Devlet mülkiyeti koşuluna bağlı teknoloji teklifi
Çin, Malezya’ya nadir toprak elementlerinin işlenmesi için teknik ve teknolojik destek önerdi, ancak işbirliği Malezya hükümetiyle bağlantılı şirketlerle sınırlı olacak. Teklif, tahminen 16,1 milyon metrik ton nadir toprak elementi yatağına sahip olan ve 2026’ya kadar yaklaşık 2,3 milyar ABD doları değerinde, 10 milyar RM’lik bir sektör kurmayı hedefleyen bir ülkeyi ilgilendiriyor.
İçindekiler
- Devlet mülkiyeti koşuluna bağlı teknoloji teklifi
- Ayrıştırma neden madencilik kadar önemli?
- Pekin ne öneriyor, neyi koruyor?
- Malezya’nın yatakları ve yurt içi işleme kuralları
- Lynas, Malezya’ya başka bir teknoloji tabanı sağlıyor
- Politika ve sektör nasıl gelişti?
- Nadir toprak elementleri uluslararası politika aracı olarak
- Ekonomik hedefler çevresel maliyetlerle karşı karşıya
- Kaçak madencilik kamu gelirlerini tehdit ediyor
- Alternatif tedarik kaynakları oluşturma yarışı büyüyor
- Öne Çıkanlar
Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, teklifi Nisan 2025’te Kuala Lumpur’a yaptığı ziyaret sırasında iletti. Her iki hükümetin ağustos sonlarında yaptığı resmî açıklamalarda, Pekin’in hassas Çin teknolojisini korurken Malezya’nın işleme kapasitesini geliştirmesine yardımcı olmaya istekli olduğu belirtildi. 31 Ağustos itibarıyla görüşmeler ön aşamadaydı ve resmî bir anlaşma imzalanmamıştı.
Malezya, minerallerini ham hâlde satmak yerine ülke içinde işleyerek onlardan daha fazla gelir elde etmek istiyor. Ocak 2024’te yürürlüğe giren işlenmemiş nadir toprak elementlerinin ihracatına yönelik yasak, kaynakların sömürülmesini önlerken yurt içi işleme yatırımlarını teşvik etmeyi amaçlıyor.
Çin’in teklifi, bu hedefin en zorlu aşamasını kapsıyor: nadir toprak elementlerini üreticilerin kullanabileceği malzemelere ayırmak. Çin, küresel nadir toprak elementi ham madde üretiminin yaklaşık yüzde 60’ını kontrol ediyor, dünya üretiminin kabaca yüzde 85’ini işliyor ve nadir toprak mıknatıslarının yaklaşık yüzde 90’ını üretiyor.
Avustralyalı Lynas Rare Earths Ltd tarafından işletilen tesis, Çin dışındaki dünyanın en büyük nadir toprak elementi işleme tesisi olarak Malezya’nın Pahang eyaletinde faaliyet gösteriyor. Çin teknolojisine erişimin bu mevcut işletmeyle bir arada bulunması, Malezya’ya küresel tedarik zincirinde kendine özgü bir konum kazandırabilir. Bu durum, hükümetin ticari fırsatları, teknoloji üzerindeki denetimi ve madencilik ile işlemenin çevresel maliyetlerini dengelemesini de gerektirecek.
Ayrıştırma neden madencilik kadar önemli?
Nadir toprak elementleri, 15 lantanitin yanı sıra skandiyum ve itriyumdan oluşan 17 metalik elementlik bir gruptur. Adlarına rağmen çoğu, yerkabuğunda görece bol miktarda bulunur. Zorluk, ekonomik olarak çıkarılabilecek yoğunluklarda nadiren görülmeleridir.
Üreticiler bu elementleri yarı iletken çiplerde, elektrikli araç motorlarında, rüzgâr türbinlerinde, akıllı telefonlarda, bilgisayarlarda ve radar sistemleri ile gelişmiş silahlar dâhil askerî ekipmanlarda kullanıyor. Malezya’daki yataklarda bulunan neodimyum, disprozyum ve praseodimyum, elektrikli araçlarda ve rüzgâr türbinlerinde kullanılan güçlü mıknatıslar için kritik elementler arasında yer alıyor.
Madencilik, başlangıçtaki ham maddeyi sağlar. Ayrıştırma ise nadir toprak elementi karışımını belirli endüstriyel kullanımlara uygun tekil malzemelere dönüştürür. Bu aşama teknik açıdan zorludur ve Çin’in hâkimiyeti, onu küresel tedarik zincirinin başlıca darboğazlarından biri hâline getirir. Bir ülke büyük yataklara sahip olsa bile bunları değerli ürünlere dönüştürmek için yabancı uzmanlığa bağımlı kalabilir.
Çin, stratejik yatırımlar, devlet sübvansiyonları ve görece gevşek çevre düzenlemeleri sayesinde onlarca yıl içinde bu konuma geldi. Bu koşullar, Çinli üreticilerin rakiplerinden daha düşük fiyat sunmasına ve en karmaşık işleme aşamalarında neredeyse tekel kurmasına yardımcı oldu. Çin’in yaklaşık yüzde 85 olan işleme payı, ham madde üretimindeki yaklaşık yüzde 60’lık payından çok daha yüksek.
Malezya’nın 2021-2030 Ulusal Maden Endüstrisini Dönüştürme Planı, “madenden mıknatısa” uzanan bir ekosistem vizyonu ortaya koyuyor. Hedef, çıkarımı işlemeyle ve gelişmiş malzemelerin üretimiyle birleştirmek; maden üretiminde yüzde 20 yerel katılım ve üretim zincirinin ilerleyen aşamalarında kayda değer imalat faaliyeti sağlamak.
Pekin ne öneriyor, neyi koruyor?
Şi’nin önerisi, Pekin’in hassas işleme teknolojisini korumak istemesi nedeniyle işbirliğini hükümetle bağlantılı Malezyalı şirketlerle sınırlıyor. Bu koşul, söz konusu düzenleme kapsamında Çin teknolojisine erişmek isteyen Malezyalı şirketler için devlet mülkiyetini veya devletin katılımını temel bir gereklilik hâline getiriyor.
Malezya Doğal Kaynaklar ve Çevresel Sürdürülebilirlik Bakanı Johari Abdul Ghani, nadir toprak elementlerinin ayrıştırılmasındaki Çin uzmanlığı nedeniyle teklifi “stratejik bir gelişme” olarak nitelendirdi. Parlamentoda konuşan bakan, Çin’in desteğinin neden önemli olduğunu şöyle açıkladı:
Çin’in yardımı, özellikle nadir toprak elementlerinin ayrıştırılmasındaki hâkimiyeti nedeniyle kritik önem taşıyor,
Johari, Çin’in desteğinin Malezya’yı Çin dışında hem Çin teknolojisine hem de Çin dışı nadir toprak elementi işleme teknolojisine sahip tek ülke hâline getirebileceğini söyledi. Çin dışındaki uzmanlığa mevcut örnek olarak Pahang’daki Lynas tesisini gösterdi. Ayrıca anlaşmayı tamamlamadan önce Malezya’nın ulusal çıkarlarını dikkatle değerlendireceğini belirtti.
Devletle bağlantılı şirketler üzerinden çalışmak, Pekin’e fikrî mülkiyeti koruma ve teknoloji transferlerini sanayi politikasıyla uyumlu tutma imkânı veriyor. Bu tür düzenlemeler Çin’in ticari akışları politika hedefleriyle koordine etmesini de sağlıyor; buna yeni işleme kapasitesinin kendi pazar konumunu zayıflatmamasını güvence altına almak da dâhil.
Malezya’nın önündeki acil sorun, kaynaklarını geliştirmek için gereken uzmanlığa erişirken sektör üzerinde anlamlı bir söz hakkını korumak. Önerilen işbirliği, işleme kapasitesinin geliştirilmesini hızlandırabilir; ancak düzenlemenin yapısı, Çin teknolojisine erişimde devlet ilişkilerini merkeze koyuyor.
Malezya’nın yatakları ve yurt içi işleme kuralları
Malezya Maden ve Jeoloji Dairesi, ülkede 16 milyon metrik tondan fazla nadir toprak elementi yatağı bulunduğunu tahmin ediyor; daha kesin tahmin ise 16,1 milyon metrik ton. Bu yatakların tahmini değeri 800 milyar RM’ye, yani yaklaşık 175 milyar ABD dolarına kadar çıkıyor.
Hükümet, işlenmemiş nadir toprak elementlerinin ihracatına Ocak 2024’ten itibaren moratoryum getirdi. Yalnızca işlenmiş malzemeler ihraç edilebiliyor. Politika, ham minerallerin ülkeden çıkmasına izin vermek yerine yurt içindeki tesisleri ve imalatı teşvik ederek ekonomik faydanın daha büyük bölümünü Malezya’da tutmayı amaçlıyor.
Kalıcı ormanlarda, çevresel açıdan hassas bölgelerde ve koruma altındaki rezervlerde madencilik yasak. Hükümet gayrisafi yurt içi hasılaya milyarlarca katkı sağlayabilecek ve binlerce iş yaratabilecek yatırımlar ararken bu kısıtlamalar, sektörün nerelerde büyüyebileceğini sınırlıyor.
Malezya’da şu anda tek bir yasal nadir toprak elementi madenciliği projesi bulunuyor; proje Perak eyaletinin Kenering bölgesinde. Çin devlet şirketi Chinalco ile işbirliği içinde yerinde liç teknolojisi kullanılıyor. Yerinde liç, yatağa enjekte edilen bir çözeltiyle minerallerin çıkarılması yöntemidir. Projede bu yöntemin ticari açıdan uygulanabilirliği hâlâ değerlendiriliyor.
Malezya’nın karşılaştığı engeller yataklara erişimle sınırlı değil. Bunlar arasında ileri işleme teknolojisi ve uzmanlık eksikliği, çevresel zarar ve radyoaktif atık kaygıları, kaçak madencilik ve kaçakçılık ile Çin ve Batı ülkeleriyle ortaklıkları zorlaştıran jeopolitik gerilimler bulunuyor.
Lynas, Malezya’ya başka bir teknoloji tabanı sağlıyor
Lynas Rare Earths Ltd, Malezya’daki tesisinde 2012’den beri nadir toprak oksitleri üretiyor. Çin dışındaki en büyük nadir toprak elementi işleme tesisi olan Pahang’daki tesisi, Malezya’ya şimdi kendi kaynaklarını kullanarak büyütmeyi hedeflediği bir sektörde yerleşik bir konum sağlıyor.
Avustralyalı şirket, yakın zamanda Malezya’da disprozyum ve terbiyum gibi ağır nadir toprak elementlerini ticari ölçekte üretmeye başladı. Ağır nadir toprak elementlerini ayrıştırmak özellikle zordur ve bu elementlere ileri teknolojilerde yoğun talep vardır. Şirketin yeni ağır nadir toprak elementi ayrıştırma devresi 2025’in ilk çeyreğinde başarıyla devreye alındı.
Haziran 2025’te Lynas, Kuantan’daki tesisine karışık nadir toprak karbonatı ham maddesi tedarik edilmesi için Kelantan eyalet yönetimiyle bir mutabakat zaptı imzaladı. Ham madde, bir işleme tesisinin ürünlerini üretmek üzere aldığı malzemedir. Anlaşma, Malezya’daki olası arzı ülkede hâlihazırda faaliyet gösteren işleme kapasitesiyle buluşturuyor.
Bu gelişmeler, Malezya’nın Çin dışındaki bir nadir toprak elementi uzmanlık merkezi olma konumunu güçlendiriyor. Önerilen Çin işbirliği hayata geçerse ülke, üreticiler ve hükümetler daha fazla tedarik seçeneği ararken iki farklı teknoloji tabanına ev sahipliği yapabilir.
Lynas, işleme sırasında ortaya çıkan radyoaktif atıklar nedeniyle kamuoyu protestoları ve düzenleyici gerekliliklerle de karşı karşıya kaldı. Hükümet, işletme ruhsatının yenilenmesi için şirkete bazı işleme aşamalarını Malezya dışına taşıma şartı getirdi. Şirketin deneyimi, sektörün her türlü genişlemesinde ele alınması gereken çevresel hassasiyetleri gözler önüne seriyor.
Malezya’nın Çin ve Çin dışı işleme teknolojilerine ev sahipliği yapabilmesi, tedarik kaynaklarını Çin’den çeşitlendirmek isteyen Japonya, Güney Kore ve diğer ülkelerden yatırım çekebilir. Mevcut endüstriyel kapasite bu hedef için somut bir temel oluştururken ek teknolojiye erişim ülkenin rolünü genişletebilir.
Politika ve sektör nasıl gelişti?
Malezya’nın Çin’le mevcut görüşmeleri, yıllara yayılan endüstriyel faaliyetin ve minerallerin işlenmesini daha yakın dönemde ülke içinde tutma çabalarının ardından geliyor. Başlıca tarihler, mevcut bir işleme tesisinin, ihracat kısıtlamasının ve yeni teknoloji görüşmelerinin nasıl kesiştiğini gösteriyor.
- 2010: Çin, toprak anlaşmazlığı sırasında Japonya’ya nadir toprak elementi ihracatını durdurarak küresel fiyatların sıçramasına ve tedarik kesintilerine yol açtı.
- 2012: Lynas, Malezya’da nadir toprak oksitleri üretimine başladı.
- 2021-2030: Malezya’nın Ulusal Maden Endüstrisini Dönüştürme Planı, madencilikten mıknatıs üretimine uzanan gelişim vizyonunu ortaya koydu.
- Ocak 2024: Malezya’nın işlenmemiş nadir toprak elementi ihracatına yönelik moratoryumu yürürlüğe girdi.
- 2025’in ilk çeyreği: Lynas, Malezya’daki yeni ağır nadir toprak elementi ayrıştırma devresini başarıyla devreye aldı.
- Nisan 2025: Şi Cinping Kuala Lumpur’u ziyaret etti ve Çin’in işleme desteği sunmaya istekli olduğunu iletti.
- Haziran 2025: Lynas, ham madde tedariki için Kelantan eyalet yönetimiyle bir mutabakat zaptı imzaladı.
- Ağustos 2025’in sonları: Resmî açıklamalarda Çin’in teklifi ve işbirliğini hükümetle bağlantılı şirketlerle sınırlayan koşulu duyuruldu.
Bir sonraki ekonomik hedef 2026. Başbakan Enver İbrahim, o tarihe kadar Malezya’nın 10 milyar RM değerinde bir nadir toprak elementi sektörü geliştirmiş olmasını istiyor. Hükümet ayrıca Malezya’da işlemeyi ve minerallere değer katan hizmetleri genişletmek amacıyla sektör için bir yol haritası üzerinde çalışıyor.
Nadir toprak elementleri uluslararası politika aracı olarak
Çin’in teklifi, nadir toprak elementlerine erişimi dost ülkeleri ödüllendirmek ve rakiplerine baskı uygulamak için kullanan daha geniş bir stratejinin parçası. Çin’in 2010’da bir toprak anlaşmazlığı sırasında Japonya’ya ihracatı durdurması, kısıtlamaların fiyatları nasıl etkileyebileceğini ve madencilik sektörünün çok ötesinde tedariki nasıl kesintiye uğratabileceğini gösterdi.
Pekin, son yıllarda ulusal güvenlik kaygılarını gerekçe göstererek nadir toprak elementi işleme teknolojileri ve bazı nihai ürünlere yönelik ihracat kontrollerini sıkılaştırdı. Bu kısıtlamalar Batılı şirketleri etkilerken ABD, Avrupa Birliği ve Avustralya’yı alternatif tedarik kaynakları aramaya ve kendi işleme kapasitelerine yatırım yapmaya yöneltti.
Rakip bir sektör kurmak para ve zaman gerektiriyor. Çin’in gücü ham maddelerden ayrıştırmaya ve mıknatıs üretimine uzanıyor; böylece birbirine bağlı birçok aşamada uzmanlığa sahip oluyor. Rakiplerin hem işleme bilgisini ve fabrikaları geliştirmesi hem de hâlihazırda büyük ölçekte faaliyet gösteren yerleşik Çinli üreticilerin bulunduğu bir pazarda müşteri bulması gerekiyor.
Malezya’nın Pekin’le işbirliğine açık olması, sanayi gelişimine yönelik pragmatik bir yaklaşımı yansıtıyor. Çin teknolojisi planlarını hızlandırabilir. Hükümet ise tek bir ülkeye aşırı bağımlı kalmamak için Japonya, Güney Kore ve Batılı ortaklardan da yatırım çekmeye çalışıyor.
Malezya’nın görevi, Çin, ABD ve diğer ortaklar arasındaki gerilimleri yönetirken bu ilişkileri yurt içi sanayiyi desteklemek için kullanmak. Pekin’in teklifine eklenen mülkiyet koşulu, gelecekteki işleme tesislerini kimin kurup işleteceğine ilişkin kararlara yeni bir unsur getiriyor.
Ekonomik hedefler çevresel maliyetlerle karşı karşıya
Malezya’nın nadir toprak elementi sektörünün 2025’te gayrisafi yurt içi hasılaya 2 milyar ABD dolarına kadar katkı yapması ve binlerce iş yaratması bekleniyor. Enver’in 2026’ya kadar yaklaşık 2,3 milyar ABD doları değerinde, 10 milyar RM’lik bir sektör oluşturma hedefi, bu sektörü hükümetin daha geniş ekonomik hedeflerinin bir parçası hâline getiriyor.
Yurt içi işleme, harcamaların ve istihdamın daha büyük bölümünü Malezya’da tutabilir. İhracat moratoryumu bu dönüşümü teşvik etmeyi amaçlarken gelişmiş malzemelerin üretimi, ülkenin yalnızca ham mineral çıkarıp ihraç ederek elde edeceğinden daha fazla gelir kazanmasını sağlayabilir.
Nadir toprak elementi üretiminin önemli çevresel maliyetleri de var. Bir ton üretim, büyük miktarlarda toz, atık su ve radyoaktif kalıntı oluşturabilir. Bu nedenle topluluklar ve düzenleyiciler, yatırım ve istihdam kararlarının yanı sıra atık yönetimi ve çevrenin korunması konusunda da karar vermek zorunda.
Malezya, Lynas çevresindeki tartışmalardan ders çıkardı ve kısaca ESG olarak bilinen çevresel, sosyal ve yönetişim standartlarının sıkı biçimde uygulanmasını vurguluyor. Bu sektörde söz konusu standartlar; kirlilik kontrolü, faaliyetlerden etkilenen topluluklara yaklaşım ve şirket kararlarında hesap verebilirlik gibi konuları kapsıyor.
Ulusal Maden Endüstrisini Dönüştürme Planı, madencilikten gelişmiş malzemelerin üretimine kadar tüm üretim zincirinde sürdürülebilir kalkınmayı öngörüyor. Ormanlarda ve koruma altındaki bölgelerde madenciliğe getirilen kısıtlamalar ile Lynas’a uygulanan işletme koşulları, sektörün faaliyet göstermesi gereken çevresel sınırların somut örnekleri.
Kaçak madencilik kamu gelirlerini tehdit ediyor
Kaçak madencilik ve kaçakçılık, Malezya’nın nadir toprak elementi sektöründe süregelen sorunlar olmaya devam ediyor. 2023’te Çin’e yapılan kaçak ihracat, hükümetin kaybettiği vergi gelirinin 200 milyon RM’yi aşmasına yol açmış olabilir. Para cezaları çoğu zaman failleri caydırmak için yetersiz kalıyor.
Bu kayıplar, mineral gelişiminin yurt içi ekonomiye hizmet etmesini sağlama çabalarını sekteye uğratıyor. Yasa dışı kanallardan çıkan mineraller, işleme politikasını devre dışı bırakıyor ve yasal üretim ile ihracatın sağlayabileceği vergi gelirini azaltıyor.
Hükümet, sektöre özgü düzenlemeleri ve kritik mineralleri denetleyecek ulusal bir kuruluşu değerlendiriyor. Önerilen model, petrol ve gaz sektöründeki Petronas’a benziyor ve stratejik değeri yüksek kaynakların yönetiminde devlete merkezi bir rol veriyor.
Denetim, çevresel gözetim ve uygun teknolojiye erişim aynı kalkınma sorununun parçaları. Malezya’nın, çevresel, sosyal ve yönetişim standartlarına uyan yatırımları çekip üretim zincirinin daha büyük bölümünü ülke içinde tutarken yasa dışı çıkarımla mücadele etmesi gerekiyor.
Alternatif tedarik kaynakları oluşturma yarışı büyüyor
ABD, Kaliforniya’daki Mountain Pass madeninde faaliyetleri yeniden başlattı ve yeni mıknatıs üretim tesislerine yatırım yapıyor. Avrupa Birliği ise tedariki çeşitlendirmek için yeşil teknoloji ortaklıkları ve atık ürünlerden kullanılabilir malzemeleri geri kazanmayı amaçlayan kentsel madencilik girişimleri yürütüyor.
Çin’in düşük kârları kabullenmesi ve arz fazlasını sürdürmesi, rakiplerin pazar payı kazanmasını zorlaştırıyor. Devlet sübvansiyonları ve sanayi politikası, nadir toprak elementleriyle ilgili patentlerde ve teknolojik gelişmelerdeki artışı da destekleyerek Çin’in liderliğini güçlendirdi.
Malezya’nın önerilen işbirliği, çıkarım ile nihai imalat arasında işleme sanayileri geliştirmek isteyen Afrika ülkeleri dâhil, zengin mineral kaynaklarına sahip diğer ülkelere örnek olabilir. Devletle bağlantılı şirketlerle ortak girişimler ve büyük alıcıları üretimi satın almaya bağlayan anlaşmalar, bu ülkelerin daha fazla değer elde etmesine ve yurt içinde istihdam yaratmasına yardımcı olabilir.
Malezya’da doğal yataklar, gelişen bir araştırma ekosistemi ve yerleşik bir işleme tesisi bir arada bulunuyor. Ülkenin geleceği, ulusal çıkarları koruyan teknoloji transferleri sağlamasına, düzenlemeleri uygulamasına, sürdürülebilir uygulamaları yerleştirmesine ve uygun yatırımları çekmesine bağlı.
Elektrifikasyon ve yeşil enerji, motorlarda, türbinlerde ve diğer teknolojilerde kullanılan minerallerin önemini artırıyor. Malezya’nın Çin’le önerilen ortaklığı daha büyük bir endüstriyel kapasiteye ulaşma yolu sunarken mevcut Lynas işletmesi ve diğer yatırım ortaklarıyla ilişkileri ülkeye ek seçenekler sağlıyor. Ekonomik fayda, çevrenin korunması ve uluslararası ilişkilerin dikkatle yönetilmesiyle birlikte gözetilmeli.
Öne Çıkanlar
- Çin, Malezya’ya nadir toprak elementi işleme desteği önerdi; hassas teknolojiyi korumak amacıyla işbirliğini Malezya hükümetiyle bağlantılı şirketlerle sınırladı.
- Şi Cinping teklifi Nisan 2025’te Kuala Lumpur ziyareti sırasında iletti. 31 Ağustos itibarıyla görüşmeler ön aşamadaydı ve resmî bir anlaşma imzalanmamıştı.
- Malezya’nın tahminen 16,1 milyon metrik ton nadir toprak elementi yatağı bulunuyor; bunların değeri 800 milyar RM’ye, yani yaklaşık 175 milyar ABD dolarına kadar çıkıyor.
- İşlenmemiş nadir toprak elementi ihracatına yönelik moratoryum Ocak 2024’ten beri yürürlükte. Kalıcı ormanlarda, çevresel açıdan hassas bölgelerde ve koruma altındaki rezervlerde madencilik yasak.
- Çin, küresel ham madde üretiminin yaklaşık yüzde 60’ını, işlemenin kabaca yüzde 85’ini ve nadir toprak mıknatısı üretiminin yaklaşık yüzde 90’ını gerçekleştiriyor.
- Lynas, Çin dışındaki en büyük nadir toprak elementi işleme tesisini Pahang’da işletiyor ve Malezya’da ağır nadir toprak elementlerinin ticari üretimine başladı.
- Malezya, sektörün 2025’te gayrisafi yurt içi hasılaya 2 milyar ABD dolarına kadar katkı yapmasını bekliyor ve 2026’ya kadar 10 milyar RM değerinde bir sektör oluşturmayı hedefliyor.
- Radyoaktif atık, kaçak madencilik, vergi geliri kayıpları ve uluslararası ortaklar arasındaki rekabet başlıca sorunlar arasında yer alıyor.






