Tayvan anlaşmazlığı savaş sonrası belgelere odaklanırken Pekin, San Francisco Antlaşması’nı reddediyor

11 dakikalık okuma
San Francisco treaty should be taught: adviser - Taipei Times

Tayvan'ın statüsünü kimin belirleyebileceği tartışması

Çin, 8 Eylül 1951'de imzalanan barış düzenlemesinin dışında bırakıldığı gerekçesiyle San Francisco Barış Antlaşması'nın yasa dışı ve geçersiz olduğunu öne sürerek Tayvan'ın kendi topraklarının parçası olduğu iddiasını yineledi. Antlaşma, Japonya'nın Tayvan ve Penghu Adaları üzerindeki hak iddialarından vazgeçmesini şart koştu ancak bu toprakların hangi devlete verileceğini belirtmedi. Bu eksiklik, Tayvan'ın statüsüne ilişkin karşıt tezlerin merkezinde yer almaya devam ediyor.

İçindekiler
  1. Tayvan'ın statüsünü kimin belirleyebileceği tartışması
  2. Japonya barış antlaşmasında nelerden vazgeçti?
  3. Pekin 1945'i bugünkü iddiasına nasıl bağlıyor?
  4. Taipei, hükümet denetimini Pekin'in iddiasından ayrı tutuyor
  5. Okul dersleri tartışmanın neden bir parçası oldu?
  6. Washington'ın politikası Pekin'in ilkesinden farklı
  7. San Francisco Sistemi üzerine daha geniş rekabet
  8. Avrupa'nın eleştirisi ve Pekin'in yanıtı
  9. BM kararı ne diyor ve neden önemli?
  10. Tarihî hafıza neden daha acil bir mesele hâline geliyor?
  11. Bilinmesi gerekenler

Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, Tayvan'dan bir yetkilinin antlaşmanın savaş dönemindeki Kahire Deklarasyonu ile Potsdam Bildirisi'nin yerini aldığını ve Tayvan'ı Çin Halk Cumhuriyeti'nin (ÇHC) yetki alanına sokmadığını savunmasının ardından açıklama yaptı. Pekin, yetkiliyi Tayvan'ın bağımsızlığını teşvik etmek için tarihi çarpıtmakla suçladı.

Mao farklı bir kronoloji ortaya koydu: Müttefik devletlerin bildirileri Tayvan'ın Çin'e iade edilmesini öngörüyordu, Japonya 1945'te teslim olduğunda bu koşulları kabul etti ve ÇHC 1949'da kurulduğunda Çin'in egemenliğini devraldı. Pekin'in anlatımına göre hükümet değişti ancak Çin'in toprakları ve devlet kimliği devam etti.

Tayvan yönetimi, ÇHC'nin ada üzerinde hiçbir zaman egemenlik kurmadığını söylüyor. Yönetim, Çin Cumhuriyeti'nin (ÇC) adadaki idaresine ve Çin İç Savaşı'ndan bu yana Tayvan ile Çin ana karasını yöneten ayrı hükümetlere işaret ediyor.

Anlaşmazlık, tarihî belgelerdeki ifadelerin ötesine uzanıyor. Tayvan'ın savunmasına, uluslararası kuruluşlara katılımına, ulusal kimliğe ilişkin okul derslerine ve yabancı hükümetlerin Tayvan Boğazı'nda barışın korunmasındaki rolüne dair tartışmaları şekillendiriyor. Ayrıca Tayvan'ı, İkinci Dünya Savaşı'nın ardından Japonya ve ABD çevresinde kurulan güvenlik düzenlemelerine ilişkin daha geniş bir anlaşmazlığın parçası hâline getiriyor.

Reklam

Japonya barış antlaşmasında nelerden vazgeçti?

San Francisco Barış Antlaşması 8 Eylül 1951'de imzalandı ve 28 Nisan 1952'de yürürlüğe girdi. Japonya ile Müttefik devletlerin çoğu arasındaki savaş hâlini resmen sona erdirdi. Japonya, Tayvan ve Penghu Adaları üzerindeki hak iddialarından vazgeçti ancak belgede bu toprakların hangi devlete verileceği belirtilmedi.

Ne ÇHC ne de ÇC barış konferansına davet edildi. Pekin, Çin'in konferans dışında bırakılmasını, Çin toprağının statüsünü belirlemek için antlaşmanın kullanılmasına yönelik temel bir itiraz olarak görüyor. Tayvan'ın resmen bağımsızlığını destekleyenler ise egemenliği herhangi bir devlete veren bir ifadenin bulunmamasına odaklanıyor.

Japonya, San Francisco Antlaşması'nın yürürlüğe girdiği 28 Nisan 1952'de ÇC ile ayrı bir barış antlaşması imzaladı. Pekin'in yorumunu eleştirenler, Japonya'nın daha sonra Tayvan üzerindeki egemenliğin kime ait olduğunu tüm tarafların kabul edebileceği bağlayıcı bir dille belirlemediğini savunuyor.

Belgelerin kronolojisi, tartışmanın Japonya'nın teslim olmasından önceki ve sonraki yıllara neden tekrar tekrar döndüğünü açıklıyor:

  • 1943: Kahire Deklarasyonu, Japonya'nın Çin'den aldığı toprakların, Tayvan ve Penghu Adaları dâhil, Çin'e iade edileceğini belirtti.
  • 1945: Potsdam Bildirisi, Japonya'nın koşulsuz teslim olmasını istedi ve Kahire'de belirlenen şartların uygulanacağını bildirdi. Japonya, Teslim Belgesi'nde bu şartları kabul etti ve Taipei'de bir teslim töreni düzenlendi.
  • 1949: ÇHC kuruldu; ÇC ise Tayvan'ı ve çevresindeki birkaç adayı yönetmeye devam etti.
  • Ağustos 1951: Çin Dışişleri Bakanı Zhou Enlai, Çin'in katılımı olmaksızın Çin topraklarını ilgilendiren bir barış düzenlemesini reddetti.
  • 8 Eylül 1951: San Francisco Barış Antlaşması imzalandı.
  • 28 Nisan 1952: Antlaşma yürürlüğe girdi ve Japonya, ÇC ile ayrı barış antlaşmasını imzaladı.
  • 1971: Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 2758 sayılı kararı, Çin'in BM'deki temsilini ÇHC'ye vererek ÇC'nin temsilini sona erdirdi.

Pekin 1945'i bugünkü iddiasına nasıl bağlıyor?

Pekin, hukuki tezini Kahire Deklarasyonu, Potsdam Bildirisi, Japonya'nın Teslim Belgesi ve Taipei'deki teslim töreni üzerine kuruyor. Bu gelişmelerin, İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan uluslararası düzenin parçası olarak Tayvan'ın 1945'te Çin'e dönüşünü ortaya koyduğunu savunuyor.

Mao, ÇHC'nin Çin'i temsil eden tek yasal hükümet olduğunu ve bu nedenle Tayvan'la ilgili olanlar dâhil Çin'in tüm egemenlik haklarına sahip bulunduğunu söyledi. Bu tez, 1949'u farklı bir egemen toprağın kuruluşu olarak değil, aynı uluslararası tüzel kişilik içindeki hükümet değişikliği olarak ele alıyor.

Bu anlaşmazlıkta devletlerin halefiyeti, hükümet değişikliğinin bir devletin mevcut haklarını nasıl etkilediğiyle ilgili. Pekin'in yanıtı, Tayvan üzerindeki egemenliğin daha önce yeniden tesis edildiğini de öne sürerek, ÇHC'nin kuruluşuyla Çin'in egemenliğinin devam ettiği yönünde.

Reklam

ÇHC'nin 2022 tarihli Tayvan beyaz kitabı bu görüşü ortaya koyuyor ve meselenin çözümünde tercih ettiği yol olarak Tek Ülke, İki Sistem çerçevesinde barışçıl yeniden birleşmeyi belirtiyor. Öneri, tek bir ülke içinde farklı sistemlere izin veren düzenlemeleri birleşmeyle ilişkilendiriyor.

Pekin ayrıca, bir antlaşmanın kendisine rıza göstermemiş bir devlet için yükümlülük yaratamayacağını veya o devlete hak tanıyamayacağını savunuyor. San Francisco düzenlemesini reddetmesi, Zhou Enlai'nin Ağustos 1951'de açıkladığı tutumla örtüşüyor. Mao, tek Çin ilkesini Çin'in diplomatik ilişkilerinin temeli olarak tanımladı ve Tayvan'ın bağımsızlığını ilerletme girişimlerinin boğazın iki yakasındaki istikrarı zedelediğini söyledi.

Taipei, hükümet denetimini Pekin'in iddiasından ayrı tutuyor

Tayvan yönetimi, ÇHC'nin ada üzerinde hiçbir zaman egemenlik kurmadığını söylüyor. ÇC, 1949'dan bu yana Tayvan ve çevresindeki birkaç ada üzerinde fiilî denetim sürdürüyor ve günlük yönetim görevlerini yerine getiriyor.

Yönetimin resmî tarih portalı, ÇC'nin Japonya'nın 1945'te teslim olmasının ardından Tayvan'da yetki kullanmaya başladığını belirtiyor. Portal ayrıca Çin İç Savaşı'ndan bu yana Tayvan ile Çin'in farklı hükümetlerce yönetildiğini ifade ediyor.

Yargı yetkisi, bir yerde yönetim yetkisi kullanılması anlamına geliyor. Egemenlik ise o toprak üzerindeki hukuki hak iddiasıyla ilgili. Anlaşmazlığın büyük bölümü, ÇC'nin Japonya'nın teslim olmasının ardından kurduğu yönetimin daha sonraki barış düzenlemesiyle ve Pekin'in Çin'i temsil ettiği iddiasıyla nasıl ilişkilendirileceğine dayanıyor.

Pekin'in yorumuna karşı çıkan hukuk uzmanları, Kahire ve Potsdam belgelerinin resmî barış antlaşmaları değil, savaş dönemindeki niyet beyanları olduğunu savunuyor. Ayrıca San Francisco Antlaşması'nın, Japonya'nın hak iddialarından vazgeçmesini öngörürken toprakları alacak devleti belirtmemesine dikkat çekiyorlar. Bazıları Kahire Deklarasyonu'nu özellikle, bağlayıcı bir antlaşmadan ziyade niyet bildiren bir basın açıklaması olarak nitelendiriyor.

Bu uzmanlar, devlet olma ölçütlerini değerlendirmede kullanılan klasik Montevideo kriterleri tartışmalarında Tayvan'ın uzun süredir kendi kendini yönetmesine ve günlük hükümet işlevlerine de atıfta bulunuyor. Tayvan'ın sınırlı uluslararası tanınması da bu tartışmanın bir parçası. Hükümet denetimi, hukuki tezler ve diğer devletlerin tanıması, adanın tartışmalı uluslararası konumunda ayrı ayrı rol oynuyor.

Okul dersleri tartışmanın neden bir parçası oldu?

Tayvan'ın resmen bağımsızlığını destekleyen gruplar, okul müfredatlarında San Francisco Antlaşması'nın Tayvan üzerindeki egemenliği herhangi bir devlete devretmediğinin öğretilmesini istedi. Bu kampanya, uluslararası belgeler hakkındaki bir tartışmayı sınıflara ve iç siyasete taşıyor.

Aktivistler, Japonya'nın 1945'te teslim olmasının ardından ÇC'nin kurduğu yönetimin egemenliğin kesin hukuki devri anlamına gelmediğini savunuyor. Bu dönemin Tayvan'ın Çin'e yeniden katılması olarak tanımlanmasına karşı çıkıyorlar.

Reklam

Dilekçeyi destekleyen parti başkanı Deh Tzutsai, İkinci Dünya Savaşı'nın ardından Tayvan üzerindeki egemenliğin Çin'e geçtiği yönündeki anlatıya itiraz etti:

Deh Tzutsai, İkinci Dünya Savaşı'nın ardından Tayvan üzerindeki egemenliğin Çin'e geçtiği anlatısının düzeltilmesi gereken büyük bir yalan olduğunu söyledi.

Müfredat kampanyası, ulusal kimliğe ilişkin daha geniş bir anlaşmazlığı yansıtıyor. Kampanyayı destekleyenlere göre tarih derslerindeki ifadeler, öğrencilerin Tayvan yönetiminin yetkisini ve adanın Çin'le ilişkisini nasıl kavradığını etkiliyor. Pekin ise savaş sonrası düzenlemeye ilişkin anlatısına itirazları bağımsızlığı ilerletme çabaları olarak görüyor.

Tayvan'ın liderleri, tarih yorumunun ötesinde pratik baskılarla da karşı karşıya. Ekonomik ve güvenlik risklerine duyarlılık gösteren kamuoyuna rağmen daha güçlü savunma ve uluslararası ortaklarla ilişkilerin sürdürülmesi için çaba gösteriyorlar.

Washington'ın politikası Pekin'in ilkesinden farklı

ABD, ÇHC'yi Çin'in tek yasal hükümeti olarak tanıyor ancak ÇHC'nin Tayvan üzerindeki egemenliğini tanımıyor. Washington'ın 1979'dan bu yana uyguladığı tek Çin politikası, Tayvan'ın Çin'in parçası olduğu yönündeki Çin tutumunu benimsediğini açıklamadan kabul ediyor.

Dolayısıyla Pekin'in tek Çin ilkesi ile Washington'ın tek Çin politikası farklı tutumları ifade ediyor. Pekin, Tayvan üzerinde egemenlik iddia ediyor. Washington ise Pekin'deki hükümeti tanırken Tayvan üzerinde egemenliğin kime ait olduğu konusunda resmî bir tutum almaktan kaçınıyor.

Tayvan İlişkileri Yasası, ABD'yi Tayvan'a savunma amaçlı silahlar sağlamayı ve güç ya da zorlamaya direnme kapasitesini korumayı taahhüt ediyor. Altı Güvence arasında silah satışları için bir bitiş tarihi belirlememe, bu satışlar hakkında Pekin'e danışmama ve Taipei'ye müzakere baskısı yapmama taahhütleri bulunuyor.

Bu unsurlar, ABD politikasını açıklayan bir yazıda ele alınıyor. Washington, boğazın iki yakası arasındaki farklılıkların barışçıl yoldan çözülmesini teşvik ederken Tayvan'ın kendini savunma kapasitesini destekliyor.

Bu yaklaşım sıklıkla stratejik belirsizlik olarak tanımlanıyor: Washington, kriz anında nasıl karşılık vereceğine ilişkin belirsizliği korurken açıkladığı taahhütlerini ve zorlamaya karşı tutumunu sürdürüyor. Tarafların siyasi anlatıları sertleşse de bu tutum, doğrudan çatışmadan kaçınmalarına yardımcı oldu.

San Francisco Sistemi üzerine daha geniş rekabet

San Francisco Antlaşması, Doğu Asya'nın güvenlik düzenine ilişkin daha geniş bir tartışmanın da merkezinde yer alıyor. Uzmanlar, barış düzenlemesinin yürürlüğe girmesinden sonra Japonya ve ABD çevresinde kurulan savunma antlaşmaları ve düzenlemeleri ağını San Francisco Sistemi olarak adlandırıyor.

Bu çerçeve, Batı Pasifik'teki güvenliği onlarca yıl boyunca şekillendirdi. Japonya'nın ABD ile ittifakı ve bölgedeki diğer ortaklarla savunma düzenlemeleri bu çerçeveye dâhil. Çin'in eleştirileri, antlaşmayı daha sonra Japonya'da ABD güçlerinin konuşlandırılmasına ve daha geniş Amerikan ittifak ağına bağlıyor.

Reklam

Pekin, San Francisco çerçevesine itiraz ederken savaş sonrası düzeni anlamak için Kahire ve Potsdam belgelerini giderek daha fazla öne çıkarıyor. Çin'in itirazını inceleyen bir analizde ele alındığı üzere, tartışma Tayvan'ın ötesine Okinawa'ya ve Güney Çin Denizi'ndeki ihtilaflı coğrafi unsurlara da uzanıyor.

Çin'in tarihî tezlerine, Tayvan Boğazı çevresinde Halk Kurtuluş Ordusu faaliyetlerinin sıklaşması ve bu hukuki tutumu yurt dışında savunma çabaları eşlik ediyor. Tayvan ve destekçileri, diplomatik temaslarla ve uluslararası alanda hareket alanını koruma çabalarıyla karşılık veriyor. Bu çabalara, tam üyelik için devlet olmayı şart koşan kuruluşlara katılım girişimleri de dâhil.

Bu nedenle karşıt anlatılar, eski belgelerin yorumlanmasından fazlasını etkiliyor. Hükümetlerin bugünkü askerî faaliyetleri, ittifakları ve uluslararası kurumlara kimlerin katılabileceğine ilişkin kararları açıklama biçimini de şekillendiriyor.

Avrupa'nın eleştirisi ve Pekin'in yanıtı

Üst düzey bir Alman siyasetçi, Çin'i Tayvan Boğazı'nda ve yakındaki denizlerde statükoyu değiştirmeye çalışmakla suçladı. Mao, Tayvan'ı Çin'in iç meselesi olarak nitelendirerek ve tek Çin ilkesinin Çin'in diplomatik ilişkilerinin temelini oluşturduğunu yineleyerek bu eleştiriye karşı çıktı.

Mao ayrıca Doğu ve Güney Çin denizlerindeki durumun genel olarak istikrarlı olduğunu söyledi. Dış tarafları diyalog ve istişareyi desteklemeye, gerilimi tırmandıran adımlardan kaçınmaya çağırdı.

Bu açıklama alışverişi, bölgedeki aynı gelişmelere nasıl farklı açıklamalar getirildiğini gösteriyor. Avrupa'nın eleştirisi mevcut koşullardaki değişikliklere odaklanırken Pekin, Tayvan konumunu egemenliğin ve savaş sonrası düzenin savunusu olarak sunuyor. Tarih tartışması, güncel gerilimlerle kimin meşru biçimde ilgilenebileceğine dair görüş ayrılıklarıyla yakından bağlantılı.

BM kararı ne diyor ve neden önemli?

1971'de kabul edilen Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 2758 sayılı kararı, ÇHC'nin örgütteki koltuğunu yeniden tesis etti ve Çin'in temsilcisi olarak ÇC'nin yerini ÇHC'ye verdi. Karar, Çin'in temsili meselesini ele aldı; Tayvan'ın egemenliği ve uluslararası kuruluşlara katılımı konularına değinmedi.

Pekin, Tayvan'ın birçok uluslararası foruma katılımına karşı çıkarken 2758 sayılı karara atıfta bulunuyor. Tayvan'ın ortakları ise kamu sağlığı ve havacılık güvenliği gibi, iş birliğinin resmî diplomatik tanınma konularının ötesinde insanları etkilediği alanlarda pratik katılımı savunuyor.

Yakın tarihli bir politika değerlendirmesi, Çin'in iç hukuk düzenlemelerine atıflar da dâhil olmak üzere hukuki ve diplomatik anlatılarla iddialarını nasıl desteklediğini inceledi. Ayrıca parlamentoların ve sivil toplum gruplarının, kamuya açık açıklamalar, parlamentolar arası temaslar ve kamu diplomasisi yoluyla kararın ifadesini netleştirme çabalarını ele aldı.

Reklam

Daha geniş hukuki anlaşmazlık birbiriyle bağlantılı birkaç konuya dayanıyor: savaş dönemi bildirilerinin hukuki ağırlığı, Japonya'nın teslim olmasının etkisi, barış antlaşmasının ifadesi, Çin hükümetleri arasındaki devamlılık ve diğer devletlerin tanıması. Pekin, belgeleri Çin egemenliğini doğrulayan bir zincir olarak görüyor. Eleştirmenler ise antlaşmanın Tayvan'ı alacak bir devleti belirtmemesine daha fazla ağırlık veriyor.

Tüm tarafların kabul ettiği tek bir belgeyle uzlaşma sağlanmış değil. Belgelerin farklı yorumları, Tayvan'ın uluslararası kuruluşlara erişimini ve bu erişimi desteklemek ya da engellemek için kullanılan diplomatik tezleri şekillendirmeyi sürdürüyor.

Tarihî hafıza neden daha acil bir mesele hâline geliyor?

Pekin'in savaş sonrası düzenlemeye yeniden odaklanması, Tayvan'ın mevcut liderliği ayrı bir Tayvan kimliğini vurgularken ve Çin İkinci Dünya Savaşı'nın önemli yıl dönümlerini anarken gerçekleşiyor. Çin devlet medyası, savaş dönemindeki fedakârlıkları Tayvan üzerindeki güncel iddialarla ilişkilendiriyor ve egemenlik iddiasını savaş sonrası düzenin savunusu olarak sunuyor.

Çin'deki başyazılar da Tayvan'ın bağımsızlığını savunanları tarihi yeniden yazmaya ve kamuoyunu yanıltmaya çalışmakla nitelendiriyor. Bu anlatının önemli anma törenleri ve parti dönüm noktaları çevresinde öne çıkmayı sürdürmesi bekleniyor.

Tayvan'da ders kitapları, kimlik ve barış belgelerinin anlamı üzerine tartışmalar, savunma ve uluslararası ilişkiler konusundaki tercihlerle birlikte sürüyor. Tarihî iddialar bu tercihlere gerekçe oluştururken sonuçları askerî mesajlar, diplomatik baskı ve uluslararası kurumlara katılım imkânları üzerinden hissediliyor.

Mevcut anlaşmazlık, belgelerin nasıl bir arada yorumlanacağı konusunda sürüyor. Pekin, Tayvan'ın 1945'te Çin'e döndüğünü ve ÇHC'nin daha sonra Çin'in egemenliğini devraldığını söylüyor. Taipei, ÇHC'nin ada üzerindeki yetkisini reddederken bağımsızlığı destekleyenler daha sonraki barış antlaşmasının egemenliği herhangi bir devlete vermediğini savunuyor.

Bilinmesi gerekenler

  • Pekin, Çin'in 1951 konferansının dışında bırakılması nedeniyle San Francisco Barış Antlaşması'nı yasa dışı ve geçersiz olarak nitelendiriyor.
  • Antlaşma 28 Nisan 1952'de yürürlüğe girdi. Japonya, Tayvan ve Penghu Adaları üzerindeki hak iddialarından vazgeçti ancak toprakları alacak devleti belirtmedi.
  • Çin, ÇHC'nin 1949'da kurulmasından önce Tayvan'ın Çin'e döndüğünü savunmak için Kahire ve Potsdam belgeleriyle Japonya'nın 1945'te teslim olmasına atıfta bulunuyor.
  • Tayvan yönetimi, ÇHC'nin ada üzerinde hiçbir zaman egemenlik kurmadığını söylüyor. Aktivistler, okul derslerinde antlaşmanın toprakları alacak bir devlet belirtmediğinin işlenmesini istiyor.
  • Washington, ÇHC'yi Çin'in hükümeti olarak tanıyor; Pekin'in Tayvan konusundaki tutumunu benimsemeden kabul ediyor ve Tayvan İlişkileri Yasası kapsamında Tayvan'ın savunmasını destekliyor.
  • 2758 sayılı karar, 1971'de Çin'in BM'deki temsilini değiştirdi ancak Tayvan'ın egemenliği ve katılımı konularına değinmedi.
  • Tarih tartışması askerî mesajları, bölgesel ittifakları, diplomatik temasları ve Tayvan'ın uluslararası katılımını etkiliyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir