Bir vadide küçülen sürüler daha geniş bir hikâye anlatıyor
Bhutan'ın Wangdue Phodrang bölgesindeki Phobjikha'da yerel koyun sayısı 2022'deki 770'ten ve 2013'teki 2.000'in üzerindeki seviyeden 351'e geriledi. İki chiwogda kalan sürüler, göç, patatesten elde edilen daha iyi kazanç, yırtıcı hayvanlar ve meraya sınırlı erişimin giderek daralttığı bir geleneği ayakta tutuyor.
İçindekiler
- Bir vadide küçülen sürüler daha geniş bir hikâye anlatıyor
- Sayılar ne hızla düştü?
- Patates neden haneler için daha hesaplı?
- Gençler göç ediyor, yaşlı çobanlar iş başında
- Jakar koyunlarını korumaya değer kılan ne?
- Yırtıcılar ve değişen otlatma güzergâhları baskıyı artırıyor
- Yün, giysiler ve gelenekler birlikte kayboluyor
- Koruma desteği ekonomik koşulları değiştirmekte yetersiz kaldı
- Koyun beslemeyi daha uygulanabilir kılacak ne var?
- Ulusal ölçekteki dönüşümün yerel yansıması
- Özet
Bhutan 2025 Entegre Tarım ve Hayvancılık Sayımı, Phobjikha'da 96 erkek ve 255 dişi koyun bulunduğunu; iki hayvanın öldüğünü ve 0,20 metrik ton yün üretildiğini kaydediyor. Vadide 2023'te 426 koyun, 46 ölüm ve 0,49 metrik ton yün kaydedilmişti. 2022'de yün üretimi 3,57 metrik tondu.
2022 ile 2025 arasında sürü 419 hayvan, yani yaklaşık yüzde 54 küçüldü. Aynı dönemde yün üretimi yaklaşık yüzde 94 düştü. Bu rakamlar, ailelere bir zamanlar yün, gübre ve kışlık giysiler için malzeme sağlayan; ailelerin kendi başlarına eğirip dokudukları bir faaliyetin gerilemesini gözler önüne seriyor.
İşlerin büyük kısmını artık yaşlılar üstleniyor. Koyunlar otlarken gözetim altında tutulmalı, yırtıcılardan korunmalı ve mevsimlik meralar için düzenleme yapılmalı. Gençler eğitim ve şehirlerdeki işler için ayrıldıkça bu görevleri paylaşacak hane halkı üyelerinin sayısı azalıyor.
Patates, birçok aile için daha cazip bir gelir kaynağı sunuyor. Daha iyi yollar, vadiye gelen alıcılar ve hızlı nakit ödemeler bu ürünü satmayı kolaylaştırırken, koyunların yününden kazanç elde etmeden önce sürekli bakıma ihtiyacı var.
Phobjikha'da koyunculuğun gerilemesine ilişkin yerel haber, çiftçilerin ürün değiştirdiğini ve gençlerin kasabalarda iş aradığını aktarıyor. Koyun beslemeyi sürdüren haneler için karar, hem geçimlerini sağlamayı hem de kuşaktan kuşağa aktarılan beceri ve gelenekleri yaşatmayı kapsıyor.
Sayılar ne hızla düştü?
Phobjikha'daki hayvancılık yayım görevlisi, vadide 2013'te 2.000'den fazla koyun bulunduğunu belirtiyor. 2025'te geriye kalan 351 hayvan, o dönemdeki seviyeden yüzde 82'den fazla düşüş anlamına geliyor.
Daha yakın tarihli sayım verileri daralmanın sürdüğünü gösteriyor. Koyun sayısı ve yün üretimi 2022 ile 2023 arasında geriledi, ardından 2025'e kadar yeniden düştü.
- 2013: Gewog'un hayvancılık yayım görevlisine göre Phobjikha'da 2.000'den fazla koyun vardı.
- 2022: Vadide 770 koyun ve 3,57 metrik ton yün kaydedildi.
- 2023: Sürü 426 koyuna geriledi; 46 ölüm ve 0,49 metrik ton yün kaydedildi.
- 2025: Sayımda 96 erkek ve 255 dişiden oluşan 351 yerel koyun, iki ölüm ve 0,20 metrik ton yün kaydedildi.
İş gücü yetersiz kaldığında aileler sürülerini küçültüyor veya hayvanların tamamını satıyor. Yerel liderler, Phobjikha'dan satılan koyunların çoğunun, genellikle Bumthang'a, vadinin dışına çıkarıldığını söylüyor. Bazı köylüler, sürü gütme ağlarının daha güçlü olduğu merkezî bölgelerdeki alıcılara damızlık hayvan sattıklarını anlatıyor.
Patates neden haneler için daha hesaplı?
Çiftçiler yünün kilosunun yaklaşık 450 ila 500 Nu'ya satıldığını bildiriyor. Bu geliri elde etmek kırkımdan çok daha fazlasını gerektiriyor: Hanelerin yünü mamul tekstil ürünlerine dönüştürebilmesi için ayıklaması, yıkaması, eğirmesi ve dokuması gerekiyor. Hayvanların gündüz güdülmesi, gece de ağıllara alınması gerekiyor.
Köpekler veya yabani hayvanlar, aylar süren emeği tek bir saldırıda yok edebiliyor. Bu risk, özellikle yardım edebilecek az sayıda akrabası bulunan yaşlı sahipler için mütevazı yün gelirini haklı çıkarmayı zorlaştırıyor.
Patates, Phobjikha'nın toprağına ve iklimine uygun; ayrıca uzun süredir güvenilir biçimde satılıyor. Yolların iyileşmesi pazarlara erişimi artırdı. Alıcılar genellikle hasat döneminde geliyor, ödeme hızlı yapılıyor ve çiftçiler yıl boyunca hayvan bakımı ayarlamak yerine kısa süreliğine işçi tutabiliyor.
Yünün satılabilecek hâle gelmesi aylarca bakım gerektiriyor; daha iyi fiyat almak için çoğu zaman ek işlemler de yapılması gerekiyor. Her sezon düzenli gelire ihtiyaç duyan aileler için koyunculuğa değer verseler bile patatesin cazibesi pratik nedenlere dayanıyor.
Gençler göç ediyor, yaşlı çobanlar iş başında
Genç köylüler eğitim ve iş için çoğunlukla şehir merkezlerine taşınıyor, geride hayvanlara bakacak az sayıda yaşlı bırakıyor. Sürü gütmek bedenen yorucu ve zaman alıcı; eksilen her iş gücü, bir hanenin bakabileceği koyun sayısını değiştiriyor.
Sürüler otlarken gözetilmeli, saldırılardan korunmalı ve mevsimler değiştikçe meraya erişim ayarlanmalı. Otlatma alanları uzaktaysa iş daha yorucu ve masraflı hâle geliyor. Bu baskılarla karşılaşan aileler, artık gözetemeyecekleri bir sürüyü büyütmeyi sürdürmek yerine çoğu zaman hayvanlarını satıyor.
Yerel liderler tsamdro, yani mera alanı eksikliğini temel kısıtlamalardan biri olarak gösteriyor. Kıt, uzak veya ihtilaflı otlatma alanları ile belirsiz erişim kuralları, zaten iş gücü yetersizliği yaşayan çobanların günlük kararlarını daha da zorlaştırıyor.
Bu nedenle Phobjikha'da kalan sürü, az sayıdaki kararlı haneye büyük ölçüde bağlı. Yereldeki kaygı, yeni haneler bu işi üstlenmezse koyunların vadiden kaybolabileceği yönünde.
Jakar koyunlarını korumaya değer kılan ne?
Bhutan, Jakar, Sipsu, Sarpang ve Sakten olmak üzere dört yerli koyun türünü tanıyor. Jakar koyunlarının Phobjikha ile bağlantılı olduğuna inanılıyor; Bumthang ve Trongsa'nın da aralarında bulunduğu merkezî bölgelerde görülüyorlar. Ailelerin sürü gütmeyi bırakmasıyla bu koyunlar artık tehdit altında.
Jakar koyunları merkezî yayla koşullarına uyum sağlamış durumda ve battaniye, giysi ve yerel tekstiller için yün sağlıyor. Aileler bir zamanlar bu yünü evlerinde ipliğe çeviriyor; koyun bakımını ve tekstil işlerini iklime ve tarım takvimine göre düzenliyordu.
Genetik araştırmalar ve yerel kayıtlar, Bhutan koyunlarının farklı türlerini, merkezî Bhutan'daki Jakar koyunları da dâhil olmak üzere, tanımlıyor. Hayvan genetik çeşitliliğini korumak; farklı hayvan topluluklarında görülen dayanıklılık, hastalıklara direnç ve yerel iklimlere uyum gibi kalıtsal özellikleri sürdürmek anlamına geliyor.
Jakar koyunlarının mevsimlik otlatma uygulamaları ve yerel tanrılara sunulan adaklar yoluyla kültürel değeri de var. Sürüler küçüldükçe bu hayvanları yetiştirmek, beslemek ve onlardan yararlanmak için gereken bilgi de azalabilir.
Yırtıcılar ve değişen otlatma güzergâhları baskıyı artırıyor
Başıboş köpekler Phobjikha'da ve diğer bölgelerde sık sık koyunlara saldırıyor. Özellikle sürüler köylerden uzakta otladığında ayılar ve diğer yaban hayvanları da hayvanları avlıyor. Bu kayıplar hem hane bütçelerini hem de koyun yetiştirmeyi sürdürme isteğini etkiliyor.
Bumthang'daki Chumey'de köylüler her gün koyun kaybettiklerini, bazı durumlarda ise tek bir gecede bütün ağıllarının boşaldığını anlattı. Bhutan'da koyun sayısının düşüşüne ilişkin haber de ülke genelindeki sayılarda yıllar içinde görülen istikrarlı gerilemeyi ve bazı köylerdeki ağır yaban hayvanı kayıplarını aktarıyor.
Phobjikha'daki aileler bir zamanlar koyunlarını yaz otlaklarına, yak çobanlarının gözettiği Black Mountains'a gönderiyordu. Yak çobanlarının çoğunun hayvanlarını satması ve mevsimlik göç düzenlerinin değişmesiyle bu uygulama neredeyse ortadan kalktı.
Bakıcı sayısının azalması ve meraya erişimin zorlaşması eski otlatma güzergâhlarını zayıflattı. Koyun sahipleri artık daha az yardımla otlak bulma, hayvanları gözetme ve yırtıcılardan koruma işlerini birlikte yürütmek zorunda.
Sağlam ağıllar, hayvan koruma eğitimi almış köpekler ve başıboş köpeklerin koordineli yönetimi, diğer hayvancılık bölgelerinde fayda sağladı. Bu önlemleri uygulamak para, yerel uzlaşma ve işi düzenleyebilecek kişiler gerektiriyor; yaşlı nüfusa ve kısıtlı iş gücüne sahip köylerde bunların hepsini sağlamak zor.
Yün, giysiler ve gelenekler birlikte kayboluyor
Yaşlılar, eskiden çoğu hanenin büyük sürüler beslediği, bazen her ailede 200'e kadar koyun bulunduğu günleri hatırlıyor. Yün uzun kışlar için battaniye ve giysiye dönüşürken, kırkım ve dokumacılık insanları mevsimlik ortak çalışma etrafında buluşturuyordu.
Bazı chiwoglarda artık yalnızca birkaç hane koyun besliyor. Sulak alanlarında kışlayan siyah boyunlu turnalarıyla da tanınan vadi, aileleri çevredeki peyzaja bağlayan çalışma kültürünün bir bölümünü yitiriyor.
Yolların iyileşmesi hazır giyime erişimi de kolaylaştırdı. Aileler giysilerini kendileri yapmak yerine satın aldıkça yünlü giysi dokumacılığı neredeyse durma noktasına geldi.
Birkaç ev, hane sağlığı ve uyumunu desteklediğine inanılan bir gelenek kapsamında yerel bir tanrıya hâlâ erkek koyun sunuyor. Günlük çobanlık zorlaşırken ve Black Mountains'a yaz göçleri neredeyse ortadan kalkarken bile inançla kurulan bu bağ sürüyor.
Koruma desteği ekonomik koşulları değiştirmekte yetersiz kaldı
Phobjikha'da devlet destekli bir program, damızlık koç, veterinerlik hizmeti, yün işlemek için basit araçlar ve eğitim sağlayarak sahipleri Jakar koyunlarını elde tutmaya teşvik etti. Programın amacı, yün kalitesini ve piyasa değerini artırırken sürüleri korumaktı.
Yerel kooperatif Samdrup Phuentshog Lug Detshen, Ulusal Biyoçeşitlilik Merkezi'nin desteğiyle kuruldu. Bu ortaklık kapsamında verilen ekipmanlar arasında, işlemeyi kolaylaştırması ve ortak çalışmayı teşvik etmesi amaçlanan bir yün parçalama makinesi de vardı.
Yerel liderler, kooperatifin ve ekipmanların çiftçilerin kararlarını gerilemeyi durduracak ölçüde değiştirmediğini söylüyor. İş gücü yetersizliği, yırtıcı hayvan saldırıları ve düşük yün fiyatları ailelerin hayvan besleyip besleyemeyeceğini belirlemeyi sürdürdü.
Bumthang'daki Ulusal Koyun Çiftliği, ilgilenen çiftçilere hayvan ve eğitim sağlıyor. Eğitimde kırkım, temel hayvan sağlığı bakımı ve yün liflerini keçe ürünlere dönüştürme yöntemleri olan yaş ve kuru keçeleştirme ele alınıyor.
Eğitim, üretimi yathra ve Bumthang mathra gibi geleneksel kumaşların ötesine taşımayı hedefledi. Keçe ürünler her kilogram yünden elde edilen geliri artırabilir; ancak güvenilir bir el sanatları sektörü için uygun tasarımlar, alıcılar, koordinasyon ve düzenli hammadde tedariki gerekiyor.
Bhutan'ın çiftlik hayvanlarına ait genetik kaynaklarını inceleyen değerlendirmeler, kurumlar arası desteğin yanı sıra toplulukların kendi içindeki koruma çalışmalarını da gerekli görüyor. Haneler yeterli talep veya gelir görmeyip daha hızlı kazanç sağlayan faaliyetlere yöneldiğinde damızlık programlarını sürdürmenin zorlaştığına da dikkat çekiyor.
Koyun beslemeyi daha uygulanabilir kılacak ne var?
Diğer hayvancılık bölgelerinde kullanılan önlemler, kayıpları azaltmanın ve iş yükünü paylaşmanın yollarını gösteriyor. Sağlam tel örgü, aydınlatma ve yükseltilmiş platformlarla yapılan gece ağılları hayvanları korumaya yardımcı olabilir. Uygun şekilde eğitilip yönetilen hayvan koruma köpekleri, başıboş köpekleri ve yaban hayvanlarını caydırabilir.
Sürüler arasında dönüşümlü çalışan ortak çobanlar, yaşlıların üzerindeki yükü azaltabilir. Küçük bir kooperatif yünü bir araya getirip kalite standartlarında anlaşabilir ve alıcılarla pazarlık edebilir; böylece haneler tek başlarına elde edebileceklerinden daha iyi fiyatlar alabilir.
Bu seçenekler yerel katılım ve kaynak gerektiriyor. Phobjikha'nın önceki destek deneyimi, ekipman ve eğitimin çobanlığın günlük iş yükü ve risklerine yönelik çözümlerle birlikte sunulması gerektiğini gösteriyor.
Üst kesimlerdeki otlaklar için açık erişim kuralları ve bakıcılarla mevsimlik anlaşmalar, sürü hareketlerini düzenlemeyi kolaylaştırabilir. Gezici kırkım ve veterinerlik hizmetleri de hayvan beslemenin gündelik maliyetini azaltabilir.
Koruyucu altyapı ve hayvan koruma köpekleri için verilecek mütevazı hibeler, aileleri hayvancılıktan uzaklaştıran kayıpları önlemeye yardımcı olabilir. Bazı ülkelerde kullanılan, doğrulanmış yırtıcı hayvan kayıplarına yönelik tazminatlar hane bütçelerinin istikrarına katkı sağlayabilir. Bunlar Phobjikha için duyurulmuş yeni önlemler değil, olası çözüm önerileridir.
Yün satışlarına da eğilmek gerekiyor. Jakar yününü yerli bir yayla lifi olarak tanıtmak, bu yünün kimliğini alıcıların talep ettiği ürünlerle ilişkilendirmeye yardımcı olabilir. Tasarımcılar ve zanaat grupları; giysiler, çantalar, oyuncaklar ve ev eşyaları dâhil geleneksel motifleri koruyan ürünler üzerinde birlikte çalışabilir.
Keçeleştirme ve basit dokuma eğitimleri ürün çeşitliliğini artırabilir. Turna sezonunda oteller ve tur operatörleriyle kurulacak ortaklıklar yerel ürünlere satış kanalları yaratabilir; elde edilen gelir koyunların ve vadinin kültürel peyzajının korunmasını destekleyebilir.
Her öneri hanelerin kararını etkileyen farklı bir unsuru ele alıyor: daha az kayıp, daha az iş gücü ihtiyacı, daha açık mera düzenlemeleri veya daha yüksek kazanç. Birlikte uygulandıklarında, sürüyü sürdürüp sürdürmemeye karar veren aileler için az sayıda koyun beslemeyi daha uygulanabilir hâle getirebilirler.
Ulusal ölçekteki dönüşümün yerel yansıması
Bhutan'da 2023 sonlarında 10.000'e yakın koyun vardı, ancak hayvanlar giderek birkaç bölgede yoğunlaşıyor. 2024'te ülke genelindeki sürünün yarısından fazlası, 5.000'i aşkın koyunla Samtse'deydi; diğer birçok yerde ise yalnızca küçük sürüler bulunuyordu.
Hayvanların merkezî bölgelere satılması ve Samtse'de yoğunlaşması, koyunculuğun meraların ve pazarların hâlâ elverişli olduğu yerlerde toplandığına işaret ediyor. Ancak Phobjikha'dan ayrılan hayvanlar, yerel uygulamaların gelecek kuşaklara aktarılması için daha az fırsat anlamına geliyor.
Ulusal değerlendirmeler yak, manda, tek tırnaklı hayvanlar, domuz, koyun ve keçi dâhil çeşitli hayvan gruplarında düşüş yaşandığını ortaya koyuyor. Yerli ırkların korunması, yararlı kalıtsal özellikleri sürdürürken hayvanlar, el sanatları ve yerel kimlik arasındaki bağları da yaşatıyor.
Koyunlar kırsal ekonomiyi çeşitlendirmeye de katkı sağlıyor. Gübre toprağı destekliyor, mahsulün başarısız olduğu dönemlerde hayvancılık hanelerin riskini dağıtabiliyor ve yün el sanatları kadınlar ile yaşlılara mevsimlik gelir sağlayabiliyor.
Sürüler ortadan kalktıkça bu faydalar azalıyor ve aileler tek bir ürüne daha fazla bağımlı hâle geliyor. Az sayıda da olsa koyun beslemeyi sürdürmek, patatesin yanında başka bir gelir ve tarımsal destek kaynağını koruyabilir.
Phobjikha'da kalan 351 koyun hem bir geçim kaynağını hem de bir bilgi birikimini temsil ediyor. Gelecekleri, hanelerin bu işi sürdürüp sürdüremeyeceğine veya koyun yetiştiriciliğini bir sonraki kuşak için değerli kılacak düzenlemelerin ortaya çıkıp çıkmayacağına bağlı.
Özet
- Phobjikha'da 2025'te 351 yerel koyun kaydedildi; bu sayı 2022'de 770, 2013'te ise 2.000'in üzerindeydi.
- Yün üretimi 2022'deki 3,57 metrik tondan 2023'te 0,49 tona, 2025'te ise 0,20 tona geriledi.
- Patatesten elde edilen daha yüksek gelir, gençlerin göçü ve iş gücü yetersizliği aileleri çobanlığı bırakmaya yöneltiyor.
- Başıboş köpekler, yaban hayvanlarının saldırıları ve meraya erişimdeki zorluklar, çoğu yaşlı olan bakıcıların yükünü artırıyor.
- Tehdit altındaki Jakar koyunları, yerli hayvan çeşitliliğini yün el sanatları, mevsimlik otlatma ve yerel inançlarla bir araya getiriyor.
- Kooperatif, ekipman desteği, damızlık hayvanlar ve eğitim vadideki gerilemeyi durduramadı.
- Yırtıcılara karşı koruma, ortak çobanlık, daha açık mera düzenlemeleri ve yün için daha güçlü pazarlar, kalan ailelerin koyunculuğu sürdürmesine yardımcı olabilir.
- Koyunları elde tutmak gübreyi, başka bir hane geliri kaynağını ve patates tarımı yayılırken kaybolan becerileri koruyabilir.






