyin termokarst adı verilen çukur ve göllere çökmesine neden olabiliyor. Böylece derindeki karbon tek bir mevsim içinde hareketlenebiliyor.

Kış aylarındaki bölgesel ölçümler ve gözlemler, soğuk mevsimdeki kayıplar da hesaba katıldığında permafrost bölgesindeki ekosistemlerin yılda net 0,3 ila 0,6 milyar ton karbonu karbondioksit olarak saldığını düşündürüyor. Alaska üzerinde yapılan uçak ölçümleri, tundranın düzenli bir karbon kaynağı olduğunu tahmin ediyor.

Boreal ormanların dengesi daha değişken: hava koşulları ve yangınlara bağlı olarak neredeyse nötr olabiliyor ya da bu ormanlar sınırlı miktarda karbon yutağı işlevi görebiliyor. Yutak, saldığından daha fazla karbonu alır; kaynak ise aldığından daha fazlasını salar. Bazı analizlerde, bitkilerin etkin olmadığı ancak mikropların etkin kaldığı uzun dönemde daha fazla ölçüm yapan sensörlerin devreye girmesiyle kış emisyonu tahminleri iki ila üç kat artırıldı.

Bu ölçümler, çözülen permafrostun tetiklediği bir geri beslemenin şimdiden başladığıyla örtüşüyor: Isınma karbonu açığa çıkarıyor, mikroplar bunun bir bölümünü sera gazı olarak salıyor ve bu gazlar daha fazla ısınmaya katkıda bulunuyor.

Yazın bitki büyümesi tüm kayıpları neden telafi edemiyor?

Tundra ve boreal bitkiler her yaz fotosentez yoluyla havadaki karbondioksiti alıyor. Bu karbonun bir bölümü bitki dokusuna dönüşürken bir bölümü de yeni toprak organik maddesine katılıyor. Sağlıklı ormanlar ve sulak alanlar, büyüme mevsiminde önemli miktarda karbon tutabiliyor.

Arktik'in uzun soğuk mevsimi bu kazanımları azaltıyor. Mikroplar yılın büyük bölümünde kar örtüsünün altında düşük hızda solunum yapmayı sürdürebiliyor. 250 gün veya daha uzun süre devam eden küçük günlük kayıplar, yaz boyunca kazanılan karbonun çoğunu ya da tamamını dengeleyebiliyor.

Svalbard ve Arktik'in diğer bölgelerinde yapılan araştırmalar, mevsimsel olarak çözülen üst katmandaki mikropların soğuk koşullara iyi uyum sağladığını gösteriyor. Düşük sıcaklıklarda verimli çalışan enzimler üretiyor ve çok çeşitli karbon bileşiklerini tüketebiliyorlar.

Reklam

Bazı mikroplar belirli koşullarda karbondioksiti doğrudan da alabiliyor, ancak bu yol ayrışma sırasında salınan karbonla karşılaştırıldığında sınırlı kalıyor. Mikrobiyal toplulukların karbon ve enerji edinmek için birden fazla yolu var; bu da biyolojik faaliyetler için fazla soğuk görünebilecek koşullarda bile etkinliğin sürmesini sağlıyor.

Sulak alanlar ve turbalıklar yüzyıllar boyunca turba biriktirerek ağırlık bakımından net karbon yutakları olabiliyor; buna karşın güçlü bir ısıtıcı etkiye sahip metan da salabiliyor. Son gözlemler, bölge genelinde bitkilerin tuttuğu karbonun solunumdan kaynaklanan ve çözülmeyle açığa çıkan metan emisyonlarının artan kaybını tamamen dengelemediğini gösteriyor.

Su, güneş ışığı ve azot tepkiyi değiştiriyor

Çözülme, topraktaki karbonu akarsulara ve göllere taşıyarak güneş ışığına maruz bırakabiliyor. Işığın tetiklediği tepkimeler karmaşık organik molekülleri zayıflatıp mikropların onları tüketmesini kolaylaştırıyor. Deneyler, mikrobiyal toplulukların metabolik mekanizmalarını bu değişmiş materyali kullanacak şekilde uyarladığını ve daha fazlasını karbondioksite dönüştürdüğünü gösteriyor.

Bu nedenle su hareketi, donmuş topraktaki değişimleri ilk çözülme alanının ötesindeki emisyonlara bağlıyor. Kadim karbon peyzajda hareket ederken su döngüsü, güneş ışığı ve biyoloji birlikte etkili oluyor.

Daha sıcak topraklarda nem değişiklikleri ve atmosferik çökelme ya da yerel kaynaklardan gelen ek azot da görülebiliyor. Permafrost turbalığı topraklarında yapılan deneyler, ısınmanın karbondioksit emisyonlarını artırdığını ve metanojenlerle diğer mikrobiyal grupların etkinliğini yükseltebildiğini gösteriyor.

Eklenen azot, başka bir güçlü sera gazı olan diazot monoksit emisyonları da dahil olmak üzere mikrobiyal toplulukları ve gaz salımlarını daha da değiştirebilir. Bir peyzajın vereceği tepkiyi belirlemeye sıcaklık, su, besin maddeleri ve orada bulunan mikrop türlerinin tümü katkıda bulunuyor.

Bu nedenle kuru bir yüksek kesim, suya doygun bir turbalık ve çözülme gölü, donmuş karbon kullanılabilir hale geldiğinde farklı süreçlerden geçebilir. Emisyonları tahmin ederken yer altındaki karbon miktarının yanı sıra bu yerel koşulları da dikkate almak gerekir.

Bilim insanlarının hâlâ yanıtlaması gereken sorular

Permafrost; kuru yüksek kesimlerden sulak turbalıklara, mineral topraklardan kalın organik katmanlara kadar uzanıyor. Koşullar yalnızca birkaç metre içinde değişebiliyor. On yıllık moleküler araştırmalar, mikrobiyal çeşitliliğin geniş olduğunu ortaya koydu. Ancak gen kataloglarını güvenilir gaz emisyonu tahminlerine dönüştürmek hâlâ zor.

Araştırmacılar ısı hareketini, toprak nemini, su akışını ve mikrobiyal metabolizmayı bir araya getiren modeller geliştiriyor. Ancak birçok model, ani çözülmeyi, su ve karbonun yatay hareketini ve Alaska deneylerinde gözlenen mikrobiyal toparlanma gecikmelerini temsil etmekte hâlâ zorlanıyor.

Reklam

Uzak bölgelerde ve ölçümün zor olduğu mevsimlerde de veri az. Yerel akı kulesi ölçümlerinin geniş bölgelere uygulanmasıyla oluşturulan tahminler, uydu ve uçak verilerinden elde edilen tahminlerle uyuşmayabiliyor. Bu farkların nedenleri arasında kış gözlemlerinin yetersizliği, göl ve sulak alanlara ilişkin belirsizlikler ve orman yangınlarının değişen etkileri yer alıyor.

Bu yöntemlerin bir arada kullanılması tabloyu netleştiriyor, ancak emisyon projeksiyonları hâlâ geniş bir aralıkta değişiyor. Amaç, tek tek mikrobiyal toplulukların içindeki süreçleri geniş ve çeşitlilik gösteren peyzajlardaki değişimlerle ilişkilendirmek.

Kadim mikropların yeniden canlandırılması, karbon bilançosunun ötesinde güvenlik sorularını da gündeme getiriyor. Laboratuvar deneyleri küçük ve kontrollü örneklerle, standart önlemler alınarak yürütülüyor. Bu çalışmaların ölçeği, her yaz doğal olarak çözülen geniş permafrost alanlarının yanında çok küçük kalıyor.

Bu araştırmanın ortaya koyduğu başlıca kamu sağlığı ve çevre kaygısı, doğada salınan sera gazlarının yol açtığı ısınma. Bu emisyonları izlemek ve ısınmayı azaltmak, donmuş toprağın ne kadarının mevsimsel olarak çözüleceğini sınırlamaya yardımcı olabilir.

Bilinmesi Gerekenler

  • Alaska'daki deneyler, 40 bin yıla kadar korunmuş mikropların yaklaşık bir ila altı ay boyunca sıcaklık ve neme maruz kaldıktan sonra yeniden etkinleşebildiğini gösterdi.
  • Fairbanks yakınlarındaki Permafrost Araştırma Tüneli'nden alınan örneklerde bir ay sonra sınırlı, altı ay sonra ise çok daha belirgin etkinlik gözlendi.
  • Kuzeydeki permafrost toprakları yaklaşık 1.460 ila 1.600 milyar metrik ton organik karbon içeriyor; bu, atmosferdeki karbonun kabaca iki katı.
  • Çözülme mevsimlerinin uzaması, kadim mikroplara toparlanmaları ve daha önce donmuş materyali tüketmeleri için zaman tanıyor.
  • Kuru topraklar karbondioksit salma eğilimindeyken suya doygun topraklar ve çözülme gölleri metan üretimini destekleyebiliyor.
  • Gözlemler, soğuk mevsimdeki emisyonlar da hesaba katıldığında yılda net 0,3 ila 0,6 milyar ton karbonun karbondioksit olarak salındığına işaret ediyor.
  • Bitkiler yazın karbon emebiliyor, ancak mikrobiyal solunumun uzun sürmesi, metan emisyonları ve yangınlar bu kazanımları dengeleyebiliyor.
  • Güneş ışığı, su hareketi ve azot, mikropların çözülmüş karbonu işleme biçimini değiştirebiliyor.
  • Peyzajların farklılık göstermesi, kış ölçümlerinin sınırlı olması ve modellerin ani çözülme ile mikrobiyal toparlanma sürelerini hesaba katmakta zorlanması nedeniyle tahminler belirsizliğini koruyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir