Endonezya'daki 281.253 Kilometrelik Turbalık Kanalı; Sel, Yangın ve İklim Risklerini Artırıyor

11 dakikalık okuma
Endonezya'daki 281.253 Kilometrelik Turbalık Kanalı; Sel, Yangın ve İklim Risklerini Artırıyor

Drenaj ağı suyun hareketini değiştiriyor

Endonezya çevre örgütü Pantau Gambut'a göre, Sumatra, Kalimantan ve Papua'daki turbalık ekosistemlerini 281.253 kilometrelik bir endüstriyel kanal ağı kesiyor. Araziyi palmiye yağı ve kâğıt hamuru plantasyonları için kurutmak amacıyla açılan bu kanallar, yağmurun nehirlere, tarım arazilerine ve yerleşim yerlerine ulaşma biçimini de değiştiriyor. Örgütün analizi, turbalıkların drenajının Endonezya genelinde artan sel riskiyle bağlantılı olduğunu ortaya koyuyor.

İçindekiler
  1. Drenaj ağı suyun hareketini değiştiriyor
  2. Drenaj yapılmış turbalıklar neden çöküyor ve sele yol açıyor?
  3. Kanal yoğunluğu zararın nedenini açıklamaya yardımcı oluyor
  4. Yangın ve sel aynı drenajın sonucu
  5. Zarar yıllar içinde birikti
  6. Kanal suyu iklim açısından da bedel getiriyor
  7. Koruma kurallarında sorumluluk boşlukları var
  8. Köylerde zarar evlerin yıkılmasını aşıyor
  9. Sumatra'daki deneme, yeniden ıslatmanın neler sağlayabileceğini gösteriyor
  10. Geçim kaynakları ıslak araziyle uyumlu olmalı
  11. Alıcıların ve kredi kuruluşlarının tercih yapması gerekiyor
  12. Öne çıkanlar

Turbalıklar doğal olarak su tutar ve suyu yavaşça bırakır. Kanallar su tablasını düşürdüğünde toprak kurur, ayrışır ve çöker. Yağmur artık su depolama kapasitesi azalmış bir arazide ilerlerken drenaj kanalları yüzey akışını nehirlere ve yerleşim yerlerine taşır. Aynı alanlar kurak aylarda yanabilir, yağışlı aylarda ise sular altında kalabilir.

Pantau Gambut, bu drenaj ağının büyük bölümünün şirketlerin faaliyet göstermesine izin verilen ticari imtiyaz alanlarında bulunduğunu belirtiyor. Turbalıklar üzerinde yaklaşık 2,5 milyon hektar endüstriyel plantasyon ormanının yanı sıra yaklaşık 4 milyon hektar palmiye yağı plantasyonu yer alıyor. 2015-2022 yılları arasında 500.000 hektardan fazla turbalık, tek bir ürünün hâkim olduğu monokültür plantasyonlara dönüştürüldü.

Sonuçlar plantasyon sınırlarının ötesine uzanıyor. Riau'daki ve Kalimantan'ın bazı bölgelerindeki topluluklar sellerin daha sık geldiğini, daha uzun sürdüğünü ve muson yağışlarının en yoğun olduğu dönemlerin dışında da görüldüğünü anlatıyor. Isınan iklimde şiddetlenen yağışlar sorunun bir parçası; ancak drenaj zeminin yapısını ve suyun arazide izlediği güzergâhları da değiştiriyor.

Drenaj yapılmış turbalıklar neden çöküyor ve sele yol açıyor?

Turbalıklar, suya doygun arazide ölü bitki materyalinin birikmesiyle oluşur. Oksijenin azlığı ayrışmayı yavaşlatır ve karbonun yüzyıllar boyunca birikmesini sağlar. Bozulmamış bir turbalık bataklığı, yağmuru emip suyu kademeli olarak bırakan canlı bir sünger gibi işlev görür; yüzeyi de bu süreçte yükselip alçalır.

Kanallar, toprağın suya doygun olduğu sınırı gösteren su tablasını düşürür. Böylece oksijen daha derin katmanlara ulaşabilir; turbalık ayrışır ve karbondioksit salar. Yüzey sıkışarak çöker; bu sürece zemin çökmesi denir. Oksidasyon ve yangın nedeniyle kaybolan turbalık, anlamlı herhangi bir planlama süresi içinde geri kazanılamaz.

Bozulmamış bir bataklık, yağmur suyunu geniş bir alana yayar ve günler ya da haftalar içinde akış aşağısına bırakır. Drenaj yapılmış bir arazide ise yağmur, kanal ağı üzerinden daha hızlı hareket ederken çöken yüzeyin su tutma kapasitesi azalır. Nehirler, suyu taşıyıp uzaklaştırabileceklerinden daha hızlı yükselebilir.

Kıyı turbalıkları başka bir baskıyla da karşı karşıya. Zemin deniz seviyesine göre çöktükçe gelgit kaynaklı su baskınları ve tuzlu su girişi daha olası hâle geliyor. Bu nedenle hem iç kesimlerdeki hem de kıyıdaki topluluklar daha yüksek sel seviyeleriyle ve su baskınının daha uzun sürmesiyle karşı karşıya kalabiliyor.

Reklam

Kanal yoğunluğu zararın nedenini açıklamaya yardımcı oluyor

Bilimsel haritalama, drenajın geniş alanlara yayıldığına işaret ediyor. Ayrıntılı uydu görüntüleri ve makine öğrenmesinden yararlanan bölgesel bir analiz, Güneydoğu Asya'daki turbalıkların tüm arazi kullanım türleri genelinde en az yüzde 65'inde drenaj bulunduğunu ortaya koydu. Makine öğrenmesi, araştırmacıların görüntülerdeki örüntüleri belirleyip drenaj ağını haritalamasını sağladı.

Yoğun kanal ağlarına sahip bölgelerdeki zemin çökme hızları, drenaj olmayan bölgelere kıyasla yaklaşık 3,2 kat daha yüksekti. Kanal verilerinin analize eklenmesi, zemin çökmesinin tahminini yalnızca arazi kullanım kategorilerinin kullanılmasına kıyasla çok daha fazla iyileştirdi. Bir bölgenin orman ya da plantasyon olarak sınıflandırılması tablonun yalnızca bir kısmını gösteriyor; suyu dışarı taşıyan kanallar, yüzeyin ne kadar hızlı çöktüğünü açıklamaya yardımcı oluyor.

Pantau Gambut, faaliyetleri imtiyaz alanlarının ötesinde sel riskini artıran 10 şirket belirliyor. Bu şirketlerin ürünleri, palmiye yağı, kâğıt ve kâğıt mendil için uluslararası tedarik zincirlerine giriyor; böylece Endonezya'daki su sistemlerinde yaşanan değişimler dünyanın dört bir yanında satın alınan ürünlerle bağlantı kuruyor.

Ormansızlaşmayı sınırlamayı amaçlayan ithalat kuralları, turbalık drenajını her zaman ormansızlaşma kapsamında değerlendirmiyor. Bu nedenle alıcılar, bazı ağaçların hâlâ ayakta olduğu yerler dâhil olmak üzere su tablasının düşürülmesinden kaynaklanan zararı gözden kaçırabiliyor.

Yangın ve sel aynı drenajın sonucu

Endonezya'daki drenaj yapılmış turbalıklar bir felaketler döngüsüyle karşı karşıya. Kanallar su tablalarını düşürüyor, ağaç kesimi ise orman örtüsünü açarak yüzeyi kurumaya daha açık hâle getiriyor. Arazi açma çalışmalarından ya da yakındaki yangınlardan sıçrayan kıvılcımlar turbalığı tutuşturabiliyor. Yangın yeraltına yayılabildiğinden duman yoğunlaşmadan önce tespit edilip söndürülmesi zorlaşıyor.

Yağışlı aylarda aynı drenajlı havzalar yağmur suyunu hızla nehirlere ve yerleşim yerlerine taşıyor. Yağış az olduğunda duman ve pus insanları kliniklere gönderiyor; yağmur geri döndüğünde ise evlere, yollara ve ekinlere zarar veren sel suları geliyor.

Pantau Gambut'un analizinde aktarılan rakamlara göre, 2015-2024 yılları arasında yanan 3 milyon hektar turbalığın 1,2 milyon hektardan fazlası imtiyaz alanlarının içindeydi. Bu, yanan alanın yüzde 40'ından fazlasına karşılık geliyor.

Ayrı değerlendirmeler, Endonezya'nın yaklaşık 24 milyon hektarlık turbalıklarının yüzde 43'ünün sel riski altında olduğunu, 6 milyon hektarın ise yüksek risk taşıdığını gösteriyor. Güney Kalimantan 2021'den bu yana geniş çaplı su baskınları yaşadı. Riau'nun alçak kesimlerinde yaşayanlar, sel sularının daha kısa aralıklarla geri geldiğini ve felaketler arasında toparlanmaya daha az zaman kaldığını anlatıyor.

Reklam

Zarar yıllar içinde birikti

Pantau Gambut'un aktardığı değişimler, plantasyonların genişlemesi, yangınların verdiği zarar ve yinelenen selleri kapsayan birkaç döneme yayılıyor. Rakamlar, baskıların Endonezya'nın turbalıklarında tek bir fırtınanın sonucu olarak değil, zaman içinde biriktiğini gösteriyor.

  • 2015-2022: 500.000 hektardan fazla turbalık monokültüre dönüştürüldü.
  • 2017: Bir bakanlık düzenlemesi, şirketlerin imtiyaz alanlarında yangın çıkması hâlinde restorasyon yükümlülüklerinden kaçınmasına izin vererek sorumluluğu devlete yükledi.
  • 2021'den bu yana: Güney Kalimantan geniş çaplı su baskınları yaşadı.
  • 2015-2024: 3 milyon hektar turbalık yandı; bunun 1,2 milyon hektardan fazlası imtiyaz alanlarının içindeydi.

Topluluklar açısından yinelenen zarar, bir mevsimin ardından toparlanmanın bir sonrakinde kesintiye uğrayabileceği anlamına geliyor. Kurumuş ve çökmüş zemin, hava koşulları az yağışlı bir dönemden şiddetli yağışlara döndüğünde de savunmasız kalıyor.

Kanal suyu iklim açısından da bedel getiriyor

Bozulmuş turbalıklar, dünya genelinde insanların neden olduğu yıllık sera gazı emisyonlarının yaklaşık yüzde 5'inden sorumlu. Yangınlar depolanmış karbonu açığa çıkarırken, turbalık ayrıştıkça drenaj yapılmış topraklar karbondioksit salmayı sürdürüyor. Endonezya'da yapılan araştırmalar, drenaj kanallarındaki sudan kaynaklanan emisyonlara da dikkat çekiyor.

Batı Kalimantan'daki turbalıklardan alınan kanal suyuyla laboratuvarda yapılan deneylerde, mikropların ve güneş ışığının çözünmüş organik karbonu parçalaması sonucu oluşan karbondioksit ölçüldü. Çözünmüş organik karbon, suda taşınan organik materyalden gelen karbondur. Turbalık karbonu kanala girdikten sonra su nehre ya da denize ulaşmadan önce bir bölümü gaza dönüşebilir.

Araştırmacılar, her metrekare kanal yüzeyinin günde yaklaşık 70 miligram karbondioksit saldığını tahmin etti. Kanallarda çözünen karbonun yaklaşık yüzde 35'i nehirlere ya da denize ulaşmadan önce atmosfere geri salınıyor.

Araştırmanın başyazarı, Scripps Oşinografi Enstitüsü ve Stanford Üniversitesi'nde doktora sonrası araştırmacı olan Jennifer Bowen, kanalların kurumuş topraklardan kaynaklanan emisyonlara ek bir iklim maliyeti getirdiğini söyledi:

Bu kanal sistemleri, kurumuş turbalık topraklarından kaynaklanan emisyonlara ek olarak önemli bir karbondioksit kaynağı olabilir. Bu sistemlerin bozulmasının iklim üzerindeki etkilerini muhtemelen olduğundan düşük hesaplıyoruz.

Reklam

Kanal suyundan salınan karbon, turbalık karbonunun bir kısmının depolanabileceği okyanusa daha az ulaşması anlamına da geliyor. Yangın dumanını hesaba katıp toprak oksidasyonunu ve kanal emisyonlarını dışarıda bırakan iklim envanterleri, turbalık drenajının iklim üzerindeki etkisini olduğundan düşük gösterecek.

Koruma kurallarında sorumluluk boşlukları var

Endonezya'da turbalıkları korumaya yönelik kurallar bulunuyor; ancak korumanın büyük bölümü kanunlar yerine hükümet düzenlemelerine dayanıyor. Daha üst düzey yasalar bu korumaları geçersiz kılabildiğinden şirketlerin yükümlülüklerden kaçmasına imkân doğuyor.

2017 tarihli bir bakanlık düzenlemesi, imtiyaz alanlarında yangın çıkması hâlinde şirketlerin restorasyon yükümlülüklerinden kaçınmasına izin vererek sorumluluğu devlete yüklüyor. Ayrıca zarar çoğu zaman ancak turbalık yandıktan sonra kabul ediliyor. Su tablasını düşürmek, toprağı kurutup zayıflatan süreçleri başlatmasına rağmen, yaptırımları tetikleyen bir zarar olarak tutarlı biçimde değerlendirilmiyor.

Pantau Gambut, yetkilileri yangının yanı sıra drenajı, ormansızlaşmayı ve sel sonuçlarını da zarar göstergesi olarak kabul etmeye çağırıyor. Zarara yol açan kanalların kapatılması ve su tablalarının eski seviyelerine dönmesinin zorunlu tutulması, daha büyük felaketlerden önce başlayan değişimlere müdahale edebilir.

Pusla bağlantılı bazı hukuk davaları reddedildi ve mağdurlar başvurabilecekleri bir çözümden yoksun kaldı. Su tablalarını düşürmeye yönelik açık yaptırımlar olmayınca şirketler üretim için turbalıkları kurutmaktan maddi kazanç sağlamaya devam ediyor; yangın ve selin maliyetini ise topluluklar üstleniyor.

Köylerde zarar evlerin yıkılmasını aşıyor

Güney Sumatra'daki çiftçiler, akış yukarısında kanal açılmasının mevsimsel su akışını değiştirdiğini, çeltik tarlalarını mahvettiğini ve balık avını azalttığını anlatıyor. Musi Nehri boyunca uzanan alçak yerleşimlerde ve Riau genelinde yaşayanlar, her fırtınada suyun daha fazla yükseldiğini ve çekilmesinin daha uzun sürdüğünü bildiriyor.

Birçok kişi evini terk edemiyor. İşleri ve aile bağları, pompaların, onarımların ve sık sık tahliye edilmenin gündelik hayatın parçası hâline geldiği yerlere bağlıyor. Seller pazarları ve okulları aksatıyor; turbalık yangınlarının dumanı sağlığa zarar veriyor ve geçim faaliyetlerini kesintiye uğratıyor.

Reklam

Eskiden sel sularını durdurmaya yeten küçük onarımlar, arazideki daha derin değişim karşısında yetersiz kalıyor. Zemin çökmeyi sürdürürken ve kanallar yağmur suyunu daha hızlı akış aşağısına taşırken, gelişigüzel yapılan setler ve drenaj kanalları pek rahatlama sağlamıyor. Sorun tek bir evin, tarlanın ya da köy kanalının ötesine uzanıyor.

Bu nedenle toplulukların, akış yukarısındaki kanalları ve daha geniş turbalık alanını hesaba katan bir su yönetimine ihtiyacı var. Plantasyon sınırları mülkiyeti ve sorumluluğu bölüyor; ancak su bu sınırları aşıyor.

Sumatra'daki deneme, yeniden ıslatmanın neler sağlayabileceğini gösteriyor

Sumatra'da yedi buçuk yıl süren bir restorasyon denemesi, zarar görmüş turbalıkların farklı biçimde yönetilebileceğine dair kanıt sunuyor. Araştırmacılar, 4.800 hektarlık eski bir plantasyonda sıkıştırılmış turbalıktan yapılan 257 set kurarak yeraltı su seviyesini yükseltti.

Zemin çökme hızları yaklaşık yarıya indi ve emisyonlar azaldı. En ıslak alanlarda 57 yerli turbalık bataklığı ağaç türü dikim yapılmadan yeniden yetişti. Bu türlerin geri dönüşü, koşulların turbalık bataklığı ormanına daha elverişli hâle geldiğini gösterdi.

Araştırma, uzun süreli derin su baskınlarından kaçınılmasını, yerli ormanın mümkün olduğu yerlerde kendi kendine yenilenmesine izin verilmesini ve yeniden ıslatma çalışmalarının aşamalı yürütülmesini öneriyor. Su seviyelerini dikkatle yükseltmek önemli; restorasyon, araziyi uzun süre derin su altında bırakmadan ıslak koşulları geri getirmeli.

Kanal kapatma bu çalışmaların bir parçası. Üretimi sürdüren imtiyaz alanları su tablası hedefleri belirleyebilir, otomatik ölçüm cihazları kullanabilir ve sonuçları yayımlayabilir. Pantau Gambut'un önerdiği önlemler arasında turbalıklarda yeni kanal açılmasının durdurulması ve mevsimsel devriyelere ek olarak su tablasının kalıcı biçimde eski seviyelerine getirilmesinin yangın önleme çalışmalarının bir parçası hâline getirilmesi de bulunuyor.

Kamu kurumları ve şirketler, imtiyaz sınırlarını aşan set yerleşimini koordine edebilir. Su hareketini şekillendiren yükselmiş turbalık kütlesi olan turba kubbesi, birbirine bağlı bir arazi sistemi olarak işlev görüyor. Restorasyonun mülkiyet sınırında durmak yerine bu su sistemini izlemesi gerekiyor.

Geçim kaynakları ıslak araziyle uyumlu olmalı

Islak arazide tarım anlamına gelen paludikültür, su tablalarını yüksek seviyede tutarken tarımı sürdürmenin bir yolunu sunuyor. Kuru toprak isteyen ürünlerin yerine ıslak koşullara dayanıklı türleri koyarak toplulukların geçim kaynaklarından vazgeçmeden restorasyona katılmasına yardımcı oluyor.

Reklam

Güney Sumatra'daki çiftçiler lateks için jelutung, kereste için ramin ve balangeran, hane geliri içinse yerli meyveler yetiştiriyor. Tarım, ormancılık ve balıkçılığı bir araya getiren projelerin, her faaliyetin su ihtiyacını turbalıkları ıslak tutma gereğiyle dengelemesi gerekiyor.

Kapalı döngü şeklinde tasarlanan balıkçılık kanalları gelir sağlayabilir. Ancak yakındaki plantasyonlardaki açık drenaj sistemlerine bağlanmaları su tablalarını düşürebilir. Bu projelerin restorasyon hedefleriyle uyumlu olması için dikkatli tasarım ve topluluk denetimi gerekiyor.

Yinelenen seller ve yangın mevsimleriyle karşı karşıya kalan bölge sakinleri için asıl mesele, çevrelerine zarar veren drenajı sürdürmeden nasıl geçim sağlayacakları. Islak tarım ve su seviyelerinin eski hâline getirilmesi birlikte planlanmalı.

Alıcıların ve kredi kuruluşlarının tercih yapması gerekiyor

Turbalıklarla bağlantılı palmiye yağı, kâğıt ve diğer ürünler dünyanın dört bir yanındaki süpermarketlere ve depolara ulaşıyor. Alıcılar ve kredi kuruluşları, tedarikçilerden turbalıkları kurutmayı durdurmalarını ve su tablalarını eski seviyelerine getirmelerini isteyebilir; böylece su yönetimi satın alma ve finansman kararlarının bir parçası olur.

Sözleşmelerde sıfır drenaj taahhütleri yer alabilir. Bu taahhütler saha denetimleriyle ve ürünlerin kaynağına kadar izlenmesine imkân veren tedarik zincirleriyle desteklenebilir. Mevcut teknolojiler bu denetimleri mümkün kılıyor. Sertifikasyon programları da yalnızca orman örtüsünü incelemek yerine suyun hareketini ve depolanmasını kapsayan hidrolojiyi değerlendirebilir.

İthalat kuralları, turbalık drenajını ormansızlaşmayla eşdeğer sayarak bu boşluğu giderebilir; çünkü drenaj, bazı ağaçlar ayakta kalsa bile ekosistemi ve sağladığı faydaları yok ediyor. Şirketlerin ve hükümetlerin sera gazı raporlamasına toprak oksidasyonu ve kanal suyundan kaynaklanan emisyonlar da dâhil edilmeli.

Bankalar ve sigortacılar, finanse ettikleri ya da sigorta kapsamına aldıkları işletmelerde drenaj riskini değerlendirebilir. Projeler turbalıkları etkilemeden önce toplulukların özgür, önceden ve bilgilendirilmiş onayı alınmalı; başka bir deyişle topluluklar baskı görmeden, çalışmalar başlamadan önce ve projenin içeriğine ilişkin bilgi sahibi olarak karar verebilmelidir.

Reklam

Tüm bu önlemlerin merkezinde somut bir görev var: Turbalıklarda daha fazla su tutmak, yeni drenajı önlemek ve zararın sorumluluğunu açıkça belirlemek. Sumatra'daki restorasyon denemesi, su seviyelerinin yükseltilmesinin zemin çökmesini yavaşlatıp yerli ağaçların geri dönmesini sağlayabildiğini gösteriyor. Kanal haritaları ise harekete geçmenin neden tek tek plantasyon parsellerinin ötesine uzanması gerektiğini ortaya koyuyor.

Öne çıkanlar

  • Pantau Gambut, Sumatra, Kalimantan ve Papua'daki turbalık ekosistemlerini kesen 281.253 kilometrelik endüstriyel kanal ağını artan sel riskiyle ilişkilendiriyor.
  • Kanalların çoğu imtiyaz alanlarında bulunuyor. Turbalıklar üzerinde yaklaşık 4 milyon hektar palmiye yağı ve yaklaşık 2,5 milyon hektar endüstriyel plantasyon ormanı yer alıyor.
  • 2015-2022 yılları arasında 500.000 hektardan fazla turbalık monokültüre dönüştürüldü.
  • 2015-2024 yılları arasında yanan 3 milyon hektar turbalığın 1,2 milyon hektardan fazlası imtiyaz alanlarının içindeydi.
  • Değerlendirmelere göre Endonezya'nın yaklaşık 24 milyon hektarlık turbalığının yüzde 43'ü sel riski altında; 6 milyon hektar ise yüksek risk taşıyor.
  • Bölgesel haritalama, Güneydoğu Asya'daki turbalıkların en az yüzde 65'inde drenaj bulunduğunu ortaya koydu. Yoğun kanal ağlarının bulunduğu bölgelerde zemin çökme hızları, drenaj olmayan bölgelere kıyasla yaklaşık 3,2 kat daha yüksekti.
  • Batı Kalimantan'daki kanallar üzerine yapılan araştırmada, metrekare başına günde yaklaşık 70 miligram karbondioksit salındığı; çözünmüş karbonun yaklaşık yüzde 35'inin atmosfere geri döndüğü tahmin edildi.
  • Yasal boşluklar drenaja yönelik yaptırımların tutarsız kalmasına yol açıyor. 2017 tarihli bir düzenleme, imtiyaz alanlarında yangın çıkması hâlinde restorasyon sorumluluğunu devlete yüklüyor.
  • Sumatra'da 4.800 hektarlık alana 257 turba seti kurularak yürütülen deneme, zemin çökme hızlarını yarıya indirdi ve en ıslak alanlarda 57 yerli ağaç türünün doğal olarak yeniden yetişmesini sağladı.
  • Önerilen önlemler arasında su tablalarının eski seviyelerine getirilmesi, ıslak tarım, daha güçlü satın alma koşulları ve toprak ile kanal emisyonlarını kapsayan iklim raporlaması yer alıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir