Bhutan 620 Buzul Gölünü Haritalandırdı; Taşkın Değerlendirmeleri Aşağı Havzadaki Risklerin Arttığını Gösteriyor

10 dakikalık okuma
Bhutan Maps 620 Glacial Lakes as Flood Assessments Reveal Growing Risks Downstream

Yakından değerlendirilmek üzere 17 göl belirlendi

Bhutan, son ulusal envanterinde 620 buzul gölünü haritalandırdı. Bu sayı 2021'deki 567 göle kıyasla artarken, göllerden 17'si potansiyel tehlike taşıyanlar olarak belirlendi. Ulusal Hidroloji ve Meteoroloji Merkezi (NCHM), dağların daha aşağı kesimlerinde giderek büyüyen bir kaygıyı da izliyor: ani taşkınların ulaşabileceği nehir vadilerinde daha fazla insan, yol, köprü ve hidroelektrik tesisi bulunuyor.

İçindekiler
  1. Yakından değerlendirilmek üzere 17 göl belirlendi
  2. Daha az buzul buzu, daha fazla göl suyu
  3. Başka bir araştırmada neden 2.574 göl sayıldı?
  4. Taşkın haritaları öncelik listesini değiştiriyor
  5. 29 Ekim'deki taşkın nasıl zincirleme etkiye yol açtı?
  6. Uydu görüntüleri göllerde birbirinden farklı değişimleri ortaya koyuyor
  7. Yollar, hayvancılık ve kaplıcalar zarar gördü
  8. Dağlardaki izleme ekipleri kısıtlı imkânlarla çalışıyor
  9. Nehir çevresindeki yapılaşma riski artırıyor
  10. Öne Çıkanlar

17 gölden dokuzu Pho Chhu alt havzasında, üçü Chamkhar Chhu havzasında, ikisi Mo Chhu havzasında, üçü ise başka bölgelerde yer alıyor. Bu sınıflandırma, gölleri değerlendirme ve izleme öncelikleri listesine alıyor. NCHM, 17 gölün tamamının yakın zamanda taşma tehlikesi altında olduğunu varsaymak yerine, her birinin mevcut durumunun ayrı ayrı incelenmesi gerektiğini belirtiyor.

Son envantere göre göllerin toplam yüzey alanı 58,18 kilometrekare. Bu alan 2021'de 55,04 kilometrekareydi. Göl sayısı yüzde 9,4, haritalandırılan toplam alanları ise yüzde 5,7 arttı. Pho Chhu'da tek başına ülke genelindeki göllerin yaklaşık yüzde 30'unu oluşturan 187 göl ve öncelik listesindeki 17 gölden dokuzu bulunuyor.

Taşkın modellemesi, nehirlerin aşağı kesimlerinde neler olabileceğine dair bir tablo sunuyor. NCHM, olası taşkın suyu alanlarında 11 binden fazla kişinin, 2.500 binanın, 250 kilometre yolun ve 400 köprünün kalabileceğini tahmin ediyor. Yayımlanmış akademik bir değerlendirmede yaklaşık 20 kilometrekare tarım arazisinin de risk altında olduğu belirtiliyor. Bu rakamlar, simüle edilmiş taşkın güzergâhlarında bulunan insan ve varlıkları ifade ediyor; gerçek hasar olayın niteliğine, yerel koşullara ve hazırlık düzeyine bağlı olacak.

Hükümet, Bhutan Buzul Gölü Envanteri'ni tatlı su kaynaklarını, göl sayısındaki değişimleri ve altyapı ile geçim kaynaklarına yönelik riskleri kapsayan bir NCHM kaynağı olarak listeliyor. Veri kümesinin kaydı en son 1 Mayıs 2026'da güncellendi.

Reklam

Daha az buzul buzu, daha fazla göl suyu

Bhutan'ın buzul envanterinde yaklaşık 571,86 kilometrekarelik alanı kaplayan 673 buzul kaydediliyor. 2018 envanterinde ise 629,55 kilometrekarelik alanda 700 buzul vardı. Haritalandırılan alan 57,69 kilometrekare, yani yüzde 9,16 azaldı. Yeni değerlendirmede 2016-2025 dönemine ait uydu görüntüleri kullanıldı.

NCHM'nin Kriyosfer Hizmetleri Bölümü'nde görevli Phuntsho Tshering, envanter bilgilendirme toplantısında değişimleri şöyle anlattı:

Bhutan'ın buzullarla kaplı Himalaya manzaraları, iklim değişikliği nedeniyle hızla dönüşüyor.

Buzul sayısındaki 27'lik düşüş, envanterdeki net değişimi gösteriyor. Buzulların gerilemesi ve parçalanmasının yanı sıra sınıflandırmaların güncellenmesi de bu sayıyı etkiliyor. Daha önce buzul olarak sayılan bir oluşum, yeniden değerlendirilerek mevsimlik kar örtüsü olarak sınıflandırıldı. Mangde Chhu havzasında ise büyük buzulların daha küçük parçalara ayrılması, buz kaybı sürerken buzul sayısını artırdı.

Geriye kalan buzul alanlarının çoğu deniz seviyesinden 5.000 ila 5.700 metre yükseklikte bulunuyor. Yüksek dağ havzalarındaki bazı göllerin büyüklüğü iki katına çıktı. Buna karşılık Lemthang Tsho, 2015'teki taşkının ardından kayıtlardan çıktı.

NCHM, envanterleri oluşturmak için Sentinel-2 uydu görüntülerinden ve görüntülerdeki örüntüleri tanımak üzere eğitilmiş bilgisayar sistemleri olan derin öğrenme modellerinden yararlandı. Envanterin beş yılda bir güncellenmesi planlanıyor. Buzul sayısı, buz alanı ve göl alanı birlikte değerlendirildiğinde planlamacılara dağlardaki değişim hakkında tek bir ölçümün sunabileceğinden daha kapsamlı bir tablo sağlıyor.

Başka bir araştırmada neden 2.574 göl sayıldı?

Sonam Rinzin ve beş ortak yazarının 2026 tarihli buzul taşkını riski araştırması, farklı bir envantere dayanıyor: 2020'de haritalandırılan ve yaklaşık 156,63 kilometrekarelik alanı kaplayan 2.574 göl. Bu veri kümesi, buzul uçlarından (buzulların alt uçlarından) itibaren 10 kilometre içinde bulunan ve alanı 0,003 kilometrekare kadar küçük gölleri de kapsıyor.

Araştırmanın envanterinde, suları Bhutan'a akan Çin ve Hindistan topraklarındaki 85 göl de yer alıyor. Son ulusal envanterde toplam göl sayısı 620 olarak veriliyor. Veri kümelerinin kapsadığı alanlar ve haritalandırma ölçütleri farklı; ulusal duyuruya eşlik eden bilgilerde toplamlar arasındaki farkın nasıl giderileceğine ilişkin ayrıntılı bir açıklama yayımlanmadı.

Araştırmacılar, ayrıntılı taşkın simülasyonları için alanı en az 0,05 kilometrekare olan ve buzul ucuna bir kilometre mesafede bulunan 278 gölü seçti. Ardından varsayımsal taşkınların nerelere ulaşabileceğini ve neleri etkileyebileceğini hesapladı. Değerlendirme, gölleri yalnızca biçimlerine, büyümelerine ya da doğal setlerine göre sıralamak yerine, her bir göldeki koşulları aşağı havzadaki topluluklarla ilişkilendiriyor.

Reklam

Taşkın haritaları öncelik listesini değiştiriyor

Araştırmada Thorthormi Tsho çok yüksek tehlike taşıyan göl olarak sınıflandırılırken beş göl yüksek, 22 göl ise orta düzeyde tehlike taşıyan göller olarak belirlendi. Yüksek tehlike taşıyan göllerden üçü, Phudung Tsho, lake251 ve Wonney Tsho, önceki araştırmalarda bu sınıfta değerlendirilmemişti.

Aşağı havzadaki beş yerel yönetim birimi çok yüksek, sekizi ise yüksek riskli olarak sınıflandırıldı. Bu 13 birimden beşi, daha önce buzul gölü taşkını riski altındaki bölgeler olarak belgelenmemişti. Bulgular, hazırlık çalışmalarının coğrafi odağını afet planlamacılarınca zaten bilinen yerlerin ötesine taşıyor.

Buzul gölü taşkını, genellikle GLOF kısaltmasıyla anılır ve gölde biriken suyun aniden boşalmasıyla meydana gelir. Tehlike, taşkının potansiyel gücünü ve erişebileceği mesafeyi ifade eder. Maruziyet, taşkın güzergâhındaki insanları ve varlıkları; kırılganlık ise bunların ne ölçüde zarar görebileceğini anlatır. Bu etkenlerin birlikte değerlendirilmesi, yerleşim yerine ulaşan daha küçük bir taşkının, yerleşimin bulunmadığı bir vadideki daha büyük taşkından neden daha fazla önem taşıyabileceğini açıklar.

Araştırmacılar HEC-RAS taşkın modelleme yazılımını ve 30 metrelik hücrelerden oluşan bir ızgarayla gösterilen arazi verilerini kullandı. Hesaplamalarda simüle edilen su derinliği ve hızı; binalar, yollar, arazi kullanımı ve Bhutan'ın 2017 nüfus ve konut sayımı dâhil nüfus bilgileriyle birleştirildi. Araştırmacılar, göl veri kümesinin, su baskını haritalarının ve yerel yönetim birimlerine ilişkin risk bilgilerinin herkese açık bir web portalı üzerinden erişilebilir olduğunu belirtiyor.

Saha ölçümlerinin bulunmadığı yerlerde göl hacimleri, yüzey alanından hareketle tahmin edildi. Modelde farklı büyüklükteki göller için farklı oranlarda su boşalacağı da varsayıldı. Bu tercihler, yüzlerce uzak göl arasında karşılaştırma yapmayı sağlıyor; ancak tek tek setler, yerleşimler ve altyapıyla ilgili kararlar için ayrıntılı yerel incelemeler hâlâ gerekli.

29 Ekim'deki taşkın nasıl zincirleme etkiye yol açtı?

Gasa'da 29 Ekim'de meydana gelen taşkın, bir göldeki olayın başka bir gölün setini nasıl çökertebileceğini gösteriyor. NCHM olayı Shitaphu GLOF olarak adlandırıyor; diğer kaynaklarda Lungo'daki Laya'nın üst kesimlerinde, Wakila Dağı yakınındaki göl sistemi için Sintaphu veya Sintaphu Tsho adları kullanılıyor. Uydu verilerine dayanan incelemede olay tarihi 29 Ekim 2026 olarak veriliyor.

NCHM'nin değerlendirmesine göre buzulların bir bölümünün kopup üst göle düşmesiyle bir dalga oluştu. Dalga, kaya ve buzulun geride bıraktığı tortulardan oluşan doğal seti aşıp aşındırdı. Ardından su alt göle aktı, gölün mevcut çıkış kanalını aşındırdı ve alt gölün doğal setinin çökmesine yol açtı.

NCHM, uydu analizleri ve saha incelemelerine dayanarak iki gölden yaklaşık 6,1 milyon metreküp su boşaldığını, yaklaşık 2,5 milyon metreküp su kaldığını tahmin etti. Daha önceki ön tahminde boşalan su miktarı 4,89 milyon, geriye kalan su ise 3,19 milyon metreküp olarak verilmişti. Uluslararası Entegre Dağ Kalkınma Merkezi ise taşkından önce depolanan su miktarını 6 ila 7 milyon metreküp olarak tahmin etmişti.

Başlıca tarihler, incelemenin nasıl ilerlediğini gösteriyor:

  • Mayıs-Haziran 2023: Uzmanlar Sintaphu göllerini, çevredeki yamaçları, doğal setleri ve gölleri besleyen buzulu inceledi.
  • 28 Ekim 2026: Uydu analizi, Sintaphu Tsho'nun alanını 24,13 hektar olarak kaydetti; bu, analizde haritalandırılan en geniş alanıydı.
  • 29 Ekim: Taşkın suları Mo Chhu nehir sisteminden aktı.
  • 30 Ekim: Radar görüntüleri, etkilenen göllerdeki değişimleri kaydetti.
  • 31 Ekim ve 1 Kasım: Yeni uydu görüntüleri üst gölün yeniden dolduğuna işaret etti.
  • 2 Kasım: Gasa bölge yöneticisi Jigme Namgyel, nehir akışının normale döndüğünü söyledi.
Reklam

Uydu görüntüleri göllerde birbirinden farklı değişimleri ortaya koyuyor

Noida merkezli yer gözlem şirketi Suhora Technologies, taşkının ardından yaşananları değerlendirmek için bir metre çözünürlüklü radar görüntülerinden yararlandı. Şirketin analizine göre Sintaphu Tsho, 24,13 hektardan 6,54 hektara gerileyerek alanının yaklaşık yüzde 73'ünü kaybetti. Radar gözlemleri, bulutların olağan uydu görüntülerini engellediği dağlık arazilerin izlenmesine yardımcı olabiliyor.

Şirketin analizinde ayrıca buzul üzerindeki bitişik gölün alanının yüzde 24,4 küçülerek 16,50 hektardan 12,47 hektara gerilediği görüldü. Buzul buzunun yüzeyinde yer aldığı için bu tür göllere buzul üstü göl deniyor. Göl, taşkından önce 2016'daki 5,74 hektarlık alanından yaklaşık 16,51 hektara ulaşmış, yani neredeyse yüzde 188 büyümüştü.

Sintaphu Tsho'nun kendisi ise söz konusu on yılda çok daha az değişti: alanı 2016'da 23,33 hektarken taşkından hemen önce 24,13 hektardı. Dolayısıyla yakındaki buz üstü göl, taşkında yüzey alanının büyük bölümünü kaybeden daha büyük gölden çok daha hızlı büyüdü.

Üst ve alt göl çiftine ilişkin ön değerlendirmede alt gölün alanının yüzde 73,03, hacminin ise yüzde 81,53 azaldığı belirtildi. Üst göl için alan kaybı yüzde 9,55, hacim kaybı ise yüzde 5,39 olarak tahmin edildi. Suhora'nın verdiği yüzde 24,4'lük oran bitişikteki buzul üstü göle ait; kaynaklarda çevredeki su kütleleri farklı biçimlerde tanımlanıyor ve haritalandırılıyor.

Taşkından sonra kayda değer miktarda su göllerde kaldı. Göllerin yeniden dolduğuna işaret eden uydu görüntüleri ve Taktse Makha yakınlarında enkazın bir kanalı tıkamasıyla oluşan yeni göl, sahada inceleme yapılması çağrılarına yol açtı. NCHM, izlemeye devam edilmesini, kalan suyun ve setlerin sağlamlığının ölçülmesini, ayrıca olası zincirleme çökmelere ilişkin modellemelerin sürdürülmesini önerdi.

Yollar, hayvancılık ve kaplıcalar zarar gördü

Taşkın, Mo Chhu kıyısındaki doğal kaplıcalar olan Gasa Tshachu'daki tesisleri yıktı. Laya Gewog Merkezi Yolu'nun Koina ile Tongchudra arasındaki üç ana bölümü kapandı ya da ağır hasar gördü; Tongchudra Köprüsü ise sel sularına kapıldı. Bazı noktalarda su, yolun temelini tamamen söküp götürdü.

Hayvancılık Dairesi ön hasarı 6,8 milyon Nu olarak açıkladı. En az 128 yak ve 12 at telef olurken ilk rapor hazırlanırken yaklaşık 10 yak kayıptı. Yaklaşık 12 dönüm otlak etkilendi; bu da geçimini hayvancılıkla sağlayan hanelerin üzerindeki baskıyı artırdı.

Daha aşağı kesimlerde enkaz, Punakha'daki Dzomlingthang dinlenme parkını kapladı. Dochhukha, Dzomlingthang ve Ritsa'ya hizmet veren güneş enerjili bir sulama tesisi kısmen zarar gördü. Chhubu Gewog'da Yebisa ile Bhalue'yu birbirine bağlayan Bailey Köprüsü de sel sularına kapıldı. Wangdue'da iki kum toplama teknesi kayboldu; can kaybı ya da hidroelektrik projeleri dâhil mülklerde hasar bildirilmedi.

Yetkililer, Sankosh Nehri'nde olası su yükselmesi nedeniyle Batı Bengal ve Assam'ın bazı bölgelerinde de taşkın uyarıları yayımladı. Bhutan'daki hasarın çeşitliliği, aynı taşkının nehir boyunca farklı kesimlerde ulaşımı, tarımı, hayvancılığı ve kamu tesislerini nasıl sekteye uğratabileceğini gösteriyor.

Reklam

Dağlardaki izleme ekipleri kısıtlı imkânlarla çalışıyor

NCHM, göllerdeki değişimleri belirlemek ve nerelerde daha yakından inceleme yapılması gerektiğine karar vermek için uydu görüntülerinden yararlanıyor. Son dönemdeki saha çalışmaları arasında Lugge'nin üzerindeki Trukjung Buzul Gölü'nün ve Lunana'daki Ledi köyünün karşısında bulunan başka bir gölün yeniden değerlendirilmesi de yer aldı. Trukjung, potansiyel tehlike taşıdığı belirtilen 17 gölden biri.

NCHM Kriyosfer Hizmetleri Bölümü'nden bir uzmana göre şu anda buzul göllerinde saha araştırmalarına liderlik edebilecek yalnızca iki uzman var. Ekibe yeni katılanların hâlâ yönlendirmeye ihtiyacı bulunuyor. Bu nedenle değerlendirilebilecek göl sayısı, personel durumuna ve izleme önceliklerine bağlı.

Merkez, her yıl üç referans buzulunu izliyor. İkisinden ölçümler yakın zamanda toplandı; son bir yılda buzul erimesinin nasıl değiştiğini belirlemek üzere analizler sürüyor. Sonuçların ne zaman açıklanacağı bildirilmedi.

Sintaphu'da taşkından önce göl su seviyesini ölçen cihazlar yoktu; Lunana'da izlenen göllerin aksine burada ölçüm yapılmıyordu. NCHM, su seviyesindeki yükselişe ilişkin önceden herhangi bir işaret almadı; en yakın izleme istasyonu Tatshe Makha'daydı. Uydu görüntüleri, saha ziyaretleri ve sürekli su seviyesi ölçüm cihazları farklı bilgiler sağlıyor. Sintaphu'daki bu eksiklik, olay gelişirken merkezin göllerden doğrudan ölçüm alamamasına yol açtı.

Nehir çevresindeki yapılaşma riski artırıyor

Bhutan'da büyüyen yerleşimler, yollar ve hidroelektrik tesisleri, aşağı havzalardaki maruziyeti planlamanın temel meselelerinden biri hâline getiriyor. Bir gölün büyüklüğü pek değişmese bile taşkın sularının izleyebileceği güzergâh boyunca daha fazla bina ve altyapı inşa edilebilir. Akademik değerlendirme, risk altındaki varlıkları sayıp toplulukların kırılganlığını ele alarak bu değişimi gözler önüne seriyor.

Araştırma, Himalayalar genelinde daha geniş bir eğilime de dikkat çekiyor: buzul gölü taşkınlarına maruz kalan bölgelerde yaşayanların sayısı 2000'de 7 milyonken 2020'de 9,2 milyona çıktı; artış yaklaşık yüzde 31 oldu. Bhutan'a ilişkin maruziyet tahminleri, buzullarla beslenen nehirler boyunca gelişen yerleşimlere yönelik daha geniş kaygının bir parçası.

NCHM'nin öncelikleri arasında erken uyarı sistemlerini güçlendirmek, aşağı havzadaki toplulukları hazırlamak ve altyapının kırılganlığını değerlendirmek bulunuyor. Yeni modelleme, planlamacılara 17 öncelikli gölün ötesine bakma ve simüle edilen taşkınların insanlara, tarım arazilerine ya da önemli geçiş noktalarına ulaşabileceği başka gölleri ve yerel yönetim bölgelerini belirleme olanağı veriyor.

Haneler ve kamu kurumları için pratik görev, dağlardaki izlemeyi vadilerdeki kararlarla ilişkilendirmek: Hangi toplulukların uyarı düzenlemelerine, hangi köprü ve yolların daha yakından değerlendirilmesine ihtiyaç duyduğu ve yeni inşaatlarda ayrıntılı taşkın haritalarının nerelerde dikkate alınacağı belirlenmeli. Envanter, değişen dağlık araziyi ölçüyor. Maruziyet değerlendirmesi ise bu değişimlerin günlük yaşamı nerelerde etkileyebileceğini gösteriyor.

Öne Çıkanlar

  • Bhutan'ın son envanterinde 620 buzul gölü haritalandırıldı. 2021'de bu sayı 567'ydi; toplam alanları 58,18 kilometrekare.
  • Potansiyel tehlike taşıdıkları için 17 göl öncelikli olarak izlenecek. Bunlardan dokuzu Pho Chhu alt havzasında bulunuyor.
  • Haritalandırılan buzul alanı, 2018 envanterine kıyasla 57,69 kilometrekare, yani yüzde 9,16 azaldı.
  • Taşkın simülasyonlarında 11 binden fazla kişinin, 2.500 binanın ve yaklaşık 20 kilometrekare tarım arazisinin risk altında olabileceği belirlendi.
  • NCHM, 29 Ekim'de Gasa'da meydana gelen taşkında iki gölden yaklaşık 6,1 milyon metreküp suyun boşaldığını tahmin ediyor.
  • İzleme öncelikleri arasında göllerde kalan su miktarı, setlerin sağlamlığı, uyarı sistemleri ve aşağı havzadaki altyapının kırılganlığı yer alıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir