Hindistan Kabil’le ilişkilerini derinleştirirken kadın gazeteciler Delhi’de Taliban bakanına soru yöneltti

10 dakikalık okuma
Hindistan Kabil’le ilişkilerini derinleştirirken kadın gazeteciler Delhi’de Taliban bakanına soru yöneltti

Diplomasi ilerlerken ön sıralarda kadınlar vardı

Pazar günü kadın gazeteciler, Afgan kadınları sınıflardan, iş yerlerinden ve kamusal yaşamdan uzaklaştıran kısıtlamalar hakkında Taliban Dışişleri Bakanı Amir Khan Muttaqi’ye soru sormak üzere Yeni Delhi’deki Afganistan Büyükelçiliği’nde ön sıralarda yer aldı. Kadınların katılımı, dış politika haberlerini izleyen kadın muhabirlerin dışlandığı, erkek meslektaşlarının ise içeri alındığı cuma günkü büyükelçilik bilgilendirmesinin ardından geldi.

İçindekiler
  1. Diplomasi ilerlerken ön sıralarda kadınlar vardı
  2. İki bilgilendirme arasında ne değişti?
  3. Muttaqi’ye kız çocuklarının eğitimi soruldu
  4. Hint basın kuruluşları eşitsiz erişimi kınadı
  5. Afganistan’daki kısıtlamalar ne anlama geliyor?
  6. Afgan haber kuruluşları ve çalışanları kayba uğradı
  7. Hindistan Kabil’le temaslarını neden genişletiyor?
  8. Somut değişiklikler basın salonunun ötesine uzanır
  9. Özet

Bu karşılaşma iki gelişmeyi aynı ortamda buluşturdu: Hindistan’ın Kabil’le daha yakın ilişkiler kurma çabası ve Taliban’ın kadınlara yönelik muamelesinden hesap vermesi yönündeki talepler. Muttaqi ile Dışişleri Bakanı Subrahmanyam Jaishankar arasındaki görüşmelerin ardından Hindistan, Kabil’deki varlığını teknik misyondan tam teşekküllü büyükelçiliğe yükselteceğini açıkladı. Hindistan, Taliban’ı Afganistan’ın meşru hükümeti olarak tanımış değil.

Bir hafta süren ziyaret, Taliban’ın 2021’de yeniden iktidara gelmesinden bu yana Muttaqi’nin bu ölçekteki ilk yurt dışı görevi oldu. Görüşmeler, Taliban’a genişleyen diplomatik temasları uluslararası kabul yolunda atılmış adımlar olarak sunma fırsatı verdi. Ona soru yönelten kadınlar içinse acil mesele, bu yakınlaşmanın ülke içinde uygulanan politikalara yönelik denetimi de kapsayıp kapsamayacağıydı.

Planlanan bir medya etkinliğinden dışlanmalarından üç gün sonra kadın gazeteciler büyükelçiliğe girdi ve tamamı erkeklerden oluşan bir yönetimin temsilcisine kamuoyu önünde karşı çıktı. Kameralar, ziyaretin ilk basın toplantısından keskin biçimde farklı bir sahneyi kaydetti.

Anlaşmazlık, Hindistan’ın kendi standartlarını da sorgulamaya açtı. Basın özgürlüğü ve cinsiyet eşitliğinin savunucusu olarak kendini tanıtan ülkede, Hint basın kuruluşları ve muhalif siyasetçiler dışlamaya yerel normların ihlali olarak karşı çıktı. İtirazları somuttu: Ziyaretçi bir heyetin Hint basınıyla ilişkilerinde kadınlara yönelik ayrımcılığı uygulamasına izin verilmemeliydi.

Reklam

İki bilgilendirme arasında ne değişti?

Cuma günkü dışlama kamuoyundan tepki gelmesine, gazeteciler arasında görüş alışverişine ve soru sormak için ikinci bir fırsat talep edilmesine yol açtı. Pazar gününe gelindiğinde kadınlara davet gönderilmiş, saçlarını örtmeleri söylenmeden içeri alınmış ve ön sıralarda yer verilmişti.

Her iki bilgilendirmeye de katılan gazeteciler, tepkilerin etkili olduğunu söyledi. Meslektaşları iletişim listelerini paylaştı, kadınların etkinliğe dahil edilmesi için ısrar etti ve dayanışma sözü verdi. İkinci etkinlikte erkek muhabirler, kadınların ön sıralara geçebilmesi için kenara çekildi.

Ziyaretteki başlıca gelişmeler şu sırayla yaşandı:

  • Cuma günü, dış politika haberlerini izleyen kadın muhabirlerin büyükelçilikteki basın etkinliğine girmesine izin verilmezken erkek meslektaşları etkinliğe katıldı.
  • Muttaqi ile Jaishankar arasındaki görüşmelerin ardından Hindistan, Kabil’deki teknik misyonunun tam teşekküllü bir büyükelçiliğe dönüştürüleceğini açıkladı.
  • Pazar günü kadın gazeteciler büyükelçilikteki başka bir bilgilendirmeye davet edildi; burada eğitim, istihdam ve ilk etkinlikte dışlanmaları hakkında Muttaqi’ye sorular yönelttiler.

İkinci bilgilendirmede sorular hızlı ve doğrudandı. Muhabirler Taliban’ın eğitim yasaklarını, çalışma kısıtlamalarını ve liderlerinin kamuoyu önündeki açıklamalarıyla Afganistan’daki kadınların karşılaştığı koşullar arasındaki uçurumu gündeme getirdi.

Muttaqi, yönetiminin ülke içinde uyguladığı kısıtlamalara tabi olmadan art arda soruları yanıtladı. Ekranlardan, kampüslerden ve sokaklardan uzak tutulan Afgan kadınları için bu karşılaşma, üst düzey bir Taliban yetkilisine nadiren yöneltilen kamuoyu önünde bir itiraz fırsatı sundu.

Muttaqi’ye kız çocuklarının eğitimi soruldu

Bağımsız gazeteci Smita Sharma, kızlarının eğitim hakkını kaybeden Afgan ailelerin kaygılarını yansıtan sorusuyla temel meseleyi Muttaqi’nin önüne koydu.

Afganistan’da bunu neden yapıyorsunuz? Ne zaman geri dönüp eğitim hakkından yararlanabilecekler?

Taliban Dışişleri Bakanı Muttaqi, kadınların ilk bilgilendirmeden dışlanmasını kısa sürede yapılan düzenlemelere bağladı.

Kısa sürede organize edildi. Kısa bir gazeteci listesi davet edildi. Teknik bir meseleydi, başka bir sorun yoktu.

Taliban’ın eğitim alanındaki sicilini de savunan Muttaqi, devam oranlarına ilişkin rakamlar verdi ve dinî kurumlara işaret etti.

Okullara ve diğer eğitim kurumlarına devam eden 10 milyon öğrencimiz var; bunların 2,8 milyonu kadın ve kız çocuğu. Dinî medreselerde bu eğitim fırsatı mezuniyete kadar sunuluyor. Belirli bölgelerde bazı kısıtlamalar var, ancak bu eğitime karşı olduğumuz anlamına gelmez.

Verdiği rakamlara göre kadınlar ve kız çocukları, sözünü ettiği 10 milyon öğrencinin yüzde 28’ini oluşturuyor. Kız çocuklarının ülke genelinde genel ortaöğretim ve yükseköğretime erişimi hâlâ engellenirken kadınların çoğu meslek hayatından dışlanıyor. Dinî kurumlarda sunulan kısa kurslar, akredite okulların ya da üniversite diplomalarının yerini tutamayacağı gibi kısıtlamaların kapattığı istihdam yollarını da yeniden açmıyor.

Muhabirler Muttaqi’yi bu koşullarla yüzleştirdi; salondaki kuşku açıkça hissediliyordu. Görüşme, kız çocukları ve kadınlar için ortaokul ve üniversitelerin yeniden açılacağına dair bir takvim sunmak yerine Taliban politikalarının savunulmasıyla sonuçlandı.

Reklam

Hint basın kuruluşları eşitsiz erişimi kınadı

Hindistan Basın Kulübü, ziyaretçi bir heyetin Hint basınına erişimi ayrımcı koşullara göre belirleyebileceği düşüncesine karşı çıktı. Kulüp, açıklamasında hükümeti harekete geçmeye çağırdı.

Kadın gazetecilerin dışlanmasını şiddetle kınıyor, hiçbir yabancı gücün Hint basınıyla ilişkilerin koşullarını belirlemesine izin verilmemesi için hükümeti göreve çağırıyoruz.

Hindistan Editörler Birliği, dışlamayı eşit erişim hakkının doğrudan ihlali olarak nitelendirdi.

Bu, Hindistan topraklarında apaçık cinsiyet ayrımcılığıdır.

Hindistan Dışişleri Bakanlığı, büyükelçilikteki basın etkinliğinde herhangi bir rolü olmadığını açıkladı. Pek çok gazeteci bu yanıtı yetersiz buldu; çünkü kaygıları yalnızca etkinliği kimin düzenlediğiyle değil, ayrımcılığa karşı çıkılıp çıkılmayacağıyla da ilgiliydi.

The Hindu gazetesinin diplomasi editörü Suhasini Haider ikinci bilgilendirmeye katıldı. İlk tepkiyi anlattı ve gazetecilerin ilk etkinliğin emsal oluşturmasından neden kaygı duyduğunu açıkladı.

İlk tepkimiz öfkeydi. Hükümetin en azından bir şey söylemesini ummuştuk. Hindistan tarafından tanınmayan Taliban’ın bir temsilcisinin Delhi’ye gelip kadınların katılmadığı bir basın toplantısı düzenlemesi asla emsal oluşturmamalı.

Muhalif siyasetçiler hükümeti sessiz kalmakla ve başkentte ayrımcılığa izin vermekle suçladı. Bazıları erkek muhabirleri etkinlikten çıkmaya çağırırken diğerleri Başbakan ve Dışişleri Bakanlığından kamuoyuna açıklama yapılmasını istedi.

Eleştirilerin odağında, gazeteciler ve siyasetçilerin ziyaretçi kim olursa olsun geçerli olması gerektiğini söylediği bir standart vardı: Kadınlar Hindistan’daki basın etkinliklerine eşit erişime sahip olmalı. Pazar günkü davetler o bilgilendirmeye katılımı değiştirdi; ilk etkinlik ise net kurallar belirlenmesi yönündeki talepleri gündemde tutmayı sürdürdü.

Reklam

Afganistan’daki kısıtlamalar ne anlama geliyor?

Afganistan, kız çocuklarının ve kadınların genel ortaöğretim ve yükseköğretimden men edildiği dünyadaki tek ülke. Bunun sonuçları, genç kızların sınıflarından üniversitelere ve mezunlarına ihtiyaç duyan mesleklere kadar uzanıyor.

Ergenlik çağındaki kız çocukları yıllarca eğitimden mahrum kaldı. Üniversite öğrencileri evlerine gönderildi. Pek çok sektörde çalışan kadınlara işe gitmemeleri emredildi. Yetkililerin geçici olarak nitelediği kısıtlamalar, çocuklarının eğitimini planlamaya ya da gelirini korumaya çalışan aileler için günlük hayatın bir parçası hâline geldi.

Taliban’ın ferman ve talimatları giyim, seyahat ve çalışma koşullarını da düzenliyor. Kadınlar yanlarında bir erkek vasi olmadan uzun mesafeli yolculuk yapamıyor. Parklar, spor salonları ve güzellik salonları kadınlara kapatılan kamusal alanlar arasında.

Kamu hizmetindeki işler ve sağlık alanındaki pek çok görev de dahil olmak üzere mesleki fırsatlar, kapsamlı yasaklar ve yıldırma nedeniyle büyük ölçüde ortadan kalktı. Kadın çalışanların görev yapması yasaklandığında yardım kuruluşları faaliyetlerini sürdürmekte zorlandı; kadınların kadın sağlık çalışanlarına ulaşamaması da sağlıklarını olumsuz etkiliyor.

Birleşmiş Milletler uzmanları ve hak savunucuları bu sistemi toplumsal cinsiyet apartheid’ı olarak nitelendirdi. Bu terim, kadınların kasıtlı olarak ayrıştırılıp tabi kılınmasını ifade ediyor ve eğitim, çalışma, hareket özgürlüğü ve kamusal alandaki kısıtlamaların birbirini nasıl güçlendirdiğini ortaya koyuyor.

Uluslararası Ceza Mahkemesi, Temmuz 2025’te iki üst düzey Taliban yetkilisi hakkında tutuklama emri çıkarılmasını talep etti; kadınlara ve kız çocuklarına yönelik zulmü insanlığa karşı suçların kanıtı olarak gösterdi. Hâkimlerce onaylanması hâlinde davalar, bu zulmü yalnızca kültürel farklılıklara ilişkin tartışmaların konusu olmaktan çıkarıp uluslararası ceza hukuku kapsamına alacak.

Sonuçların bedeli hemen hissediliyor. Ortaöğretimden dışlanan bir kız çocuğu, öğreniminin bir sonraki aşamasını kaybediyor. Çalışması engellenen bir kadın gelirini ve bağımsızlığını yitiriyor. Kadın çalışanı olmayan bir yardım kuruluşu, hizmetlerine ihtiyaç duyan insanlara ulaşmakta daha çok zorlanıyor. Bu kısıtlamalar bir araya gelerek günlük yaşamı sınıfın çok ötesinde değiştiriyor.

Reklam

Afgan haber kuruluşları ve çalışanları kayba uğradı

Taliban’ın Ağustos 2021’de iktidarı ele geçirmesinden bu yana Afganistan’ın medya sektörü sert biçimde daraldı. Basın özgürlüğü kuruluşlarının araştırmaları, birkaç ay içinde 231 medya kuruluşunun kapandığını ve ağustos ayından önce faaliyet gösteren kuruluşların onda dördünden fazlasının kaybedildiğini ortaya koydu.

Afgan medyasında çalışanların sayısı yarıdan fazla azaldı. En ağır kayıpları kadınlar yaşadı: İlk dönemde her 10 kadın gazeteciden sekizinden fazlası işinden ayrıldı ya da işini kaybetti. Pek çok vilayette artık ekranda kadın kalmadı.

Bu rakamlar, Delhi’deki sahnenin büyükelçilik sınırlarını aşan önemini gösteriyor. Oradaki kadın gazeteciler bir Taliban bakanına doğrudan soru sorabilirken, çok sayıda Afgan kadın bir zamanlar yetkilileri sorguladıkları ya da toplumlarının hikâyelerini aktardıkları işlerini ve yayın platformlarını kaybetmişti.

Kapanmalar, baskının yalnızca bir kısmı. Yerel bir gözlem kuruluşu, iktidarın ele geçirilmesinden sonraki ilk yıl içinde en az 183 şiddet vakası ve 90’dan fazla tutuklama kaydetti. Vakaların büyük çoğunluğundan Taliban güçleri sorumlu tutuldu.

Muhabirler, korkunun ve izin alma zorunluluğunun şekillendirdiği bir çalışma ortamı tarif ediyor. Yazılı olmayan kurallara göre protestolar, güvenlik ve pek çok toplumsal konu hakkındaki haberler için onay gerekiyor. Kadınların sesi yayınlardan siliniyor, devlet medyası ise kadınların sunuculuk yapmasını engelliyor.

Güneydeki Helmand vilayetinde çalışan bir gazeteci, resmî iznin rutin haber çalışmalarını nasıl etkilediğini anlattı.

Bir haberi yapmadan önce konuyu vilayet yetkililerine bildirmemiz ve izinlerini almamız gerekiyor.

Ekonomik çöküş zararı daha da derinleştirdi. Yerel radyo ve televizyon kuruluşlarını bir zamanlar ayakta tutan uluslararası yardım ve reklam gelirleri yok oldu. Çalışanlarına ödeme yapamayan sahipler programları azalttı, onların yerine dinî içerikler koydu ya da kuruluşlarını tamamen kapattı.

Sonuç olarak kamuoyu daha az bilgiye erişebiliyor. Hareket, eğitim ve istihdam kısıtlamalarıyla zaten karşı karşıya olan kadınların medyada seslerini duyurma fırsatları da azalıyor.

Reklam

Hindistan Kabil’le temaslarını neden genişletiyor?

Hindistan, 2021’den sonra Afganistan’la iletişim kanallarını korudu; küçük bir teknik misyon aracılığıyla yardım ulaştırılmasına ve konsolosluk hizmetleri sunulmasına destek verdi. Bu varlığın tam teşekküllü bir büyükelçiliğe dönüştürülmesi, Kabil’le ilişkilerin daha ileri bir düzeye taşındığına işaret ediyor.

Muttaqi, resmî işler için sınırlı seyahate izin veren Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi muafiyeti kapsamında seyahat etti. Kendisi de dahil olmak üzere çok sayıda Taliban lideri, Güvenlik Konseyi yaptırımlarına tabi olmayı sürdürüyor. Muafiyet, ziyaretin ve Hintli yetkililerle görüşmelerin yanı sıra heyetin medya üzerinden yürüttüğü halkla ilişkiler çalışmalarına da olanak sağladı.

Hindistan’ın çıkarları arasında bölgesel istikrar, Orta Asya’ya uzanan ticaret yolları, terörle mücadelede iş birliği ve Afganistan’daki vatandaşlarıyla projelerinin güvenliği bulunuyor. Taliban ile Pakistan arasındaki gergin ilişkiler, Delhi’nin yararlı görebileceği fırsatlar yaratıyor.

Bu stratejik çıkarlar, Hindistan’ın Taliban’ı Afganistan’ın meşru hükümeti olarak tanımamayı sürdürürken Kabil’le temaslarını neden geliştirdiğini açıklamaya yardımcı oluyor. Hindistan demokratik değerlere bağlı olduğunu da söylüyor; bu nedenle ziyaret sırasında kadın gazetecilere yönelik muamele, diplomatik olduğu kadar ülke içini ilgilendiren bir mesele hâline geliyor.

Diğer hükümetler farklı düzeylerde ilişkiler yürüttü. Rusya, Taliban’ı resmen tanıdığını açıkladı. Diğer ülkeler ise tanıma kararı almadan Kabil’de büyükelçilik bulunduruyor.

Diplomatlar ve analistler, kadın haklarında ilerlemeyi daha geniş çaplı uluslararası kabulün temel ölçütlerinden biri olarak görüyor. Delhi’de kadın muhabirlerin bakanı eğitim hakkı ellerinden alınan kız çocukları ve iş yaşamından dışlanan kadınlar hakkında sorgulamasıyla bu mesele ön plana çıktı.

Dolayısıyla ziyaret, Taliban yönetimi üzerindeki iki baskıyı bir araya getirdi. Yetkililer genişleyen diplomatik ilişkilere işaret edebilirken gazeteciler, Afganistan’daki yaşamı şekillendirmeyi sürdüren kısıtlamalar hakkında yanıt istedi.

Somut değişiklikler basın salonunun ötesine uzanır

Afgan kız çocukları için anlamlı bir değişim, akredite müfredat ve gerçek erişim olanağıyla ülkenin her yerinde ortaokul ve üniversitelerin yeniden açılmasıyla başlar. Yalnızca dinî kurslar, eğitim ve istihdam alanındaki daha geniş engelleri ortadan kaldırmıyor.

Kadınların ayrıca kamu kurumlarında, medyada, sivil toplumda, sağlık ve eğitim alanlarında ve özel sektörde çalışmalarına izin verilmesi gerekiyor. Seyahat etmek ya da hizmetlerden yararlanmak için erkek vasi şartının kaldırılması, resmî kuralların bugün kısıtladığı seçenekleri yeniden sağlayacaktır.

Yardım kuruluşlarının kadın çalışanlarının görevlerine dönmesine izin verilmesi gerekiyor. Parklara, salonlara ve dinlenme alanlarına erişimin yeniden sağlanması, kadınların kamusal yaşama tekrar katılmasına imkân tanıyacaktır. Afganistan’ın uluslararası yükümlülükleriyle uyumlu, şeffaf kurallar ve bağımsız denetim de değişikliklerin değerlendirilmesini kolaylaştıracaktır.

Reklam

Hindistan’da büyükelçilikte yaşananlar, yetkilileri ve medya kuruluşlarını ziyaretçi heyetlerle yapılacak basın etkinliklerinin nasıl düzenlenmesi gerektiğini değerlendirmeye yöneltti. Net kurallar, gazetecilerin sırf kadın oldukları için dışlandığı başka bir etkinliğin önüne geçebilir.

Ön sıralarda yer alan gazeteciler, ortak baskının bir bilgilendirmeye erişimi değiştirebildiğini gösterdi. Daha büyük sınav ise Afganistan’da yaşanıyor: Kız çocukları ortaokul ve üniversitelerin dışında kalırken kadınlar çalışma ve hareket konusunda kapsamlı kısıtlamalarla karşılaşıyor; haber kuruluşları da kısıtlamalar ve mali zorluklar altında faaliyet gösteriyor.

Özet

  • Cuma günü Delhi’deki büyükelçilik bilgilendirmesinden dışlanan kadın gazeteciler, pazar günü düzenlenen ikinci etkinliğe katılarak Taliban Dışişleri Bakanı Amir Khan Muttaqi’ye sorular yöneltti.
  • Muttaqi ilk etkinlikteki dışlamayı teknik bir mesele olarak nitelendirdi ve 10 milyon öğrencinin 2,8 milyonunun kadın ve kız çocuğu olduğunu söyledi; ancak genel ortaöğretim ve yükseköğretime yönelik ülke çapındaki yasaklar sürüyor.
  • Hindistan Basın Kulübü ile Hindistan Editörler Birliği dışlamayı kınadı. Hindistan Dışişleri Bakanlığı, büyükelçilikteki etkinliğe dahil olmadığını açıkladı.
  • Hindistan, Kabil’deki teknik misyonunun tam teşekküllü bir büyükelçiliğe dönüştürüleceğini duyurdu. Taliban hükümetini tanımış değil.
  • Muttaqi, yaptırımlara tabi olmayı sürdürürken Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi muafiyeti kapsamında seyahat etti.
  • Afgan medyasına ilişkin araştırmalar, 2021’de iktidarın ele geçirilmesinden sonraki birkaç ay içinde 231 kuruluşun kapandığını; kadın gazetecilerin 10’da sekizinden fazlasının işinden ayrıldığını ya da işini kaybettiğini kaydetti.
  • Rusya Taliban’ı tanıdığını açıkladı. Kadın hakları ise daha geniş çaplı uluslararası kabul taleplerinin merkezinde yer almaya devam ediyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir