Tarihi düşüşün büyük bölümü kadınlardan kaynaklandı
Bangladeş’te iş gücü 2024’te 1,7 milyon kişi azaldı; düşüşün neredeyse tamamını kadınlar oluşturdu. Bangladeş İstatistik Bürosunun 2024 İş Gücü Araştırması’nın nihai sonuçlarına göre çalışan ya da iş arayan kişi sayısı, 2023’teki 73,4 milyondan 71,7 milyona geriledi. Bu, ülkede 2010’dan bu yana görülen ilk iş gücü daralması oldu.
İçindekiler
- Tarihi düşüşün büyük bölümü kadınlardan kaynaklandı
- Uyarı işaretleri 2023’ün sonlarında görüldü
- Kentli kadınlar, beceri düzeylerine göre farklı engellerle karşılaşıyor
- Hazır giyim fabrikalarının ihtiyaç duyduğu işler değişiyor
- Ticaret baskıları geçişi daha da acil kılıyor
- Eğitim ve ücretsiz bakım sorumlulukları katılımı belirliyor
- Güvenli ulaşım ve güvenilir çocuk bakımı iş tercihlerini etkiliyor
- Kırsal kesimdeki işler gelir, beceri ve pazarlara erişim gerektiriyor
- Uluslararası ölçütlere göre Bangladeş’in kazanımları eşit dağılmıyor
- Yeni beceriler ve hizmet sektörü işleri düşüşü tersine çevirebilir
- Düşüşün sürmesi iş yerlerinin ötesinde sonuçlar doğurur
- Öne Çıkanlar
İş gücündeki kadınların sayısı 25,3 milyondan 23,7 milyona düştü; 1,6 milyonluk bu azalma yaklaşık yüzde 6,3’e karşılık geliyor. Erkeklerin iş gücüne katılımı yaklaşık 48 milyonla neredeyse aynı kaldı. Bu rakamlara göre toplam daralmanın yaklaşık yüzde 94’ünü kadınlar oluşturdu.
İş gücü, çalışanların yanı sıra iş arayanları da kapsıyor. Çocuk bakımını ayarlayamadığı ya da kendisine uygun bir iş bulamadığı için aramayı bırakan bir kadın bu sayımın dışında kalıyor. Dolayısıyla Bangladeş’teki düşüş, hem çalışmayı hem de iş aramayı sürdürme isteği ya da imkânını kapsıyor.
Bu tersine dönüş, kadınların ülkenin iş gücünün genişlemesine katkıda bulunduğu on yılı aşkın bir dönemin ardından geldi. İş gücü 2010’dan 2023’e kadar 16 milyondan fazla arttı. Bu dönemde kadınların sayısı 17,2 milyondan 25,3 milyona çıkarak 8,1 milyon yükseldi. 2024’teki düşüş, bu sayısal artışın yaklaşık beşte birini sildi.
Dhaka ve Chattogram çevresindeki hazır giyim atölyelerinde, çiftliklerde ve ülke genelindeki küçük ticari faaliyetlerde çalışan kadınlar, ihracat gelirlerine ve kırsal kesimdeki hane gelirlerine katkı sağladı. Daha az kadının çalışması ya da iş araması, hanelerin gelirini azaltabilir, harcamaları düşürebilir ve düzenli kazançla bağlantılı toplumsal ilerlemeyi yavaşlatabilir.
Uyarı işaretleri 2023’ün sonlarında görüldü
Üç aylık veriler, yıllık daralma yaşanmadan önce de değişime işaret ediyordu. 2023’ün dördüncü çeyreğinde kadın işsizlerin sayısı, bir önceki yılın aynı dönemine göre yaklaşık 120 bin arttı. İstihdam edilen kadınların sayısı azalırken iş gücü dışında kalanların sayısı yaklaşık 1,42 milyon yükseldi.
İş gücü dışındaki kadınlar arasında iş aramayan ev kadınları da bulunuyor. Bu kişilerin koşulları, iş aradıkları için iş gücünde sayılan işsiz kadınlarınkinden farklı. Her iki değişim de önemli: İlkinde iş bulamadan arayan kadınların sayısı, ikincisinde ise iş gücüne artık katılmayan kadınların sayısı artıyor.
Rakamlar, birkaç döneme yayılan tersine dönüşü ortaya koyuyor:
- 2010: Bangladeş’te iş gücünde 17,2 milyon kadın vardı.
- 2010-2023: Toplam iş gücü 16 milyondan fazla büyüdü; artışın büyük bölümü kadınların katılımından kaynaklandı.
- 2023’ün dördüncü çeyreği: Kadın işsizlerin sayısı bir yıl öncesine göre yaklaşık 120 bin arttı; iş gücü dışındaki kadınların sayısı yaklaşık 1,42 milyon yükseldi.
- 2023: İş gücü, 25,3 milyonu kadın olmak üzere 73,4 milyona ulaştı.
- 2024: Toplam sayı, 23,7 milyonu kadın olmak üzere 71,7 milyona geriledi; erkeklerin katılımı ise 48 milyon civarında kaldı.
Yıllık düşüş hane gelirlerini, yoksulluğun azaltılmasını ve ekonomik büyümeyi baskı altında bırakıyor. Bir kadının kazancını kaybeden aile, fiyat artışlarına ya da hastalığa karşı daha az güvencede kalıyor; hane harcamaları düştüğünde işletmeler de talebin zayıflamasıyla karşılaşabiliyor.
Kentli kadınlar, beceri düzeylerine göre farklı engellerle karşılaşıyor
Daralma en belirgin biçimde kentlerdeki iş gücü piyasalarında görülüyor. Örgün eğitimi az olan ya da hiç olmayan kadınlar, fabrikaların geçmişte çok sayıda kadına iş sağlayan pozisyonları azaltmasıyla imalat sektöründeki fırsatların daraldığını görüyor. Hizmet sektöründeki istihdam ise bu fırsatların yerini dolduracak kadar hızlı büyümedi.
Üniversite ya da teknik eğitim almış kadınlar farklı bir sorunla karşı karşıya: Birçoğu eğitimlerine ya da kariyer beklentilerine uygun iş bulamıyor. Eğitim, kişiyi nitelikli işlere hazırlayabilir; ancak uygun açık pozisyonlar sınırlı olduğunda bu eğitimin karşılığını almak zorlaşıyor.
Kent yaşamı pratik engelleri de beraberinde getiriyor. Çocuk bakım hizmetleri yetersiz ve pahalı; güvenilir ve emniyetli ulaşıma erişmek de çoğu zaman güç. Bir iş mevcut olsa bile çalışma saatleri ya da konumu, bir annenin veya bakım sorumluluğu olan birinin işi kabul etmesini imkânsız hâle getirebiliyor.
Hangi işlerin kadınlara uygun olduğuna dair toplumsal tutumlar da kadınların iş arayıp aramamasını ya da bir teklifi kabul edip etmemesini etkiliyor. Bu baskılar, iş yetersizliğiyle birlikte işliyor. İstihdam olanaklarını iyileştirmek için hem işverenlerin yarattığı pozisyonlara hem de kadınların bu işlerde çalışabilmesini sağlayan koşullara odaklanmak gerekiyor.
Hazır giyim fabrikalarının ihtiyaç duyduğu işler değişiyor
Bangladeş’in hazır giyim sektörü, kadınların istihdamdaki yerinin nasıl değiştiğini gösteriyor. Sektör büyümeye başladığında iş gücünün açık çoğunluğunu kadınlar oluşturuyordu. Son araştırmalar, kadınların payının artık yarıya yaklaştığına işaret ediyor. Bir araştırmaya göre bu oran 2023’te yaklaşık yüzde 53’tü; on yıl önce çok daha yüksekti.
Mekanizasyon, dikiş hatlarında daha önce insanların yaptığı işlerin yerini aldı ve makine operatörü yardımcılığı gibi başlangıç düzeyindeki iş olanakları daraldı. Potansiyel hazır giyim işçilerinin ikinci kuşağındaki bazı kadınlar da fabrikalarda çalışmaya daha az ilgi gösteriyor. Tarımda ve diğer sektörlerdeki mekanizasyon da daha az beceri gerektiren işlere talebi azaltıyor.
Hazır giyim sektörü önemli bir istihdam kaynağı olmayı sürdürüyor ancak fabrikalar kesim, dikiş desteği ve bitirme aşamalarında teknolojiye yöneliyor. Makineler tekrarlayan işlere duyulan ihtiyacı azaltırken teknisyen, kalite kontrol görevlisi, bakım çalışanı ve dijital araçlarla üretim planlaması yapan personel ihtiyacını artırıyor.
Bangladeş’te teknoloji kullanımı üzerine yapılan araştırmalar, modern makinelerin fabrika çalışanı sayısını azaltabildiğini gösteriyor. Bir sektör araştırması, yeni ekipmana yatırılan her 1 milyon dolar başına yaklaşık iki ila dört çalışanın işini kaybettiğini tahmin etti. Makine operatörleri ve yardımcıları da dâhil olmak üzere etkilenen pozisyonlarda tarihsel olarak çoğunlukla kadınlar çalışıyordu.
Kadınların mevcut ya da yeni açılan işlere geçebilmesi, büyük ölçüde eğitime bağlı. Yeni beceriler edinmek için hızlı fırsatlar sunulmazsa milyonlarca kişiye istihdam olanağı sağlayan sektördeki yerlerini kaybetme riskiyle karşı karşıyalar. Uygun eğitimle çalışanlar, tekrarlayan işlerden teknik ve daha yüksek katma değerli pozisyonlara geçebilir.
Ticaret baskıları geçişi daha da acil kılıyor
Bangladeş’in en az gelişmiş ülke statüsünden mezun olma sürecine girmesi, hazır giyim sektöründeki teknolojik dönüşüme yönelik baskıyı artırıyor. Bu statü, uluslararası bir kalkınma kategorisi. Statünün sona ermesi, ihracatçılara sunulan ticaret avantajlarını değiştirebilir; bazı pazarlara yapılan ihracat, ithal ürünlerden alınan vergiler olan daha yüksek gümrük tarifeleriyle karşılaşabilir.
Alıcılar daha kısa teslim süreleri ve daha sıkı uygunluk koşulları da talep ediyor. Teslim süresi, bir siparişin tamamlanıp teslim edilmesi için gereken dönemdir. Fabrikaların bu talepleri karşılaması, alıcıların istediği standartları sağlarken üretimi de zamanında tamamlamaları anlamına geliyor.
Fabrikaların daha fazla otomasyona yönelmesi ve çalışanlardan daha fazla beceri beklemesi muhtemel. Tekrarlayan işlerde yoğunlaşan kadınlar, eğitim sayesinde büyüyen teknik pozisyonlar için gerekli nitelikleri kazanmadıkları takdirde geride kalabilir.
Kadınları bakım, kalite kontrol ve üretim planlaması alanlarında çalışmaya hazırlamak, hazır giyim sektöründeki varlıklarını korumaya yardımcı olur. Ayrıca fabrika ücretlerinin iş yeri dışındaki harcamaları da desteklediği sanayi bölgelerinde hane gelirlerini korur.
Eğitim ve ücretsiz bakım sorumlulukları katılımı belirliyor
Ekonomistler, kadınların iş gücüne katılımını kalkınma sürecinde çoğu zaman U biçimli bir eğriyle tanımlar. Gelirlerin düşük olduğu dönemlerde katılım yüksek olabilir, orta gelir aşamalarında düşebilir ve çok yüksek gelir düzeylerinde yeniden artabilir. Bu şekil, eğitim ve istihdam olanaklarındaki değişimlerin kadınların çalışma kararlarını nasıl etkileyebileceğini anlatıyor.
Okullaşmanın artması, daha fazla kadının geçici olarak iş gücü dışında kalmasına yol açabilir. Aynı zamanda yeni hizmet sektörü pozisyonları yeterli sayıda ortaya çıkmadan mevcut iş türleri değişebilir. Kadınlar istihdama hazırlanmak için daha uzun süre eğitim alırken hazır olduklarında kendilerine uygun çok az iş bulabilir.
Bangladeşli kadınlar, çocuklara ve yaşlı yakınlarına bakmak da dâhil olmak üzere ücretsiz bakım işlerine erkeklerden çok daha fazla zaman ayırıyor. Ücret getirmeyen bu işler yine de zaman alıyor. Uygun fiyatlı çocuk bakım merkezlerinin yetersizliği, birçok annenin sabit çalışma saatleri olan işleri kabul etmesini engelliyor.
Aile desteği yükü hafifletebilir; ancak işverenler genç kadınların evlilik ya da doğum sonrasında işten ayrılacağını düşündükleri için onları işe almaktan zaman zaman kaçınıyor. Böylece kadınlar hem evde hem işe alım sürecinde kısıtlamalarla karşılaşıyor; istihdama katılmaları ve işte kalmaları zorlaşıyor.
Güvenli ulaşım ve güvenilir çocuk bakımı iş tercihlerini etkiliyor
Toplu taşımada ve işe gidiş geliş sırasında tacize uğrama riski, birçok ailenin kızlarının evden uzakta çalışmasına izin vermemesine yol açıyor. İş yerinde ve işe giderken güvenlik ve saygınlık önem taşıyor. Güvenilir biçimde yolculuk edemeyen kadınların değerlendirebileceği işlerin kapsamı daralıyor.
Güney Asya’daki programlardan elde edilen bulgular, güvenli ve düzenli ulaşımın yanı sıra güvenilir çocuk bakımının da kadınların işi kabul etme ve sürdürme isteğini artırdığını gösteriyor. Bilgilendirme kampanyaları ve güvenilir iş teklifleri, kadınların istihdamının düzenli gelir ve gelecek fırsatları sağladığını göstererek ailelerin tutumlarını da değiştirebilir.
Kent mahallelerinde ve sanayi bölgelerinde kurulacak toplum temelli çocuk bakım merkezleri, daha fazla annenin düzenli saatlerde çalışmasına olanak tanıyabilir. Belirli bir süre için sağlanacak vergi indirimleri, düşük maliyetli krediler ve eş finansman hibeleri işverenlerin merkez kurmasına yardımcı olabilir. Açık standartlar ve kamu denetimleri, ailelerin sunulan bakıma güvenmesini sağlayabilir.
Ulaşım önlemleri arasında yoğun sanayi güzergâhlarında özel otobüs seferleri, duraklarda daha iyi aydınlatma, yolculuk çağırma hizmetlerinde güvenlik özellikleri ve şikâyetlere hızlı yanıt verilmesi yer alabilir. Belediyeler, yoğun saatlerde öngörülebilir sefer saatleriyle servis sağlamak için büyük işverenlerle çalışabilir.
İş yeri politikaları da kadınların çalışmayı sürdürüp yükselme imkânlarını etkiliyor. Öncelikler arasında fabrikalarda ve ofislerde mevcut çocuk bakımı kurallarının uygulanması, doğum sonrasında işe dönüşün desteklenmesi, işin elverdiği durumlarda esnek çalışma saatleri ve tacizi bildirmek için güvenli kanalların sağlanması bulunuyor. İşverenler, ekiplerde ve yönetimde cinsiyet dengesini izlemek için ücret ve terfi istatistiklerini yayımlayabilir.
Kırsal kesimdeki işler gelir, beceri ve pazarlara erişim gerektiriyor
Kentler dışındaki kadınlar, tarımın ötesinde kırsal ekonominin çeşitli engelleriyle karşılaşıyor. Sermayeye erişmek zor, piyasa bilgisi eşit dağılmıyor ve iş ağları olmadan yerel pazarın ötesine satış yapmak güç. Kadınlar hâlihazırda ürün üretiyor ya da hizmet sunuyor olsa da bu kısıtlamalar küçük işletmelerin büyümesini engelliyor.
Bazı kadınlar, erkek yakınları kentlere göç ettiğinde aile çiftçiliği ya da el sanatları üretimi işlerini üstleniyor; erkekler geri döndüğünde ise bu işlerden çekiliyor. Bu katılımın büyük bölümü ücretsiz ya da geçici. Çalışıyor olarak sayılan kadınların sayısını artırabilse de kalıcı gelir, beceri ya da varlık sağlamayabiliyor.
Bu nedenle çalışan sayısının yanı sıra işlerin niteliği de önemli. Bangladeş tarımdan uzaklaşırken kadınlar imalat ve modern hizmetlerde yeterli sayıda kayıtlı ve beceri gerektiren işe geçemiyor. Daha sağlıklı bir dönüşüm; küçük fabrikalarda, lojistikte, sağlıkta, eğitimde, finansta, perakende yönetiminde ve konaklama sektöründe daha fazla kadına iş sağlayabilir.
Kadınların işlettiği işletmelere verilecek destek; kısmi garantilerle güvence altına alınan daha fazla teminatsız kredi, daha basit dijital kredi başvuruları ve ilk işletmesini kuranlara mentorluk hizmetlerini kapsayabilir. Teminat, borçlunun krediyi güvence altına almak için rehin verdiği varlıktır. Bu şartın kaldırılması, kendi varlığı olmayan kadınlara yardımcı olabilir.
Kamu alımlarının küçük bir bölümünü kadınların yönettiği şirketlere ayırmak, alıcılara ulaşmak için başka bir yol sunar. Kadınların işletmelerini büyük müşterilerle buluşturan platformlar, yerel pazarların ötesine erişmelerini sağlayabilir. Mobil para hizmetleri ve e-ticaret, seyahat ihtiyacını ve kırsal kesimde satış yapan kadınların güvenlik risklerini azaltabilir.
Uluslararası ölçütlere göre Bangladeş’in kazanımları eşit dağılmıyor
Dünya Bankasının yayımladığı, Uluslararası Çalışma Örgütünün modellemelerine dayanan veriler, Bangladeş’te kadınların iş gücüne katılım oranının 2024’te yüzde 44’e yakın olduğunu gösteriyor. Bu oran, yalnızca çalışan ya da iş arayan kadınların sayısını değil, iş gücüne katılan kadınların payını ölçüyor.
Bangladeş’in oranı, Hindistan’ın yaklaşık yüzde 33’lük oranı da dâhil olmak üzere bazı büyük Güney Asya ülkelerinin üzerinde. Ancak kadınların katılımının çoğu zaman yüzde 50 ila 70 arasında olduğu orta ya da yüksek gelirli birçok ekonominin gerisinde kalıyor.
Cinsiyet eşitliğine ilişkin küresel göstergeler, ekonomik katılım ve liderlik alanlarında farkların en geniş düzeyde sürdüğünü ortaya koyuyor. Bangladeş son yirmi yılda kız çocuklarının eğitimi ve sağlık sonuçlarında önemli ilerleme kaydetti; ancak bu kazanımları ücretli işe ve daha iyi işlere dönüştürmek daha zor oldu.
2024 küresel karşılaştırması, ilerlemenin sürdüğünü ancak yavaş kaldığını gösteriyor. Bangladeş açısından bu karşılaştırma, istihdam, çocuk bakımı, güvenlik ve becerilere ilişkin iç politika tercihlerini özellikle önemli hâle getiriyor: Eğitimdeki iyileşmeler, kadınların öğrendiklerini kullanabilecekleri iş fırsatlarıyla desteklenmeli.
Yeni beceriler ve hizmet sektörü işleri düşüşü tersine çevirebilir
Sağlık çalışanlarına, öğretmenlere, erken çocukluk eğitimi uzmanlarına, finans hizmetleri personeline, perakende denetçilerine, konaklama sektörü çalışanlarına ve müşteri temsilcilerine talep artıyor. Bu sektörlere yönelik hedefli yatırımlar ve işletmelerin faaliyet göstermesini kolaylaştıracak değişiklikler, kadınların kabul etmeye hazır olduğu işlerin artmasına yardımcı olabilir.
Sektörün ihtiyaçlarıyla örtüşen eğitimler, kadınların otomasyonla ortaya çıkan pozisyonlara geçmesini sağlayabilir. Makine bakımı, kalite kontrol, tedarik zinciri yazılımları, temel endüstri mühendisliği ve dijital okuryazarlık öncelikli alanlar arasında. Kadınlara yönelik eğitim kuponları, ücretli çıraklık programları ve iş yerinde öğrenme, eğitimi gerçek bir iş teklifiyle daha yakından ilişkilendirebilir.
Destekleyici eğitim programları; eczane yardımcılığı, tıbbi kodlama, muhasebe desteği, bilişim teknolojileri desteği ve temel programlama alanlarında da yeni yollar açabilir. Bu seçenekler, emek talebinin azaldığı fabrika ve tarım işlerinin ötesinde mevcut iş yelpazesini genişletir.
Çocuk bakımı, güvenli ulaşım ve beceri programları aynı istihdam sorununun farklı yönlerini ele alıyor. Bir kadının işe girebilmek için uygun eğitime, çalışma saatlerini karşılayabilmek için güvenilir çocuk bakımına ve iş yerine ulaşabilmek için güvenli ulaşıma ihtiyacı olabilir. Bu pratik gereklilikleri karşılamadan açık pozisyonları artırmak, birçok kadının bu işlere girememesine yol açar.
Düşüşün sürmesi iş yerlerinin ötesinde sonuçlar doğurur
Kadınların iş gücüne katılımındaki kalıcı düşüş, hane gelirlerini azaltır ve yoksulluğun azaltılmasını yavaşlatır. Bangladeş, çok sayıda genç çalışabilir yaşa ulaştığında ve verimli işlerde çalışmaya başladığında ortaya çıkan ekonomik fayda olan demografik fırsattan da daha az yararlanır.
İstihdamın ve kazançların daha yavaş artması, vergi tabanının genişlemesini zayıflatır. Bu da hükümetin sağlık, eğitim ve altyapı harcamaları için elindeki mali imkânları azaltır; kadınların işe erişimini, toplumun daha geniş kesimlerinin yararlandığı hizmetlerle ilişkilendirir.
Ücretli çalışma fırsatları azalan kadınların aile içindeki söz hakkı da zayıflayabilir. Daha az gelir kaynağı olduğunda ailelerin enflasyon ya da hastalık karşısındaki dayanıklılığı azalır. Aileler eğitim sonrasında sınırlı istihdam olanağı bulunduğunu düşünürse kız çocuklarının eğitimindeki kazanımlar da baskı altına girebilir.
2024’teki tersine dönüş, iyi işlere erişimi bir adalet meselesinin yanı sıra ekonomik bir öncelik hâline getiriyor. Katılımı yeniden artırmak, kaybedilen pozisyonların yerine yenilerini koymaktan fazlasını gerektiriyor: Kadınların güvenilir gelir sağlayan, becerilerini geliştiren ve aile sorumlulukları değişse de sürdürebilecekleri işlere ihtiyacı var.
Öne Çıkanlar
- Bangladeş’te iş gücü 2023’teki 73,4 milyondan 2024’te 71,7 milyona geriledi; bu, 2010’dan bu yana görülen ilk daralmaydı.
- Kadınların sayısı 25,3 milyondan 23,7 milyona düştü; erkeklerin sayısı 48 milyon civarında kaldı.
- 2023’ün sonlarına ait veriler, kadın işsizlerin sayısında artışa ve iş gücü dışında kalan daha fazla kadına zaten işaret ediyordu.
- Otomasyon, hazır giyim ve diğer sektörlerde tekrarlayan işleri azaltırken teknik becerilere yönelik talebi artırıyor.
- Kadınlar; uygun iş, erişilebilir çocuk bakımı ve güvenli ulaşım eksikliğinin yanı sıra ücretsiz bakım sorumlulukları ve toplumsal kısıtlamalarla karşılaşıyor.
- Kırsal kesimdeki kadınlar çoğu zaman ücretsiz ya da geçici işlerde çalışıyor ve finansmana ve pazarlara erişimde engellerle karşılaşıyor.
- Bangladeş’te kadınların iş gücüne katılım oranı 2024’te yüzde 44’e yakınken Hindistan’da yaklaşık yüzde 33’tü.
- Hizmet sektörü işlerini, eğitimi, çocuk bakımını, güvenli ulaşımı, iş yeri korumalarını ve kadınların yönettiği işletmelere desteği artırmak öncelikler arasında.






