Filipinler’deki Sel Harcamaları Skandalı 21 Eylül Protestolarını Tetikledi; Marcos Kapsamlı Soruşturma Sözü Verdi

11 dakikalık okuma
Filipinler’deki Sel Harcamaları Skandalı 21 Eylül Protestolarını Tetikledi; Marcos Kapsamlı Soruşturma Sözü Verdi

545 milyar peso tepkisi sokaklara taşınıyor

Filipinler’de 2022’den bu yana sel önleme çalışmaları için harcanan yaklaşık 545 milyar peso, giderek büyüyen bir yolsuzluk skandalının odağında. 21 Eylül’de ülke çapında gösteriler planlanırken Cumhurbaşkanı Ferdinand Marcos Jr., soruşturmanın güçlü siyasi çevrelere kadar uzanacağını vaat etti.

İçindekiler
  1. 545 milyar peso tepkisi sokaklara taşınıyor
  2. Oturumlarda nelerin ters gittiği anlatıldı
  3. Kâğıt üzerindeki projeler, sahadaki seller
  4. Sözleşmelerin belli ellerde toplanması neden önemli?
  5. Marcos protestolara destek verdi, hesap sorulacağı sözünü verdi
  6. Bağımsız komisyon neler yapabilir?
  7. Bakanlıkta yönetim değişikliği ve bütçe kararı
  8. Öğrenciler, kiliseler ve işçiler buluşmaya hazırlanıyor
  9. Güvenlik hazırlıkları ve kargaşa uyarıları
  10. 21 Eylül neden tarihsel önem taşıyor?
  11. Sellerin maliyeti kayıp kamu parasının ötesine geçiyor
  12. Bilinmesi gerekenler

16 Eylül itibarıyla haftalardır televizyondan yayımlanan kongre oturumlarında hayata geçirilmemiş projeler, kalitesiz inşaat, şişirilmiş fiyatlar ve komisyon iddiaları kamuoyunun gündemine taşındı. Metro Manila ve çevre illeri sular altında bırakan son sağanaklar, kamu harcamalarının evlerini korumasını bekleyen topluluklar için bu iddiaları özellikle yaralayıcı hâle getirdi.

Skandal, bayındırlık bakanının istifasına, sel kontrol projeleri için ihalelerin askıya alınmasına ve cumhurbaşkanının 2026 sel kontrol bütçesini iptal etme sözü vermesine yol açtı. Marcos, bu paranın eğitim, sağlık ve tarıma aktarılacağını söylüyor.

Kilise liderleri, öğrenciler, işçi örgütleri, iş dünyası grupları, emekli subaylar ve yolsuzlukla mücadele savunucuları tepkilerini dile getirdi ya da halkın harekete geçmesine destek verdi. Manila ve diğer kentlerde, EDSA ile Rizal Parkı’nda yapılması beklenen buluşmalar da dâhil olmak üzere büyük gösteriler planlanıyor.

21 Eylül, cumhurbaşkanının merhum babası Ferdinand Marcos Sr.’ın 1972’de sıkıyönetim ilan etmesinin yıl dönümüne de denk geliyor. Polis ve askerler alarma geçirilirken yetkililer barışçıl gösterilere izin verileceğini söylüyor.

Sel felaketlerinden tekrar tekrar etkilenen bölge sakinleri için mesele çok somut: setler, pompa istasyonları ve drenaj iyileştirmeleri için ayrılan para, ya başarısız olan yapılar için harcanmış olabilir ya da hiç kullanılmamış olabilir. Soruşturmaların artık projelerin nasıl onaylandığını, paranın nereye gittiğini ve kimin yargılanması gerektiğini ortaya çıkarması gerekiyor.

Reklam

Oturumlarda nelerin ters gittiği anlatıldı

Temsilciler Meclisi ve Senato soruşturmalarında milletvekilleri, bayındırlık mühendisleri, diğer kamu kurumu çalışanları ve müteahhitler mercek altına alındı. Tanıklar onlarca kişinin adını verdi; denetçiler ve ihbarcılar ise eksik evraklı, maliyeti şişirilmiş ya da görünürde hiçbir inşaat çalışması yapılmamış projeleri anlattı.

Senatörler, bütçedeki ödeneklerle uyuşmayan çalışmalara ve yetersiz belgeyle desteklenen sözleşmelere ilişkin kanıtları gösterdi. Bazı milletvekilleri komisyon almakla suçlandı. Soruşturmalarda adı geçen kişiler iddiaları reddetti ya da henüz kamuoyuna açıklama yapmadı.

Komisyon, bir sözleşmenin düzenlenmesine ya da harcamanın onaylanmasına yardımcı olan kişiye gizlice geri ödenen paradır. Buradaki iddia, müteahhitler ve yetkililerin kamu parasını belirli projelere yönlendirdiği, ardından inşaat için ayrılan tutarın tamamını kullanmak yerine bir kısmını kendilerine aldığı yönünde.

Soruşturmacılar paranın başka yerlere aktarılmış olabileceği çeşitli yolları inceliyor: işin değerinin üzerinde fiyatlandırılan sözleşmeler, kalitesiz malzemelerle inşa edilen tesisler ve hiç yapılmadığı hâlde tamamlanmış gösterilen projeler. Tanıklar ayrıca fonların belirli yerlere yönlendirilmesi ya da sözleşmelerde değişiklik yapılmasının onaylanmasıyla bağlantılı ödemelerden söz etti.

Ayrı tanıklıklarda, yasa dışı gelirlerle finanse edildiği öne sürülen kumar seansları ve lüks alışverişlerden de bahsedildi. Yetkililer, para akışının izini sürmek için banka kayıtları, vergi beyannameleri ve başka belgeleri talep edeceklerini söylüyor.

Kâğıt üzerindeki projeler, sahadaki seller

Hükümet denetçileri, bütçe belgelerinde ve tamamlanma raporlarında yer alan, ancak denetim ekiplerinin sahada doğrulayamadığı projeler tespit etti. Bunlar genellikle hayalet projeler olarak adlandırılıyor: Evrakta inşaat tamamlanmış görünüyor, ancak denetçiler vaat edilen çalışmayı bulamıyor.

Diğer tesisler tamamlandı, ancak neredeyse hemen işlevini yitirdi. Denetçiler kalitesiz malzeme ve işçiliğe dikkat çekerken yapıların hızla bozulması, tasarım ya da inşaatta kestirme yollara başvurulduğu kaygısını artırdı. Marcos, Bulacan dâhil sel riski taşıyan bölgeleri ziyaretlerinde yapılmamış işlere örnekler gördüğünü söyledi.

Yetkililer binlerce projenin gözden geçirilerek kurallara uygun, standartların altında ya da sahte olarak sınıflandırılacağını söylüyor. Bunun için mevcut yapılarla sözleşmelerin ve hükümetin ne için ödeme yaptığına ilişkin kayıtların karşılaştırılması gerekecek.

Bölge sakinleri bu sonuçları evlerinin hasar görmesi, geçim kaynaklarının kesintiye uğraması, küçük işletmelerin su basması, derslerin aksaması ve hastalıklarla yaşıyor. Şiddetli yağışlarda işlevini yitiren bir drenaj çalışması ya da nehir seti, çevredeki toplumu azaltması gereken tehlikeyle baş başa bırakıyor.

Reklam

Sözleşmelerin belli ellerde toplanması neden önemli?

Marcos’un aktardığı hükümet verilerine göre 2022’den bu yana sel kontrol harcamalarının yaklaşık beşte biri 15 müteahhide gitti. Soruşturmacılar sözleşmelerin nasıl dağıtıldığını incelerken cumhurbaşkanı bu yoğunlaşmaya dikkat çekti.

Soruşturma, ihalelere müdahale edilip edilmediğini ve aracıların sözleşmelerin verilmesini etkileyip etkilemediğini araştırıyor. Rekabetçi ihale sistemi, şirketlerin belirli kurallar çerçevesinde kamu işleri için yarışmasını amaçlıyor. Soruşturmacılar, kararların bunun yerine özel anlaşmalarla şekillendirilip şekillendirilmediğini inceliyor.

Sözleşmelerin belli ellerde toplanması, para akışının yalnızca bir parçası. Denetçiler her projenin ne sağladığını da belirlemeli; soruşturmacılar ise harcamaları kimin onayladığını, ödemeleri kimin aldığını ve herhangi bir paranın yetkililere ya da milletvekillerine geri dönüp dönmediğini araştırmalı.

Eksik belgeler bu işleri zorlaştırıyor. Tamamlanma raporunda anlatılan bir yapının denetçiler tarafından bulunamadığı durumlarda soruşturmacıların evrakı, ödeme kayıtlarını ve işin tamamlandığını belgelemekle sorumlu kişileri ilişkilendirmesi gerekiyor.

Marcos protestolara destek verdi, hesap sorulacağı sözünü verdi

Marcos, skandalı yönetiminin güvenilirliği açısından bir sınav olarak nitelendirdi. Arkadaşları ve ailesi de dâhil olmak üzere hiç kimsenin soruşturmadan muaf tutulmayacağını söylüyor ve vatandaşları tepkilerini barışçıl biçimde dile getirmeye çağırıyor.

Cumhurbaşkanı Ferdinand Marcos Jr. bir basın toplantısında öfkeyi anladığını belirterek planlanan gösterilere nasıl baktığını şöyle anlattı:

Cumhurbaşkanı olmasaydım belki de onlarla birlikte sokaklarda olurdum.

Marcos protestoculara, eylemlerini yasal sınırlar içinde tutarak taleplerini kamu parasını çalmaktan ya da israf etmekten sorumlu olanlara yöneltmelerini de söyledi:

Duygularınızı onlara anlatın, sizi nasıl incittiklerini, sizden nasıl çaldıklarını söyleyin; onlara bağırın, ne gerekiyorsa yapın, gösteri düzenleyin, yeter ki barışçıl kalın.

Cumhurbaşkanı, on yıllık sel projelerini soruşturmak üzere eski Yüksek Mahkeme yargıcı Andres Reyes başkanlığında bağımsız bir komisyon kurulduğunu duyurdu. Komisyonun yetki alanı, kamuoyundaki öfkenin merkezinde yer alan 2022’den bu yana yapılan harcamaların ötesine uzanıyor.

Marcos altyapı programındaki kayıpları durdurma sözü de verdi. Verdiği taahhütler artık birbirinden ayrı birkaç işi kapsıyor: geçmiş harcamaları incelemek, bakanlık yönetimini değiştirmek, sözleşmeleri gözden geçirmek ve gelecekteki kamu kaynaklarının nasıl dağıtılacağına karar vermek.

Reklam

Bağımsız komisyon neler yapabilir?

Yeni komisyon celp çıkarabilecek, tanıkları çağırabilecek, kayıtları alabilecek ve oturumlar düzenleyebilecek. Celp, bir kişinin hazır bulunmasını ya da kanıt sunmasını resmen talep eden belgedir; soruşturmacılara çalışmalarında ihtiyaç duydukları bilgileri isteme imkânı verir.

Komisyon, dosyaların Ombudsman’a ve Adalet Bakanlığına gönderilmesini tavsiye edebilir, ancak kendi başına ceza uygulayamaz. Yönlendirilen dosyalarda sonraki adımları savcıların ve ilgili yargı makamlarının atması gerekecek.

Soruşturmanın başarıya ulaşması; bayındırlık, bütçe ve iç gelir kurumlarının yanı sıra bankalar ve müteahhitlerle iş birliğine bağlı. İnşaat kayıtları neyin vaat edildiğini ve tamamlandığının nasıl belgelendiğini gösterebilir; mali belgeler ise soruşturmacıların ödemelerin izini sürmesine yardımcı olabilir.

Eski bayındırlık bakanı Rogelio Singson ve Baguio Belediye Başkanı Benjamin Magalong çalışmalara danışmanlık yapıyor. Özel sektörde denetim uzmanı olan Rossana Fajardo da belgelerin izini sürmeye ve kanıtları güçlendirmeye yardımcı olması için görevlendirildi.

Soruşturmanın tamamlanması ya da davaların açılması için bir takvim açıklanmadı. Hükümetin bağımsız bir hesap verme sözü; komisyonun tercihleri, dosyaların ne kadar hızlı iletildiği ve sorumlu kurumların davaları takip etme isteğiyle sınanacak.

Bakanlıkta yönetim değişikliği ve bütçe kararı

Önceki bakanın istifasının ardından Bayındırlık ve Karayolları Bakanlığının yönetimi değişti. Üst düzey cumhurbaşkanlığı yardımcısı Vince Dizon görevi devraldı ve Bulacan’daki çalışanlar da dâhil olmak üzere usulsüzlük iddialarıyla bağlantılı yetkilileri görevden almaya başladı.

Yönetim değişiklikleri, yoğun incelemeye alınan programda yürütmenin yeniden kontrol sağlamaya yönelik girişiminin bir parçası. Hükümet bu görevden almaların yanı sıra incelemeler sürerken sel kontrol projelerinin ihalelerini de askıya aldı.

Marcos, 2026 sel kontrol bütçesinin iptal edilerek fonların eğitim, sağlık ve tarıma aktarılacağını söyledi. Duyurulan bu değişiklik gelecek yılın bütçesiyle ilgiliyken soruşturmalar, geçmişteki ödeneklerin nasıl harcandığını inceliyor.

Bu iki kararın kısa vadeli etkileri farklı: İhale sürecinin askıya alınması sel projelerine ilişkin sözleşmelerin verilmesini duraklatıyor; bütçe sözü ise gelecekteki fonların nereye ayrılacağını değiştiriyor. Sellerle tekrar tekrar karşı karşıya kalan topluluklar ise hâlâ doğru tasarlanması, inşa edilmesi ve bakımı yapılması gereken koruma sistemlerine bel bağlıyor.

Reklam

Öğrenciler, kiliseler ve işçiler buluşmaya hazırlanıyor

Filipinler Üniversitesi ve diğer kampüslerdeki öğrenciler son günlerde dersleri boykot etti. Organizatörler başkentte kitlesel buluşmalar çağrısı yapıyor; kalabalıkların 1986’daki halk devrimiyle özdeşleşen EDSA Bulvarı’nda ve Rizal Parkı’nda toplanması bekleniyor.

Öğrenci liderleri, sellerin günlük yaşam üzerindeki etkilerine ve kamu harcamalarına duyulan güvenin yeniden tesis edilmesi gereğine dikkat çekmek istediklerini söylüyor. Kilise grupları da cemaat üyelerini dua etmeye ve fırtınalardan tekrar tekrar etkilenen topluluklarla dayanışmaya çağırdı.

İşçi grupları, öğrenci ittifakları ve sivil toplum ağları barışçıl davranışa ilişkin bilgilendirmeler paylaştı. Organizatörler 21 Eylül etkinliklerinin hükümeti devirmeyi değil, yolsuzluk, şeffaflık ve hesap verebilirlik konularını gündeme getirmeyi amaçladığını söylüyor.

İş dünyası grupları, Katolik liderler ve emekli subaylar da iddia edilen kötü yönetimden duydukları rahatsızlığı dile getirdi. Eleştiriler, evleri, işyerlerini, okulları ve ulaşım güzergâhlarını korumak için ayrılan kamu parasını ilgilendiren tartışmanın ne kadar geniş bir kesime yayıldığını gösteriyor.

Marcos’un barışçıl gösterilere destek vermesi, daha geniş katılımlı sivil eylemlerin önünü açtı. Öfke sosyal medyadan ve kampüs eylemlerinden daha büyük halk buluşmalarına taşınırken organizatörlerin önündeki zorluk, bu odağı korumak.

Güvenlik hazırlıkları ve kargaşa uyarıları

Filipinler Silahlı Kuvvetleri ve ulusal polis, mitingler öncesinde yüksek alarma geçirildi. Yetkililer bu durumu bir önlem olarak nitelendiriyor; polis, toplanma hakkına saygı gösteren güvenlik planları hazırladığını söylüyor.

Savunma bakanı ve genelkurmay başkanı ortak açıklamayla, askerlerin seçilmiş hükümete desteğini çekmesi yönündeki çağrıları reddetti. Silahlı kuvvetlerin komuta zinciri üzerinden profesyonel, tarafsız ve anayasaya bağlı kalmayı sürdürdüğünü belirttiler.

İletişim yetkilileri, bazı kişilerin halkın öfkesini devleti istikrarsızlaştırmak için kullanmaya çalışabileceği uyarısında bulundu. Yetkililer, şiddet olayları çıkması hâlinde harekete geçeceklerini, ancak barışçıl protesto ve ifade özgürlüğüne izin vereceklerini söylüyor.

İletişimden sorumlu müsteşar Claire Castro, yetkililerin kaygı duyduğu kişileri şöyle tanımladı:

kötü niyetli olan ve hükümeti istikrarsızlaştırmak isteyen kişiler

Castro barışçıl protestolara izin verileceğini de teyit etti. Organizatörler ise yolsuzluk için hesap sorulmasını talep ettiklerini söylemeyi sürdürüyor.

Reklam

21 Eylül neden tarihsel önem taşıyor?

21 Eylül, Marcos Sr.’ın 1972’de sıkıyönetim ilan etmesinin yıl dönümü. Bu dönem insan hakları ihlalleri ve yandaşlara sağlanan ayrıcalıklarla anılıyor; yaşlı Marcos ise 1986’daki halk devrimiyle iktidardan uzaklaştırılmıştı.

Tarihin ve EDSA’da planlanan buluşmanın, kitlesel seferberliğin ülke siyasetini yeniden şekillendirdiği geçmişle bugünkü gösteriler arasında bağlantı kurması bekleniyor. Mevcut cumhurbaşkanının soyadı, geçmişteki yolsuzluk ve hesap verebilirlik tartışmalarıyla yakından ilişkili olmaya devam ediyor.

Aktivistler, devletin yolsuzluk gelirlerini geri alma komisyonunun onlarca yıllık çalışmalarına rağmen çalınan varlıkların tamamının geri alınmadığını savunuyor. Eleştirmenler, denge ve denetim mekanizmaları güçlendirilmediği takdirde mevcut iddiaların, kayırmacı ağların farklı yönetimler döneminde yeniden ortaya çıkabileceğini gösterdiğini düşünüyor.

Hükümet, bu soruşturmanın bağımsız bir inceleme ve harcamalara ilişkin kamuya açık bir hesap sunacağını söylüyor. Yaklaşan gösteriler, bu sözü güçlü kişilerden hesap sorulması talepleriyle zaten özdeşleşmiş bir tarihin gündemine taşıyor.

Öne çıkan tarihler, hem soruşturulan harcamaları hem de hükümetin verdiği yanıt sözünü kapsıyor:

  • 2022’den bu yana: Ülke genelinde sel önleme çalışmaları için yaklaşık 545 milyar peso harcandı.
  • 2023-2025: Maliye Bakanlığı, sel kontrolündeki yolsuzlukla bağlantılı ekonomik kayıpların 118 milyar pesoyu aştığını tahmin ediyor.
  • 16 Eylül 2025: Oturumlar ve hükümetin yanıtı sürerken ülke çapındaki mitinglerin hazırlıkları devam ediyor.
  • 21 Eylül 2025: Sıkıyönetim yıl dönümünde Manila ve diğer kentlerde gösteriler planlanıyor.
  • 2026: Marcos, sel kontrol bütçesinin iptal edileceğini ve paranın eğitim, sağlık ve tarıma aktarılacağını söylüyor.

Sellerin maliyeti kayıp kamu parasının ötesine geçiyor

Maliye Bakanlığı, sel kontrolüyle bağlantılı yolsuzluğun 2023-2025 arasında ekonomiye 118 milyar pesodan fazlaya mal olduğunu tahmin ediyor. Tekrarlayan seller yerel ekonomileri inşaat bütçesinin ötesine uzanan biçimlerde aksattığı için bu rakam zararın yalnızca bir kısmını ortaya koyuyor.

Filipinler’de sık sık tayfunlar karaya ulaşıyor ve muson yağmurları şiddetli yağıyor. Metro Manila ve birçok eyalet başkenti, birbirine bağlı nehir setleri, taşkın havuzları, pompa istasyonları, menfezler ve drenaj iyileştirmelerinden oluşan sistemlere dayanıyor. Taşkın havuzları suyu geçici olarak tutarken menfezler suyu yolların ya da diğer yapıların altından geçiriyor.

Bu sistemler ancak bileşenleri doğru tasarlanıp inşa edildiğinde ve bakımları yapıldığında işlev görüyor. İklim değişikliği tropik bölgelerde aşırı yağışları şiddetlendiriyor; kent havzalarının üzerinde uzun süre kalan fırtınalar sağlam altyapıyı bile sınırlarına kadar zorlayabiliyor. Kalitesiz inşa edilmiş yapılar ise çok daha hızlı bozuluyor.

Sel suları evlere ve yollara zarar veriyor, çalışma ve eğitimi aksatıyor, su kaynaklı hastalıkları yayıyor. Yağış şiddetinin artması ve kentlerde kronik sel baskınları, kamu çalışmalarının kalitesini alçak rakımlı bölgelerde yaşayan milyonlarca insan için günlük bir güvenlik meselesine dönüştürüyor.

Paranın başka yerlere aktarılmasını önlemek, her pesoya karşılık sağlam inşaat yapılmasını sağlamak ve günümüzün yağış düzenlerine uygun tasarımlar kullanmak bu riskleri azaltabilir. Yanıt bekleyen topluluklar için hesap verebilirlik, hem kayıp fonların izini sürmeyi hem de bu fonlarla sağlanması gereken korumayı güvence altına almayı içeriyor.

Reklam

Bilinmesi gerekenler

  • Sel kontrol harcamalarındaki yolsuzluk iddiaları nedeniyle 21 Eylül’de ülke çapında protestolar planlanıyor.
  • 2022’den bu yana sel önleme çalışmaları için yaklaşık 545 milyar peso harcandı; hükümet verilerine göre bunun yaklaşık beşte biri 15 müteahhide gitti.
  • Oturumlar ve denetimlerde hayalet projeler, kalitesiz inşaat, şişirilmiş maliyetler, yetersiz belge ve komisyon iddiaları tespit edildi.
  • Marcos barışçıl mitingleri destekliyor ve eski Yüksek Mahkeme yargıcı Andres Reyes başkanlığında bağımsız bir komisyon kurulduğunu duyurdu.
  • Komisyon on yıllık projeleri inceleyecek ve kovuşturma tavsiyesinde bulunabilecek, ancak ceza uygulayamayacak.
  • Vince Dizon bayındırlık bakanlığının başına geçti, ihaleler askıya alındı ve Marcos 2026 sel kontrol bütçesinin başka alanlara aktarılacağını söyledi.
  • Polis ve askerler alarma geçirilirken yetkililer barışçıl toplanma hakkına saygı gösterileceğini vaat ediyor.
  • Maliye Bakanlığı, 2023-2025 arasında sel kontrolündeki yolsuzlukla bağlantılı ekonomik kayıpların 118 milyar pesoyu aştığını tahmin ediyor.
  • Protesto tarihi, Marcos Sr.’ın 1972’de sıkıyönetim ilan etmesinin yıl dönümüne denk geliyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir