Endonezya, Ormanlardaki 4,27 Milyon Hektarlık Alanda Kaçak Madenciliği Durdurmayı Hedefliyor; Arazi Haklarına İlişkin Endişeler Artıyor

11 dakikalık okuma
Endonezya, Ormanlardaki 4,27 Milyon Hektarlık Alanda Kaçak Madenciliği Durdurmayı Hedefliyor; Arazi Haklarına İlişkin Endişeler Artıyor

Milyonlarca Hektarın Söz Konusu Olduğu 1 Eylül Operasyonu

Endonezya, 1 Eylül 2025'ten itibaren yaklaşık 4,27 milyon hektarlık ormanlık alanda gerekli izinler olmadan faaliyet gösteren madenleri hedef almaya başlayacak. Bu alan İsviçre'den daha büyük. Askerî personel, polis, savcılar ve kamu görevlilerini bir araya getiren bir görev gücü operasyona öncülük edecek. Böylece bu yılın başlarında kaçak palmiye yağı plantasyonlarını hedef alan kampanya genişletilmiş olacak.

İçindekiler
  1. Milyonlarca Hektarın Söz Konusu Olduğu 1 Eylül Operasyonu
  2. Ormanlar ve Kamu Gelirleri Neden Önemli?
  3. Görev Gücü Nasıl Denetimi Ele Alacak?
  4. Operasyonun Aşamaları ve Hedef Alınan Madenler
  5. Toplulukların Arazi Hakları Çatışma Konusu Oluyor
  6. Şirketlerin Hesap Verebilirliği ve Eşitsiz Denetim
  7. Hükümetin Anayasal Dayanağı
  8. Askerî Denetim ve Yerli Halkların Hakları
  9. Piyasalar, Çalışanlar ve Ormanlar Nasıl Etkilenecek?
  10. Öne Çıkanlar

Devlet Başkanı Prabowo Subianto, doğal kaynaklar üzerindeki denetimi yeniden sağlamayı yönetiminin temel hedeflerinden biri hâline getirdi. Hükümet, kampanyanın ormanları koruyacağını, kamu gelirlerini geri kazandıracağını ve ülkenin maden ve tarım zenginliğinin halka yarar sağlamasını güvence altına alacağını belirtiyor. Ancak kampanyanın kapsamı, arazileri kimlerin kaybedeceği, kimlerin cezayla karşılaşacağı ve el konulan işletmelere ne olacağı konusunda şimdiden anlaşmazlıklara yol açtı.

Hükümetin tahminlerine göre kaçak madencilik; tahsil edilemeyen vergiler ve devlet payları ile denetimsiz kaynak çıkarımı nedeniyle yılda 300 trilyon rupiye, yani yaklaşık 19 milyar dolara varan kayba yol açıyor. Devlet payları, madencilik işletmelerinin kaynakları çıkarmaları karşılığında devlete yaptığı ödemelerdir. Kaynak çıkarımı kurallar dışında gerçekleştiğinde hükümet hem bu ödemelerden mahrum kalabiliyor hem de çevresel zararı denetleme imkânını yitiriyor.

Yerli topluluklar, küçük çiftçiler ve çevre örgütleri, yasa dışı işletmelere yönelik denetimlerin ormanlık alanlarda nesillerdir yaşayan ve tarım yapan insanları da tehdit edebileceği uyarısında bulunuyor. El konulan bazı plantasyonlar bir devlet şirketine devrediliyor. Bu da başka bir pratik meseleyi gündeme getiriyor: Arazinin devlet kontrolüne alınmasıyla ormana yeniden kazandırılması aynı şey değil.

28 Ağustos itibarıyla madencilik operasyonunun başlaması hâlâ planlanıyor. Daha önceki plantasyon kampanyası, hükümetin yöntemlerine ve bu yaklaşımın madenciliğe genişletilmesinin yol açtığı anlaşmazlıklara dair bir fikir veriyor.

Reklam

Ormanlar ve Kamu Gelirleri Neden Önemli?

Endonezya, dünyanın en büyük palmiye yağı üreticisi ve ihracatçısı; ayrıca termik kömür, nikel, kalay ve bakırın başlıca tedarikçilerinden biri. Bu sektörler milyarlarca dolarlık ihracat geliri sağlıyor ve milyonlarca kişiye iş imkânı sunuyor. Ülke aynı zamanda dünyanın en zengin doğal kaynaklarından bazılarına ve en geniş tropikal ormanlarına sahip.

Yetersiz düzenlemeler, yolsuzluk ve mülkiyet anlaşmazlıkları onlarca yıl boyunca kaçak madencilik ve plantasyonların yayılmasına imkân verdi. Arazi kullanım hakkı anlaşmazlıkları, bir bölgenin sahibi olma, o bölgede yaşama ya da onu kullanma hakkının kimde olduğuyla ilgilidir. Toplulukların uzun süredir devam eden örfî hak iddialarının bulunduğu, ancak hükümetin aynı araziyi devlet kontrolündeki ormanlık alan olarak sınıflandırdığı yerlerde bu anlaşmazlıklar özellikle karmaşık hâle gelebiliyor.

Kaçak faaliyetler ormansızlaşmayı hızlandırıyor, nehirleri kirletiyor, yaşam alanlarını yok ediyor ve iklim değişikliğine katkıda bulunuyor. Gerekli izinler olmadan 3 milyon hektardan fazla orman palmiye yağı plantasyonlarına dönüştürüldü. Bu durum Endonezya'nın iklim taahhütlerini zayıflatıyor ve uluslararası eleştirilere yol açıyor.

Prabowo, düzeni yeniden sağlama ve doğal kaynaklardan elde edilen ulusal faydayı artırma vaadiyle göreve geldi. İlk ulusa sesleniş konuşmasında binden fazla kaçak maden sahasını ortadan kaldırma ve milyonlarca hektar ormanı yasa dışı kullanımdan geri alma sözü verdi.

Hükümetin mali ve çevresel hedefleri birbiriyle yakından bağlantılı. Faaliyetlerin düzenlemelere tabi tutulması, yetkililerin gelir toplarken kaynakların çıkarılma biçimine de kurallar getirmesini sağlayabilir. Yakın bölgelerde yaşayanlar açısından pratikte söz konusu olanlar su kalitesi, tarım arazilerine erişim ve zarar görmüş alanların onarılıp onarılmayacağı.

Görev Gücü Nasıl Denetimi Ele Alacak?

Bir cumhurbaşkanlığı düzenlemesiyle kurulan görev gücünde askerî personel, polis ve savcıların yanı sıra Orman Bakanlığı, Enerji Bakanlığı ve Kamu İktisadi Teşebbüslerinden sorumlu bakanlıktan yetkililer yer alıyor. Görev gücünün yetkisi; kaçak madencilik ve plantasyon faaliyetlerini tespit etmek, bunlara el koymak ve yasal ve idari tedbirlerle, gerektiğinde askerî yöntemlerle yönetmek.

Yasa dışı faaliyet gösterdiği belirlenen maden ve plantasyonlara el konuluyor ve geçici yönetim için Kamu İktisadi Teşebbüsleri Bakanlığına devrediliyor. Palmiye yağı kampanyasında geri alınan arazilerin büyük bölümü yeni bir devlet şirketi olan Agrinas Palma Nusantara'ya devredildi.

Reklam

Kaçak faaliyet sahiplerinden elde ettikleri kazançları devlete iade etmeleri isteniyor. Bazı vakalarda ceza davası açılmıyor; ancak yetkililer, mali yaptırımlarla kayıp geliri geri kazanmayı ve yeni ihlalleri caydırmayı amaçlıyor. Bu yaklaşım, arazi ya da işletmelerin denetimini ele almayı ve işletmecilerinden geri ödeme talep etmeyi bir araya getiriyor.

Yetkililer, yerleşik çıkar gruplarının denetime direnebileceğini ve kaçak faaliyetlerin çok geniş bir alana yayıldığını belirterek askerî personelin de operasyona katılmasını gerekçe gösteriyor. Yasa dışı faaliyetleri tespit etmek ve işletmecilerin kurallara uyup uymadığını izlemek için uydu görüntülerinden ve dronlardan da yararlanılıyor.

Hükümet, açıkları kapatmak ve şeffaflığı artırmak amacıyla izin süreçlerini sadeleştiriyor, cezaları ağırlaştırıyor ve düzenlemeleri uluslararası standartlarla uyumlu hâle getiriyor. İzinler, bir işletmenin belirli bir yerde ve belirtilen koşullarda faaliyet gösterme yetkisi olup olmadığını belirliyor. İzin kurallarının netleşmesi ihlallerin tespitini kolaylaştırabilir; ancak toplulukların arazi haklarına ilişkin anlaşmazlıklar kampanyanın merkezinde olmayı sürdürüyor.

Operasyonun Aşamaları ve Hedef Alınan Madenler

Madencilik operasyonu, plantasyon kampanyasının ve Orta Sulawesi'de kısa süre önce gerçekleştirilen bir denetimin ardından geliyor. Yetkililer burada koruma altındaki bir ormanda kaçak altın madenciliğini durdurdu, ağır iş makinelerine el koydu ve şüphelileri gözaltına aldı. Ölümcül sellere yol açan çevresel zarar operasyonu tetikledi ve yetkililerin önlemeye çalıştığı riskleri ortaya koydu.

Kampanyanın başlıca aşamaları şöyle:

  • Hükümet 2025'in başlarında kaçak palmiye yağı plantasyonlarına yönelik operasyon başlattı; geri alınan arazilerin büyük bölümü Agrinas Palma Nusantara'ya devredildi.
  • Prabowo, ilk ulusa sesleniş konuşmasında binden fazla kaçak maden sahasını ortadan kaldırma ve milyonlarca hektar ormanı geri alma sözü verdi.
  • 28 Ağustos 2025 itibarıyla daha geniş kapsamlı madencilik kampanyası için hazırlıklar sürüyordu.
  • Görev gücünün 1 Eylül 2025'te yaklaşık 4,27 milyon hektarlık ormanlık alanda gerekli izinleri olmayan madenleri hedef almaya başlaması planlanıyor.

Hükümet, operasyonun hedef alacağı tüm madenleri tek tek açıklamadı. Endonezya'daki kaçak madencilik sektörünün nikel, kömür, kalay, bakır ve altın üretimini kapsadığı biliniyor. Nikel, piller ve elektrikli araçlar için temel bir hammadde; Endonezya ise dünyanın en büyük nikel rezervlerine sahip. Kömür önemli bir ihracat ürünü olmakla birlikte çevresel etkisi giderek daha fazla tartışılıyor.

Reklam

Kalay, bakır ve altın elektronik, inşaat ve mücevherat sektörlerinde kullanılıyor. Palmiye yağı bir maden değil, tarımsal bir ürün; ancak kaçak plantasyonlar orman arazisinin denetimini yeniden ele almaya yönelik daha geniş kapsamlı çabanın parçası. Bu nedenle kampanya, farklı ürünlere, çalışanlara ve çevresel etkilere sahip çeşitli sektörleri kapsıyor.

Toplulukların Arazi Hakları Çatışma Konusu Oluyor

Plantasyonlara el konulması, yerli halklar ve küçük çiftçileri en fazla etkileyen gelişmeler arasında. Sivil toplum grupları ve çevre örgütleri, denetimlerin büyük şirketlerin ihlalleriyle yerel halkın geçim ve gelir için bağlı olduğu faaliyetleri birbirinden ayırmakta çoğu zaman yetersiz kaldığı uyarısında bulunuyor.

Aceh eyaletinde görev gücü 15 bin hektar araziye el koydu. Bu arazinin büyük bölümünde yerel topluluklar durian ve kandlenut gibi ürünler yetiştiriyordu. Aktivistler, büyük şirketler aynı bölgelerde faaliyet göstermeyi sürdürürken küçük çiftçilerin ve yerli grupların tahliye ve geçim kaynaklarını kaybetme riskiyle karşı karşıya olduğunu söylüyor.

Bazı topluluklara devlet şirketleriyle kâr paylaşımı düzenlemeleri önerildi. Aktivistler bu düzenlemeleri sömürücü olarak nitelendiriyor ve adil yargılanma güvencelerinden yoksun olduklarını söylüyor. Adil yargılanma güvenceleri, insanların arazi ya da gelirlerini kaybetmeden önce resmî bir kararı anlayabilmelerini, karara itiraz edebilmelerini ve haklarını savunabilmelerini sağlayan adil süreçler anlamına geliyor.

Endonezya'nın en büyük çevre sivil toplum kuruluşu Walhi'nin Aceh şubesinde savunuculuk çalışmalarının başındaki Afifuddin Acal, düzenlemenin toplulukların faaliyetleriyle şirketlerin faaliyetlerini aynı kefeye koyduğunu söyledi:

Düzenleme şirketlerin faaliyetleriyle toplulukların faaliyetleri arasında ayrım yapmıyor. Bu da büyük şirketleri korurken yerli ve yerel toplulukların yerlerinden edilmesine yol açıyor.

Batı Kalimantan ve Riau'da örfî haklara dayalı arazilere tazminat ödenmeden el konuldu ve binlerce aile yerinden edildi. Okulların kapanması ve çocukların eğitim hayatının tehdit altında kalması da bildirildi. Etkilenen aileler için sonuçlar, bir ürünü ya da arazi parçasını kaybetmenin ötesine geçerek günlük yaşamın ve eğitimin aksamasını da kapsıyor.

Eleştirmenler, düzenlemenin geleneksel arazi kullanımını suç saydığını ve arazi eşitsizliğini derinleştirdiğini savunuyor. Toplulukların hak iddiaları tanınmadığı sürece denetimin özel tekellerden devlet şirketlerine geçmesinin temel adaletsizlikleri çözmeyeceğini söylüyorlar.

Reklam

Şirketlerin Hesap Verebilirliği ve Eşitsiz Denetim

Aktivistler, siyasi bağlantıları olan güçlü şirketlerin cezalardan kaçarken küçük işletmecilerin ve toplulukların en sert baskıyla karşılaştığı bir düzenden söz ediyor. Endişeleri, arazi geri kazanımının büyüklüğünün yetkililerin ihlallerden sorumlu olanlara nasıl farklı davrandığını gölgede bırakabilmesi.

Eleştirmenler, yaygın ihlallere rağmen 2020'den bu yana kaçak plantasyon işleten hiçbir şirket hakkında ceza davası açılmadığını söylüyor. Palmiye yağı milyarderi Surya Darmadi hakkındaki kapsamlı soruşturma, yolsuzluk içeren vakalarda şirketlerin hesap vermesini sağlamanın ne kadar zor olduğunu gösteriyor.

Uluslararası Şeffaflık Örgütü ve diğer izleme kuruluşları, denetim işlemlerinde daha fazla şeffaflık çağrısında bulundu. Düzenlemenin baskı aracı hâline gelmesini ya da şirketlerin sorumluluktan kaçmasını önleyecek güvenceler istiyorlar. Uyarıları, demokrasiyi ve çevresel adaleti zayıflatabileceğini söyledikleri net kılavuz ve koruma hükümlerinin yokluğuna odaklanıyor.

Hükümetin el koymaların yanı sıra mali geri ödeme uygulamasına başvurması, bu endişeleri daha da önemli hâle getiriyor. Kazançların iadesi, işletmenin devlet yönetimine devredilmesi ve ceza davası açılması birbirinden farklı hesap verebilirlik yolları. Topluluklar ve izleme kuruluşları, hangi önlemlerin kimlere ve hangi kurallar çerçevesinde uygulandığının açıklığa kavuşturulmasını istiyor.

Hükümetin Anayasal Dayanağı

Enerji ve Maden Kaynakları Bakanı Bahlil Lahadalia, kampanyanın Endonezya'nın 1945 Anayasası'nın 33. maddesine dayandığını söylüyor. Madde, doğal kaynakların halkın refahı için yönetilmesini şart koşuyor. Bahlil, çevreyi korumak ve devlet gelirlerini güvence altına almak için kaçak madenciliğin düzenlemelere tabi tutulması gerektiğini savunuyor.

Bahlil, madencilik sektörünün Endonezya devlet gelirlerinin yaklaşık yüzde 15'ini oluşturduğunu söylüyor. Bu oran, hükümetin madenciliğe yönelik denetimleri neden yalnızca çevre değil, kamu maliyesi meselesi olarak da sunduğunu açıklamaya yardımcı oluyor: Kaynak çıkarımından elde edilemeyen ödemeler, devletin kullanabileceği kaynakları azaltıyor.

Kaçak madenciliğe karşı kararlı adımların amacını açıklayan Bahlil şöyle dedi:

Amaç, devletin gelir elde etmesini sağlarken çevreyi korumak.

Prabowo, ileri teknoloji sektörlerinde kullanılan nadir toprak elementleri de dâhil olmak üzere stratejik emtialar için yönetişimi ve izin süreçlerini iyileştirme konusunda kabine toplantıları yaptı. Siyasi elitlerin ve devlet görevlilerinin kolluk kuvvetlerinden koruma görmeyeceğine söz verdi.

Reklam

Hükümet ayrıca sürdürülebilir uygulamaları desteklemeyi amaçlayan yasal düzenlemeler, daha basit izin süreçleri ve topluluk izleme programları üzerinde çalışıyor. Kampanyayı destekleyenler, denetimlerin kurallara uyan işletmeler için daha adil koşullar yaratacağını ve yatırımı teşvik edeceğini savunuyor.

Kampanyayı destekleyenler, bunu Endonezya'nın pil üretimi ve rafine metal gibi alt sektörleri geliştirme planlarıyla da ilişkilendiriyor. Alt sektörleri geliştirme, başlıca gelir kaynağı olarak ham madde satmak yerine bu kaynakları daha yüksek değerli ürünlere dönüştürmek anlamına geliyor.

Askerî Denetim ve Yerli Halkların Hakları

Askerî personelin sivil denetim faaliyetlerine katılması, Endonezya'nın demokrasi yönelimi ve insan haklarına saygı konusundaki tartışmaları yeniden alevlendirdi. Düzenleme, otoriter rejimin yirmi yılı aşkın süre önce sona ermesiyle birlikte uygulamadan kaldırılması beklenen ordunun sivil işlerdeki "ikili işlevini" yeniden gündeme getiriyor.

İnsan hakları grupları, askerî personel kullanımının özellikle Papua gibi arazi anlaşmazlıklarının geçmişten beri yaşandığı bölgelerde ihlal riskini artırdığı uyarısında bulunuyor. Endişeler arasında zorla tahliyeler, yerli halkın arazi kullanımının suç sayılması ve muhalefetin bastırılması yer alıyor.

Eleştirmenler, ormanların toplulukların kaynağı olarak değil ulusal güvenlik unsuru olarak görülmesinin demokrasiyi ve çevre korumayı zayıflattığını savunuyor. Tartışmanın merkezinde, arazi kararlarına kimlerin katıldığı ve bölge sakinlerinin korkmadan denetim kararlarına itiraz edip edemediği bulunuyor.

Endonezya Çevre Hukuku Merkezi'nde orman ve arazi yönetişimi çalışmalarının başındaki Difa Shafira, toplulukların ormanların korunmasında daha güçlü bir rol üstlenmesi çağrısı yaptı:

Ormanlarda ve çevresinde yaşayan topluluklar asıl koruyuculardır; yerlerinden edilmek yerine güçlendirilmelidirler.

Aktivistler, yerli halkların arazi haklarını tanıyan, ekolojik restorasyonu zorunlu kılan ve şirketlerin ihlallerinin cezasız kalmasına imkân veren açıkları kapatan yeni bir ormancılık yasası talep ediyor. Orman yönetişiminin hem etkili hem adil olması için kapsamlı bir yasal reform gerektiğini savunuyorlar.

Piyasalar, Çalışanlar ve Ormanlar Nasıl Etkilenecek?

Endonezya'nın başlıca tedarikçilerden biri olması, denetimlerin özellikle nikel, kömür ve palmiye yağı piyasaları üzerinde ülke sınırlarının ötesinde etkiler yaratabileceği anlamına geliyor. Kaçak tedarik zincirlerinin aksaması arzı azaltabilir, fiyat dalgalanmalarına yol açabilir ve uluslararası alıcıları başka kaynaklara yöneltebilir. Küresel piyasalar kampanyayı yakından izliyor.

Reklam

Hükümet daha sıkı düzenlemelerin kamu gelirlerini artırmasını, sorumlu yatırımları çekmesini ve çevresel sonuçları iyileştirmesini umuyor. Daha iyi yönetişim ve sürdürülebilirlik standartları Endonezya'nın uluslararası ortaklar ve yatırımcılar nezdindeki konumunu da güçlendirebilir. Bunlar kampanyadan beklenen faydalar; kısa vadeli etkiler ise hangi işletmelerin kapatılacağına veya devredileceğine bağlı olacak.

Kaçak madencilik ve plantasyon işlerine dayalı yerel ekonomiler, sancılı bir geçiş süreciyle karşı karşıya kalabilir. El konulan bir işletme, sahibinin yanı sıra çalışanları ve çevresindeki işletmeleri de etkileyebilir. Arazi anlaşmazlıklarına zaten taraf olan küçük çiftçiler içinse haklarına ilişkin sorular yanıtlanmadan denetim, bir gelir kaynağını ortadan kaldırabilir.

Çevreciler, yeniden ağaçlandırmanın ve daha sıkı izin kurallarının gündeme alınmasını olumlu karşılarken kalıcı korumanın topluluk haklarına saygı gösterilmesini ve bozulmuş arazilerin onarılmasını da gerektirdiğini söylüyor. Ekolojik restorasyon, zarar görmüş arazinin yalnızca yönetim sorumlusunu değiştirmek değil, çevresel işlevlerini yeniden kazanmasına yardımcı olmak anlamına geliyor.

Hükümet, el konulan arazilerin bir bölümünü yeniden ağaçlandırmayı planlıyor. Ne kadarının restore edileceği, ne kadarının devlet yönetimindeki plantasyonlarda kalacağı ya da başka amaçlarla kullanılacağı belirsizliğini koruyor. Bu karar hem kampanyanın orman örtüsü üzerindeki etkisini hem de araziye bağımlı yaşayan insanları nasıl etkileyeceğini belirleyecek.

1 Eylül'de başlaması planlanan operasyon, zaten tartışmalı olan yaklaşımı madencilik sektörüne taşıyacak. Açıklanan hedefler kaynakların denetimini, kamu gelirlerini ve çevrenin korunmasını bir araya getiriyor. Plantasyonlara el konulması çevresindeki anlaşmazlıklar, kampanyanın neleri değiştirdiğini değerlendirirken topluluk haklarının, şirketlerin hesap verebilirliğinin ve geri alınan arazilerin gelecekte nasıl kullanılacağının neden merkezi önem taşıdığını gösteriyor.

Öne Çıkanlar

  • Endonezya, 1 Eylül 2025'te yaklaşık 4,27 milyon hektarlık ormanlık alanda kaçak madenleri hedef almaya başlamayı planlıyor.
  • Hükümet, kaçak madenciliğin yılda 300 trilyon rupiye, yani yaklaşık 19 milyar dolara varan kayba yol açtığını tahmin ediyor.
  • Askerî personel, polis, savcılar ve sivil görevlilerden oluşan bir görev gücü işletmelere el koyacak ve elde edilen kazançların iadesini talep edecek.
  • Daha önceki palmiye yağı kampanyasında geri alınan arazilerin büyük bölümü yeni bir devlet şirketi olan Agrinas Palma Nusantara'ya devredildi.
  • Aktivistler, güçlü şirketler cezalardan kaçarken yerli toplulukların ve küçük çiftçilerin yerlerinden edilme riskiyle karşı karşıya olduğu uyarısında bulunuyor.
  • Yetkililer Anayasa'nın 33. maddesini dayanak gösteriyor ve siyasi elitlerin ya da devlet görevlilerinin denetimlerden muaf tutulmayacağını söylüyor.
  • Kampanya emtia arzını ve yerel geçim kaynaklarını aksatabilir. El konulan arazilerin ne kadarının yeniden ormana dönüştürüleceği belirsiz.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir