Platformların engellenmesine yönelik protestolar ölümcül bir krize dönüştü
Nepal’de 8 Eylül 2025’te, 26 sosyal medya platformunun kapatılmasına ve iddia edilen yolsuzluklara karşı düzenlenen protestoların Katmandu’da parlamento yakınlarında ölümcül çatışmalara dönüşmesi ve başkentin dışına yayılması üzerine en az 19 kişi öldü, yüzlerce kişi yaralandı. İçişleri Bakanı Ramesh Lekhak ahlaki sorumluluk gerekçesiyle istifa ederken, Başbakan K.P. Sharma Oli artan siyasi baskı altında acil kabine toplantısı düzenledi.
İçindekiler
- Platformların engellenmesine yönelik protestolar ölümcül bir krize dönüştü
- Kalabalık parlamentoya nasıl ulaştı?
- Nepal 26 platformu neden engelledi?
- Genç protestocular neden yolsuzluğa odaklandı?
- Polisin müdahalesi hakkında bilinenler
- Hak yetkililerinden soruşturma çağrısı
- Sokağa çıkma yasakları, askerler ve bir bakanın istifası
- Kapatmanın günlük hayata etkisi
- Düzenleme, ifade özgürlüğü ve bundan sonraki talepler
- Öne Çıkanlar
Kendilerini Z Kuşağı olarak tanımlayan göstericiler, başlangıçta Facebook, Instagram, X, WhatsApp, YouTube ve diğer platformları çoğu kullanıcı için erişilemez hâle getiren kısıtlamalara karşı toplandı. Talepleri kısa sürede yönetim, eşitsizlik ve kamu güveni konularını da kapsayacak şekilde genişledi. Katılımcıların çoğu öğrenciydi; bazıları okul veya üniversite üniforması giyiyordu.
Kalabalık parlamento yerleşkesine doğru ilerlerken polis tazyikli su, cop, plastik mermi ve göz yaşartıcı gaz kullandı. Görgü tanıkları, protestocular barikatları aşıp yasaklı bölgelere girdikten sonra polislerin gerçek mermiyle ateş açtığını anlattı. Katmandu Ulusal Travma Merkezi’ndeki doktorlar, hastalarda gerçek mermiyle uyumlu baş ve göğüs yaraları gördüklerini bildirdi.
Yetkililer, Katmandu’nun merkezinde sokağa çıkma yasağı ilan etti ve kritik noktalara asker konuşlandırdı. Yerel yetkililer, yasak kararının ardından doğudaki Itahari kentinde iki kişinin öldüğünü açıkladı. Akşam saatlerinde, büyük devlet binalarının çevresindeki kısıtlamalara rağmen gruplar yol kavşaklarında toplanmayı sürdürdü.
Olayları başlatan doğrudan neden, sosyal medya şirketlerinin Nepal’de kayıt yaptırması ve yerel bir temsilci belirlemesi zorunluluğuydu. Yetkililer, kısıtlamaların sahte haber, nefret söylemi ve çevrim içi dolandırıcılıkla mücadele amacı taşıdığını söyledi. Genç protestocular ise kapatmanın temel iletişim araçlarından birini ellerinden aldığını, yolsuzluğa ilişkin daha derin şikâyetlerini ise yanıtsız bıraktığını belirtti.
Kalabalık parlamentoya nasıl ulaştı?
On binlerce kişi parlamento yerleşkesinin çevresinde toplandı; ulusal bayraklar salladı, millî marşı söyledi, yolsuzluk ve çevrim içi engellemeyi protesto etti. Pankartlarda "Sosyal medyayı yeniden açın", "Sosyal medyayı değil, yolsuzluğu kapatın" ve "Yolsuzluğa karşı gençler" yazıyordu.
Sabahın ilerleyen saatlerinde kalabalıklar, çevik kuvvet polislerinin dikenli tel yığınlarının arkasında beklediği parlamento çevresindeki caddelere akın etti. Bazı göstericiler duvarlara tırmandı, bir barikatı aştı ve kısa süreliğine bir güvenlik noktasını ele geçirdi. Diğerleri, polislerin yerleşkeye çekilmesi üzerine kapıları zorladı.
Çatışmalar şiddetlenirken polis göz yaşartıcı gaz ve tazyikli su kullandı. Görgü tanıkları, silah sesi olduğunu düşündükleri keskin patlamaların ardından paniğin başladığını anlattı. Hastanelere kurşun ve şarapnel yaraları olan çok sayıda kişi getirildi. Doktorlar, göz yaşartıcı gazın klinik alanlara girerek tedaviyi kısa süreliğine aksattığını söyledi.
Sireni duyulan ambulansların çevrelediği hükümet bölgesinde gönüllüler ve motosikletliler yaralı protestocuları travma merkezlerine taşıdı. Muhabirlerin kaydettiği bir olayda, parlamento çevresine yakın bir yerde ambulans ateşe verildi. Göz yaşartıcı gaz hükümet binalarının çevresine de yayıldı.
Olaylar Katmandu’nun dışına da yayıldı; Biratnagar, Bharatpur ve Pokhara’da protestolar düzenlendi. Polis başkentte çok sayıda kişinin, Itahari’de ise iki kişinin öldüğünü bildirirken, ülke genelinde birkaç yüz yaralı olduğu açıklandı.
Günün başlıca gelişmeleri şu sırayla yaşandı:
- Sabahın ilerleyen saatlerinde büyük kalabalıklar bayraklar taşıyarak parlamento çevresindeki caddelerde toplandı; yolsuzluğu ve sosyal medya yasağını protesto etti.
- Protestocuların engelleri aşması ve polisin göz yaşartıcı gaz, tazyikli su ve diğer silahları kullanmasıyla çatışmalar tırmandı. Görgü tanıkları gerçek mermiyle ateş edildiğini anlattı.
- Öğleden sonra yetkililer parlamento, hükümet sekreterliği ve cumhurbaşkanlığı konutu çevresinde sokağa çıkma yasağı ilan etti.
- Akşam saatlerinde küçük gruplar kavşaklarda slogan atmayı ve toplanmayı sürdürdü. Lekhak istifa etti, Oli acil kabine toplantısı çağrısı yaptı.
Nepal 26 platformu neden engelledi?
Hükümet, 2023 tarihli Sosyal Ağların Kullanımının Yönetimine İlişkin Direktiflere uymayan platformlara karşı harekete geçti. Kurallar şirketlerin kayıt yaptırmasını, Nepal’de bir irtibat kişisi atamasını ve ulusal hukuka uygun içerik kaldırma taleplerine yanıt vermesini zorunlu kılıyor.
Yetkililer, erişim engellenmeden önce şirketlere defalarca bildirim gönderildiğini söyledi. Yerel kaydı, özellikle yetkililerin dolandırıcılık, nefret söylemi veya yanlış bilgiye karşı işlem yapmak istediği durumlarda, küresel şirketleri Nepal hukukuna tabi kılmanın bir yolu olarak tanımladılar.
Hükümet, sosyal medyayı yasaklamadığını, düzenlediğini savundu. Yetkililere göre Nepal’de faaliyet gösteren platformlar yasal sorumluluklarını kabul etmeli ve kendileriyle iletişim kurulabilecek bir irtibat kişisi sağlamalıydı. Protestolar ölümcül hâle gelmeden önce Oli, ulusal egemenlik ve yasalara uyumun müzakereye açık olmadığını söyleyerek daha sert yaklaşımı savundu.
TikTok ve Viber kayıt yaptırdıktan sonra erişilebilir durumda kaldı. Yetkililer daha sonra, erişimi yeniden sağlanan iki platform da dâhil olmak üzere, bazı hizmetlerin geç uyum göstermelerinin ardından yeniden etkinleştirildiğini söyledi. Birçok kullanıcı kısıtlamaları aşmak için sanal özel ağlara, yani VPN’lere başvurdu.
Kullanıcılar için erişim engeli çok az uyarıyla geldi. İşletmeler bir anda müşterilere ulaşma imkânlarını kaybederken gazeteciler ve içerik üreticileri, belirsiz ölçütlerin siyasetçilere yönelik eleştirilerin kaldırılmasına yol açabileceğinden endişe etti. Hak savunucuları, açık güvenceler olmadan uygulanacak kısıtlamaların yasal ifade özgürlüğünü sınırlayabileceği uyarısında bulundu.
Dolayısıyla anlaşmazlık hem şirketlerin yükümlülükleriyle hem de hükümetin insanların ne söyleyip ne okuyabileceği üzerindeki yetkisiyle ilgiliydi. Protestocular, günlük hayatın geniş ölçekte sekteye uğradığını gördü; yetkililer ise aynı uygulamayı, büyük platformların uzun süredir görmezden geldiği kuralların uygulanması olarak sundu.
Genç protestocular neden yolsuzluğa odaklandı?
Organizatörler, katılımcıların çoğunun yaşını yansıtması için mitingleri "Z Kuşağı protestosu" olarak adlandırdı. Sosyal medya, kapatma sırasında bile insanların buluşma noktalarını koordine etmesine yardımcı oldu. TikTok videoları, algılanan eşitsizliğe ve siyasi elitlerin çocuklarının sahip olduğu ayrıcalıklara dikkat çekti.
Genç Nepalliler, kökleşmiş yolsuzluktan ve kamuoyunda öne çıkan davalarda sonuç alınmamasından duydukları hayal kırıklığını tekrar tekrar dile getirdi. Siyasi liderlerin sıradan hanelerin karşı karşıya olduğu ekonomik baskılardan yalıtılmış olduğunu düşündüler. Çevrim içi kısıtlamalar, bu kaygılar etrafında bir süredir biriken öfkeyi tetikledi.
Nepal, 2008’de monarşinin sona ermesinden bu yana defalarca hükümet değişikliğine tanık oldu; hiçbir hükümet tam görev süresini tamamlayamadı. Bu siyasi istikrarsızlık, genç yurttaşların vaat edilen reformların kalıcı olacağına dair güvenini zayıflattı.
Yaklaşık 30 milyon nüfusa sahip ülkede halkın yüzde 90’ı çevrim içi. Gençlerin büyük bir bölümü ise iş veya eğitim için yurt dışına gitmek istiyor. Protestocular bu gidişleri, ülke içindeki sınırlı fırsatlarla ve yerleşik siyasetin kendilerine çok az söz hakkı verdiği duygusuyla ilişkilendirdi.
Talepleri arasında yolsuzluk iddialarına yönelik şeffaf soruşturmalar, kanıtların desteklediği durumlarda güvenilir kovuşturmalar ve gerçek çevrim içi zararlarla mücadele ederken ifade özgürlüğünü koruyan kurallar vardı. Sosyal platformların kapatılmasının, geleneksel siyasetin zaten çoğu zaman kendilerinden esirgediği bir sesi ortadan kaldırdığını savundular.
Hareketin büyümesi, şirketlerin kayıt zorunluluğuna ilişkin bir anlaşmazlığın istihdam, adalet ve hesap verebilirlik kaygılarını nasıl bir araya getirebildiğini gösterdi. Katılımcılar için bir uygulamanın yeniden açılması acil bir sorunu çözecekti; ancak yönetimle ilgili talepleri çok daha kapsamlıydı.
Polisin müdahalesi hakkında bilinenler
İletişim Bakanlığı ilk olarak tazyikli su, cop ve plastik mermi kullanıldığını açıkladı. Görgü tanıklarının ifadeleri ve doktorların yaralanmalara ilişkin değerlendirmeleri, parlamento çevresindeki en yoğun çatışmalarda gerçek mermi kullanıldığına işaret etti.
Ulusal Travma Merkezi’ndeki doktorlar, gerçek mermiyle uyumlu baş ve göğüs yaraları olduğunu bildirdi. Hastaneler ayrıca kurşun ve şarapnel kaynaklı yaralanmalar olduğunu açıkladı. Polis ölümleri doğruladı ancak en şiddetli çatışmalarda hangi tür mühimmatın ateşlendiğini kamuoyuna açıklamadı.
İnsan hakları gözlemcileri, kullanılan gücün tüm yönleriyle açıklığa kavuşturulması çağrısında bulundu. Bunun için yetkililerin polislerin hangi silahları kullandığını, kararların nasıl alındığını ve protestocular barikatları aşıp yasaklı bölgelere girdiğinde neler yaşandığını açıklaması gerekiyor.
Hak örgütleri, video kayıtları ve tıbbi bulguların çoğunlukla barışçıl olan kalabalıklara karşı orantısız güç kullanıldığına işaret ettiğini söyledi. Bu durum, özellikle parlamento çevresindeki çatışmalar tırmanmadan önceki ilk aşamalar için geçerliydi. Örgütler, polislerin insanları korumak için gerekli olanın ötesinde güç kullanıp kullanmadığına dikkat çekti.
Nepal Anayasası barışçıl toplanma ve ifade özgürlüğünü güvence altına alıyor. Ülke ayrıca bu hakları kapsayan uluslararası bir anlaşma olan Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme’ye taraf.
BM Kolluk Görevlilerinin Güç ve Ateşli Silah Kullanımına İlişkin Temel İlkeleri, ölümcül gücün kullanımını yakın bir tehdide karşı yaşamı korumakla sınırlandırıyor. Basitçe söylemek gerekirse bu ölçüt, yalnızca düzensiz bir kalabalığın varlığını değil, bir kişinin yaşamına yönelik anlık tehlikeyi esas alıyor.
Hak yetkililerinden soruşturma çağrısı
Uluslararası Af Örgütü Nepal Direktörü Nirajan Thapaliya, polisin müdahalesini kınayarak itidal çağrısında bulundu; bağımsız bir soruşturma yürütülmesini ve mağdurların zararlarının giderilmesini istedi.
Nepal’de kolluk kuvvetlerinin ölümcül ve daha az ölümcül güç kullanımını hukuka aykırı buluyor ve şiddetle kınıyoruz. Yetkililer azami itidal göstermeli, ölümleri kapsamlı, bağımsız ve tarafsız biçimde soruşturmalı; mağdurlar için tam hesap verebilirliği ve zararın giderilmesini sağlamalıdır.
Thapaliya’nın çağrısı hem ölümcül silahların hem de daha az ölümcül olması amaçlanan silahların kullanımını kapsıyordu. Uluslararası Af Örgütü, ölüm ve yaralanmalardaki sorumluluğu tarafsız biçimde inceleyebilecek bir soruşturmanın yanı sıra hesap verebilirlik, tazminat veya zarar görenler için başka giderim yolları talep etti.
BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Sözcüsü Ravina Shamdasani, şeffaf bir soruşturma yürütülmesi ve gösterileri tetikleyen kısıtlamaların gözden geçirilmesi çağrısında bulundu.
Nepal’de protestocuların öldürülmesi ve yaralanması karşısında dehşete düştük; hızlı ve şeffaf bir soruşturma yürütülmesi çağrısında bulunuyoruz. Hükümet sosyal medya tedbirlerini yeniden değerlendirmeli ve polisliğin uluslararası insan hakları standartlarına uygun olmasını sağlamalıdır.
Her iki açıklama da göstericilere yönelik muameleyi krize verilen yanıtın merkezine koydu. BM’nin çağrısı ayrıca şiddeti ilk politika anlaşmazlığıyla ilişkilendirerek hükümetten polis müdahalesinin yanı sıra sosyal medya tedbirlerini de yeniden değerlendirmesini istedi.
Sokağa çıkma yasakları, askerler ve bir bakanın istifası
Lekhak’ın ahlaki sorumluluk gerekçesiyle istifası, ölümlerin yol açtığı en belirgin ilk siyasi sonuç oldu. Oli’nin olağanüstü kabine toplantısı, muhalefet partileri ve iktidar koalisyonunun bazı üyelerinden kısıtlamaların gözden geçirilmesi için artan baskının ardından geldi.
Yetkililer ifade özgürlüğüne saygı duyduklarını, ancak kamu düzenini tehdit eden kötüye kullanımlara karşı harekete geçme sorumlulukları bulunduğunu söyledi. Kayıt zorunluluğunun yasal bir gereklilik olduğunu ve uluslararası şirketlerin bunu yerine getirmelerinin beklendiğini savundular.
Sokağa çıkma yasakları parlamento, hükümet sekreterliği ve cumhurbaşkanlığı konutu çevresini kapsadı. Yetkililer kontrolü yeniden sağlamak için kritik noktalara asker konuşlandırdı. Sokaklar zaman zaman boşaldı, ancak küçük gruplar yolsuzluk ve sosyal medya yasağına karşı slogan atmayı sürdürdü.
Askerlerin konuşlandırılması ve kısıtlamalar, hükümetin karşı karşıya olduğu sorunun ciddiyetini gösterdi. Toplanmaların sürmesi ise huzursuzluğun parlamento önündeki tek bir çatışmanın ötesine yayıldığını ortaya koydu.
Koalisyon içindeki baskı, sokaklardan gelen taleplere eklendi. Bazı üyeler politikanın yeniden değerlendirilmesini isterken, istifa hükümeti hem acil bir güvenlik kriziyle hem de kamuoyu eleştirilerine yaklaşımı konusunda bir anlaşmazlıkla karşı karşıya bıraktı.
Kapatmanın günlük hayata etkisi
Aileler, küçük işletmeler, turizm sektörü işletmecileri, gazeteciler ve içerik üreticileri engellenen hizmetlere bağımlıydı. Sosyal platformlar göç nedeniyle ayrı düşen yakınları birbirine bağlıyor, dükkânlara müşteri getiriyor ve büyük bütçeleri olmayan kişilerin haber veya yaratıcı çalışmalarını yayımlamasına olanak sağlıyordu.
Mesajlaşma uygulamaları, yurt dışında çalışan yakınlarla iletişim kurmanın başlıca yollarındandı. Bu işçilerin eve gönderdiği para haneleri ve ülke ekonomisini destekliyordu; dolayısıyla güvenilir iletişim, sınırları aşan aile yaşamının bir parçasıydı.
Sosyal ağlar sel ve toprak kaymaları sırasında acil durum bilgilerini de yayıyordu. Erişimin kesilmesi, işletmeler ve kişisel görüşmeler üzerindeki doğrudan etkilerin yanı sıra haber ve pratik bilgilerin yayılmasını da aksatabilirdi.
Bağımsız gazeteciler ve içerik üreticileri, geniş bir kitleye ulaşmak için büyük medya kuruluşlarının kaynaklarına ihtiyaç duymuyordu. Kapatma bu yolu aksattı ve resmî bilgileri sorgulamanın zorlaşıp zorlaşmayacağı konusundaki endişeleri artırdı.
VPN kullanımı birçok kişinin engelleri aşmasını sağlarken kayıt yaptıran hizmetler erişilebilir durumda kaldı. Buna rağmen, bilinen platformların bir anda devre dışı kalması yakınlarla iletişim kurma, müşteri bulma ve gelişmeleri takip etme alışkanlıklarını sekteye uğrattı.
Anlaşmazlık, resmî bilgi akışına duyulan güvensizliği de derinleştirdi. Siyasi karar alma süreçlerinin dışında bırakıldığını düşünen protestocular, kısıtlamaları yurttaşlarla onları yönetenler arasındaki bir başka engel olarak gördü.
Düzenleme, ifade özgürlüğü ve bundan sonraki talepler
Dünya genelindeki hükümetler, yanlış bilgi, mahremiyet kaygıları, dolandırıcılık ve diğer çevrim içi zararlarla mücadele etmek için platform kurallarını yeniden düzenliyor. Yerel temsilci bulundurma ve yasal emirlere yanıt verme zorunlulukları, bu kapsamlı çabanın bir parçası.
Nepal’in önündeki acil mesele, monarşinin sona erdiği 2008’den ve 2015’te yeni anayasanın kabul edilmesinden bu yana demokratik gelişiminin merkezinde yer alan ifade ve barışçıl toplanma özgürlüklerini korurken bu hedeflere ulaşmaktı.
İçeriğin kaldırılmasına yönelik açık ölçütler, kararlara itiraz hakkı ve bağımsız denetim, anlaşmazlığın temel kaygıları arasındaydı. Kullanıcıların ve şirketlerin hangi içeriğin kaldırılabileceğini, buna kimin karar verebileceğini ve yanlış bir karara nasıl itiraz edilebileceğini bilmesi gerekiyordu.
Ölen veya yaralananların aileleri hesap verebilirlik talep ediyordu. Hak örgütleri, yetkililerin ölümcül gücü hukuka aykırı kullanan polisleri belirlemesini ve şeffaf bulgular yayımlamasını istedi. Milletvekilleri, kısıtlamaları daraltmaları veya askıya almaları ya da sansüre karşı koruma sağlayan daha açık bir çerçeve oluşturmaları için baskı altındaydı.
8 Eylül itibarıyla, kısıtlamaların genel olarak geri alınıp alınmayacağı belirsizliğini koruyordu. Yetkililer kurallara uyduktan sonra iki platformun yeniden erişime açıldığını söyledi; kabinenin daha kapsamlı kapatma kararını kaldırdığına dair doğrulanmamış bir haber de vardı. Bu daha geniş kapsamlı karar henüz bağımsız olarak doğrulanmamıştı.
Gerilimi düşürme çağrıları arasında hak uzmanlarının yer aldığı güvenilir bir soruşturma komisyonu kurulması, parlamento kalıcı kuralları görüşürken kapatmanın durdurulması veya yeniden düzenlenmesi ve yolsuzluk konusunda gençlik örgütleyicileriyle diyaloğa geçilmesi vardı. Bu öneriler polisin müdahalesini, çevrim içi hizmetlere erişimi ve insanları sokaklara döken şikâyetleri ele alıyordu.
Çatışmanın merkezindeki platformlar, ailelerin, işletmelerin ve protestocuların iletişim kurmak için kullandığı araçlardı. Güveni yeniden tesis etmek için ölümler ve yaralanmalar hakkında yanıtların yanı sıra açık ve tutarlı biçimde uygulanan kurallar gerekecek.
Öne Çıkanlar
- Sosyal medya yasağı ve yolsuzluk iddialarına karşı protestolar sırasında en az 19 kişi öldü, yüzlerce kişi yaralandı.
- Çatışmalar Katmandu’da parlamento çevresinde yoğunlaştı; Itahari’de iki kişinin öldüğü bildirildi ve protestolar diğer kentlere yayıldı.
- Polis tazyikli su, cop, göz yaşartıcı gaz ve plastik mermi kullandı. Görgü tanıkları ve hastanelerin aktardıkları, gerçek mermi de kullanıldığına işaret etti.
- Hükümet, 2023 tarihli Sosyal Ağların Kullanımının Yönetimine İlişkin Direktifler kapsamındaki kayıt zorunluluğu nedeniyle 26 platformu engelledi.
- TikTok ve Viber kayıt yaptırdıktan sonra erişilebilir durumda kaldı; birçok kullanıcı kısıtlamaları VPN’lerle aştı.
- İçişleri Bakanı Ramesh Lekhak ahlaki sorumluluk gerekçesiyle istifa etti, Başbakan K.P. Sharma Oli acil kabine toplantısı çağrısı yaptı; yetkililer sokağa çıkma yasağı ilan ederek asker konuşlandırdı.
- Uluslararası Af Örgütü ve BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği soruşturma, hesap verebilirlik ve itidal çağrısında bulundu. BM ayrıca sosyal medya tedbirlerinin yeniden değerlendirilmesini istedi.
- Genç protestocular yolsuzluğa karşı adım atılmasını, daha adil fırsatlar sunulmasını ve ifade özgürlüğünün korunmasını talep etti. Kapatmanın genel olarak geri alındığına dair haber, 8 Eylül itibarıyla doğrulanmamıştı.






