Atıkların Yalnızca Yaklaşık Onda Biri Gereği Gibi İşleniyor
Endonezya’da yılda tahminen 56,6 milyon ton atık oluşuyor, ancak bunun yalnızca yaklaşık yüzde 10’u gereği gibi işleniyor. Çevre Bakan Yardımcısı Diaz Hendropriyono, bu açığın her yıl 34 milyon ton atığın çevreyi kirletmesine yol açtığı uyarısında bulundu. Uzmanlar, acil değişiklikler yapılmazsa ülke genelindeki çöp depolama alanlarının 2030’a kadar kapasitesini doldurabileceğini söylüyor.
İçindekiler
- Atıkların Yalnızca Yaklaşık Onda Biri Gereği Gibi İşleniyor
- Atık Yönetimi Verileri Neden Değişti?
- 2025 Hedefinden Yeni Son Tarihe
- Hanelerin Neredeyse Yarısı Çöplerini Neden Yakıyor?
- Plastik Kirliliği Çöp Depolama Alanlarından Besin Zincirlerine Yayılıyor
- Gıda Atıkları Evsel Çöplerin En Büyük Bölümünü Oluşturuyor
- Atıkları Elektriğe Dönüştürmek
- İşletmeler ve Uygulamalar Toplama Seçeneklerini Genişletiyor
- Kayıt Dışı Toplayıcılar İşin Büyük Bölümünü Zaten Üstleniyor
- Tesisler Var, Ancak Birçoğu Kullanılmıyor ya da Durumu Bilinmiyor
- Uygulanabilir Dersler Sunan Bölgesel Bir Sorun
- Öne Çıkanlar
28 Haziran 2025 itibarıyla dünyanın nüfus bakımından dördüncü büyük ülkesi, atık toplama, geri dönüşüm ve bertarafı iyileştirmek için giderek daralan bir zaman aralığıyla karşı karşıya. Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto hükümeti, atık yönetiminde yüzde 100 hedefine ulaşma süresini, çöp depolama alanlarının kapasitesine ilişkin uyarıdan bir yıl öncesine, 2029’a uzattı.
Sorunun sonuçları, dolup taşan bertaraf alanlarının ötesine şimdiden uzanıyor. Atıkların açıkta depolanması metan üretiyor, evlerde yakılması zararlı kirleticileri açığa çıkarıyor, doğaya bırakılan plastikler ise suya ve besin zincirlerine yayılan küçük parçacıklara ayrılıyor. Mikroplastiklere nehirlerde, su kaynaklarında, insan plasentalarında ve anne sütünde rastlandı.
Endonezya’nın yanıtı; açıkta atık depolama alanlarını kapatma, atıkları elektriğe dönüştüren tesisler kurma, geri dönüşümü yaygınlaştırma ve kayıt dışı toplayıcıları daha iyi örgütlenmiş hizmetlere dahil etme planlarını bir araya getiriyor. Yılda tahminen 20,8 milyon tonla evsel atıkların en büyük bölümünü oluşturan gıda atıkları da ilgi gerektiriyor.
Bu zorluk hükümeti, işletmeleri ve haneleri ilgilendiriyor. Yeni arıtma teknolojileri için güvenilir toplama hizmetleri, işler durumdaki tesisler, yeterli finansman ve merkezi yönetimle yerel makamlar arasında işbirliği gerekiyor. Düzenli bertaraf hizmetlerine erişimi olmayan ailelerin acil ihtiyacı, çöplerini yakmak ya da çevreye karışabilecekleri yerlere bırakmak yerine kullanabilecekleri pratik bir seçenek.
Atık Yönetimi Verileri Neden Değişti?
Çevre Bakanı Hanif Faisol Nurofiq, 343 çöp depolama alanında yapılan incelemelerde atıkların yalnızca yüzde 9 ila 10’unun etkili biçimde yönetildiğinin görüldüğünü söyledi. Bu değerlendirmede her alandaki geri dönüşüm ve geri kazanım tesislerinin varlığı ve kapasitesi dikkate alındı. Geri kazanım, atıklardan kullanılabilir malzeme veya enerji elde edilmesi anlamına geliyor.
Hükümetin diğer verileri daha geniş bir tablo ortaya koydu. 2023’te atıkların yüzde 60,2’sinin gereği gibi yönetildiği bildirilmişti. Yönetilmeyen çöp depolama alanlarının hesaba katılmadığı sonraki bir yeniden hesaplamada oran yüzde 39’a indi. İnceleme verisi etkili işleme kapasitesine odaklanırken, yeniden hesaplanan toplamda hangi depolama faaliyetlerinin yönetilen bertaraf sayıldığı değişiyor.
Bu ölçümler, Endonezya’nın yaklaşımındaki temel bir zayıflığı ortaya koyuyor: Çöpleri toplayıp depolama alanına taşımak, arıtma sorununu büyük ölçüde çözümsüz bırakabiliyor. Çoğu çöp depolama alanında atıklar, kirliliği sınırlamak için gereken denetimler olmadan biriktiriliyor.
Atıkların açıkta depolanması, çöp alanlarında yer tüketiyor ve metan salımına katkıda bulunuyor. Metan, 100 yıllık bir dönemde karbondioksitten 34 kata kadar daha fazla ısı tutan bir sera gazı. Dolayısıyla Endonezya’nın bertaraf uygulamaları, kirlenmiş çevre ve azalan depolama kapasitesi gibi yerel sorunları küresel ısınmayla ilişkilendiriyor.
2025 Hedefinden Yeni Son Tarihe
Dönemin Cumhurbaşkanı Joko Widodo, 2017’de 2025’e kadar atıkların yüzde 100’ünün yönetilmesini hedefleyen bir cumhurbaşkanlığı yönetmeliği yayımladı. Plan, yüzde 70’lik bölümü ayırma, toplama ve ham maddeye ya da enerjiye dönüştürme yoluyla yönetmeyi; kalan yüzde 30’u ise geri dönüşüm yoluyla atık azaltımına ayırıyordu.
Prabowo hükümeti son tarihi 2029’a aldı. RPJMN kısaltmasıyla bilinen Ulusal Orta Vadeli Kalkınma Planı, 343 çöp depolama alanında açıkta atık depolama uygulamasının sona erdirilmesini önceliklendiriyor. İlk gruptaki 37 alanın bu değişikliği altı ay içinde tamamlaması gerekiyor.
Başlıca kilometre taşları, takvim değişse de hedefin sürdüğünü gösteriyor:
- 2017: Widodo, atık yönetiminin tamamlanması için 2025 hedefini belirleyen yönetmeliği yayımladı.
- 2023: Atıkların gereği gibi yönetilen bölümünün yüzde 60,2 olduğu bildirildi; sonraki bir yeniden hesaplama bu oranı yüzde 39’a indirdi.
- 2025: Hükümet güncellenmiş yönetmelikler hazırlıyor ve 343 çöp depolama alanından 37’sinde harekete geçilmesine öncelik veriyor.
- 2029: Revize edilen son tarih, atıkların yüzde 100’ünün yönetilmesini öngörüyor.
- 2030: Uzmanlar acil değişiklikler yapılmazsa çöp depolama alanlarının kapasitesini doldurabileceği uyarısında bulunuyor; ayrı bir ortaklık ise bu yıla kadar atık toplama kapasitesini üç katına çıkarmayı hedefliyor.
Altı aylık program, ilk çöp depolama alanlarındaki değişiklikler için kısa bir takvim sunuyor. İlk gruptaki 37 alan için takvimde kesin bir tamamlanma tarihi verilmedi.
Hanelerin Neredeyse Yarısı Çöplerini Neden Yakıyor?
Bu uygulamaya yönelik yasağa rağmen Endonezya’daki hanelerin yaklaşık yüzde 48’i çöplerini yakıyor. Kamuya ait toplama ve bertaraf tesislerinin yetersizliği, uygulamanın neden bu kadar yaygın olduğunu açıklamaya yardımcı oluyor. Birçok hanede günlük çöplerin akıbetini, güvenilir bir hizmetin bulunmaması belirliyor.
Açıkta yakma, güçlü bir iklim kirleticisi olan siyah karbonu ve çevrede kalıcılığını koruyan, “sonsuz kimyasallar” olarak anılan maddeleri açığa çıkarıyor. Bu kirleticiler uzak mesafelere taşınarak insan sağlığına zarar verebiliyor; böylece bir evde yakılan çöplerin etkileri, yakma işleminin yapıldığı yerin ötesine yayılıyor.
Lloyd’s Register Foundation’ın Dünya Risk Anketi, atıkların kötü yönetimiyle bağlantılı hastalıklar nedeniyle düşük gelirli ülkelerde her yıl tahminen bir milyon kişinin ölümünde açıkta yakmanın temel etkenlerden biri olduğunu ortaya koyuyor. Bu tahmin, söz konusu ülkelerin tamamını kapsıyor.
Vakıfın kanıt ve içgörü direktörü Nancy Hey, zararlı yakma uygulamasının yerini alması için daha iyi toplama altyapısına ve kontrollü bertarafa acilen ihtiyaç olduğunu vurguladı. Endonezya’da bu hizmetlerin yaygınlaştırılması, hanelere hem yasaklanmış hem de yaygın olan bu uygulamaya karşı kullanılabilir bir seçenek sunabilir.
Plastik Kirliliği Çöp Depolama Alanlarından Besin Zincirlerine Yayılıyor
Endonezya’da yılda yaklaşık 10,8 milyon ton plastik atık oluşuyor. Bu, tahminen 56,6 milyon ton olan toplam atığın neredeyse yüzde 20’si. Güneydoğu Asya, plastik kirliliğinin küresel ölçekte en yoğun olduğu bölgelerden biri; Endonezya da denizlerdeki plastik atıklara en fazla katkıda bulunan ülkeler arasında yer alıyor.
Plastik onlarca yıl kalıcılığını koruyor ve zamanla mikroplastiklere ayrışıyor. Bu küçük parçacıklar suyu, toprağı ve besin zincirlerini kirletiyor. Bilimsel araştırmalarda bunlara Endonezya’daki nehirlerde, kıyı sularında, deniz canlılarında ve insanlarda rastlandı.
Su yollarında ve açık çöp depolama alanlarında biriken plastikler, biyolojik çeşitliliği ve gıda güvenliğini tehdit ediyor. Ayrıca ekotoksikolojik riskler yaratıyor; yani kirleticilerin canlılara ve onları destekleyen çevrelere zarar vermesi söz konusu. Diaz’ın plasentalarda ve anne sütünde parçacıklar bulunduğu yönündeki uyarısı, meseleyi insan yaşamının özellikle mahrem bir alanına taşıyor.
Geri dönüşüm verileri farklı ölçütleri kapsıyor. Endonezya’nın ulusal plastik geri dönüşüm oranı yüzde 22 olarak verilirken, başka bir tahmin plastik atıkların geri dönüştürülen bölümünü yaklaşık yüzde 10 olarak gösteriyor. Geri kalanın çöp depolama alanlarına gittiği, yakıldığı ya da çevreye karıştığı belirtiliyor.
Bölgesel geri dönüşüm oranları da değişiklik gösteriyor. Yüzde 31 ile Cava ilk sırada; Bali-Nusa Tenggara yüzde 22,5, Sumatra ise yüzde 12 oranıyla onu izliyor. Özellikle kent merkezlerinin dışındaki sınırlı altyapı, daha fazla malzemenin yeniden kullanıma kazandırılması için gereken toplama ve işleme faaliyetlerini kısıtlıyor.
Uluslararası atık ticareti baskıyı artırdı. Çin’in 2017’de plastik ithalatını yasaklamasının ardından düşük kaliteli plastik atıklar büyük miktarlarda Endonezya’nın da aralarında bulunduğu Güneydoğu Asya ülkelerine yönlendirildi. Bu ek atık akışı, bölgede kendi plastik atıklarını yönetmekte zaten zorlanan ülkelere ulaştı.
Gıda Atıkları Evsel Çöplerin En Büyük Bölümünü Oluşturuyor
Endonezya’da her yıl tahminen 20,8 milyon ton gıda atığı oluşuyor. Plastik kamuoyunun büyük bölümünün dikkatini çekse de evsel atıkların başlıca bileşeni gıda ve bu atıklar için ayrıca arıtma kapasitesi gerekiyor.
Günümüzde başlıca yöntemler kompostlama ve çöp depolama olsa da sorunun boyutunu karşılamakta yetersiz kalıyor. Metan salımı ve sızıntı suyu kirliliği nedeniyle bu yöntemler arasında çevreye en fazla zarar veren çöp depolama. Sızıntı suyu, atıkların içinden süzülerek akan kirlenmiş sıvı.
Gelişmekte olan çeşitli arıtma yöntemleri alternatifler sunuyor. Kara asker sineği larvalarıyla kompostlama, organik maddeleri parçalamak için larvalardan yararlanıyor. Anaerobik çürütme, atıkları oksijensiz ortamda ayrıştırırken ısıl işlemler ısıdan yararlanıyor. Bu yöntemlerin kullanımı henüz sınırlı.
Bu yöntemlerin daha yaygın kullanımı için kapsamlı ve eşgüdümlü düzenlemeler ile küçük ve büyük ölçekte arıtmaya yatırım gerekiyor. Gıda atıklarının ağırlığı, Endonezya’nın ilerlemesinin geri dönüşüm pazarı bulunan şişe, ambalaj ve diğer malzemeleri toplamaktan daha fazlasına bağlı olduğunu gösteriyor.
Atıkları Elektriğe Dönüştürmek
Hükümet; deniz atıkları, evsel atık yönetimi ve atıktan enerji projelerini kapsayan kuralları birleştirip güncelleyecek bir cumhurbaşkanlığı yönetmeliği hazırlıyor. Özellikle geleneksel yöntemlerin yetersiz kaldığı büyük şehirlerde ileri arıtma teknolojilerini teşvik ediyor.
Atıktan enerji tesisleri atıkları yüksek sıcaklıklarda işleyerek elektriğe dönüştürüyor ve çöp depolama alanlarına gönderilen miktarı azaltıyor. Önerilen tesislerin her tür atığı işleyebileceği belirtiliyor. Bertaraf alanı sıkıntısı yaşayan kentler açısından bu yaklaşımın cazibesi açık: Çöpler enerji girdisine dönüşürken gömülmesi gereken malzeme miktarı azalıyor.
Enerji ve Maden Kaynakları Bakanlığı, Endonezya’nın atıklardan 3 gigavata kadar elektrik üretebileceğini tahmin ediyor. Bu rakam, hâlihazırda sağlanan elektriği değil, olası üretim kapasitesini ifade ediyor.
Ekonomik açıdan güçlükler sürüyor. Atıklardan elektrik üretmenin maliyeti hâlihazırda ortalama piyasa elektrik fiyatının üzerinde. Bu nedenle projeler sübvansiyonlara ve düzenleyici desteğe bağlı. Bir tesisin ekipman ve atık tedarikinin yanı sıra işleyen bir finansman düzenine de ihtiyacı var.
Planlanan yönetmelik, atık politikasının çeşitli alanlarını aynı çatı altında topluyor. Uygulamadaki etkisi, güncellenen kuralların arıtmayı, elektrik üretimini ve atıkları tesislere ulaştırmak için gereken daha geniş toplama sistemini nasıl destekleyeceğine bağlı olacak.
İşletmeler ve Uygulamalar Toplama Seçeneklerini Genişletiyor
Özel şirketler, atıkların toplanmasından ayrıştırılıp işlenmesine kadar izlenmesini sağlayan hizmetler geliştiriyor. Waste4Change, geri dönüşümü, dijital sistemleri ve kayıt dışı toplayıcılarla işbirliğini bir araya getiriyor. Şirket yılda 8 bin tondan fazla atığı yönetiyor ve beş yıl içinde bu miktarı günde 2 bin tona çıkarmayı hedefliyor.
Waste4Change, E-Recycle, Rapel, Kepul ve Octopus gibi dijital platformlar haneleri ve işletmeleri atık toplayıcılarıyla buluşturuyor. Geri dönüşüm teşvikleri ve izlenebilirlik sağlayarak kullanıcıların ve işletmecilerin toplanan malzemenin nereye gittiğini takip etmesine olanak tanıyorlar.
Bu hizmetler, geri dönüştürülebilir atığı olan kişilerle bu atığı toplayabilecek çalışanlar arasındaki pratik bir boşluğu kapatıyor. Dijital eşgüdüm bu bağlantıyı kolaylaştırabilir; ancak toplanan atıkları işlemek için tesisler de gerekli.
Çevre ve Orman Bakanlığı, 2030’a kadar ulusal atık toplama kapasitesini üç katına çıkarmak için yeni girişimlerle ve yerel yönetimlerle ortaklık kuruyor. Bu hedef, toplama faaliyetlerini arıtma teknolojileri kadar merkezi bir yere koyuyor.
Kayıt Dışı Toplayıcılar İşin Büyük Bölümünü Zaten Üstleniyor
Endonezya’da pemulung olarak bilinen kayıt dışı atık toplayıcıları, hükümet tesislerinden daha fazla plastik atık topluyor. Geri dönüşümün temel unsurlarından biri olan bu çalışma, çoğu zaman güvencesiz koşullarda yürütülüyor.
Özel girişimler ve dijital platformlar, bu çalışanların resmi atık yönetimi düzenlemelerine dahil edilmesine yardımcı oluyor. Önerilen destekler arasında eğitim, ekipman ve adil ücret yer alıyor. Bu değişiklikler, toplama ağını güçlendirirken çalışma koşullarını da iyileştirebilir.
Toplayıcıların örgütlü hizmetlere dahil edilmesi, çevre hedefini sosyal refahla da ilişkilendiriyor. Değerli malzemeleri hâlihazırda geri kazanan çalışanlar mevcut sistemin bir parçası; ulusal toplama kapasitesini artırma çabalarında oynadıkları rol de kabul ediliyor.
Bu genişleme için hükümet, işletmeler ve yerel makamların eşgüdüm içinde çalışması gerekecek. Amaç, toplanan atık miktarını artırırken bu işi yapanlara daha fazla destek sağlamak ve hizmet sisteminde daha güvenceli bir yer sunmak.
Tesisler Var, Ancak Birçoğu Kullanılmıyor ya da Durumu Bilinmiyor
Endonezya’nın altyapı sorunları, yeni tesis eksikliğinin ötesine uzanıyor. Özellikle kırsal ve uzak bölgelerdeki mevcut tesislerin birçoğu terk edilmiş durumda ya da kapasitesinin altında kullanılıyor. TPS3R olarak bilinen Azalt, Yeniden Kullan ve Geri Dönüştür Atık Yönetim Tesislerinin yüzde 70’inden fazlasının durumu bilinmiyor ya da tesisler çalışmıyor.
Entegre Atık Yönetim Tesisleri (TPST) için bu oran yüzde 40. Her iki kategori de durumu bilinmeyen tesisleri ve çalışmayan tesisleri kapsıyor.
Merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasındaki parçalı sorumluluklar, yetersiz finansman ve zayıf denetim ilerlemeyi kısıtlıyor. Arıtma kapasitesi kurmak için tesisleri kimin işleteceğinin, masrafları kimin karşılayacağının ve nasıl denetleneceğinin açıkça belirlenmesi gerekiyor.
Kamu davranışları da sorunun bir parçası. Çöpü toplama, taşıma ve dökme alışkanlığı sürerken, alternatiflerin sınırlı olduğu yerlerde yakma yaygınlığını koruyor. Daha iyi hizmetlerin yanı sıra bilgilendirme kampanyalarına, denetime ve toplumsal katılıma ihtiyaç var.
Uzmanlar, atıkların kaynağında yönetilmesini, yönetişimin iyileştirilmesini, kapasitenin artırılmasını ve yeterli finansman sağlanmasını savunuyor. Malzemelerin sürecin daha erken aşamalarında ayrıştırılıp işlenmesi, bütün yükü çöp depolama alanlarına bırakmak yerine geri dönüşüm ve arıtmayı destekler.
Uygulanabilir Dersler Sunan Bölgesel Bir Sorun
Güneydoğu Asya da hızlı kentleşme, nüfus artışı ve sınırlı altyapı gibi benzer baskılarla karşı karşıya. Atıklar ticaret ve deniz kirliliği yoluyla sınırları aşabildiğinden, daha iyi yönetim ülkelerin ortak çıkarına.
ASEAN’ın Deniz Çöpleriyle Mücadele Bölgesel Eylem Planı, sınır aşan kirliliği ele almayı ve atık yönetimi kapasitesini geliştirmeyi amaçlıyor. Endonezya için bölgesel işbirliği, toplama faaliyetlerini genişletme ve bertaraf uygulamalarını değiştirme yönündeki ülke içi görevin yanında yer alıyor.
Döngüsel ekonomi, başka bir yol haritası sunuyor: Malzemeler doğrudan kullanımdan bertarafa gitmek yerine yeniden kullanılıyor, geri dönüştürülüyor ve değer zincirinde tutuluyor. Kimyasal geri dönüşüm, biyolojik olarak çözünebilen plastikler ve ileri dönüşüm teknolojileri, çöp depolama ve yakmaya alternatif olarak araştırılan yöntemler arasında.
Bu yaklaşımlar yatırım, düzenleyici destek ve kamu katılımı gerektiriyor. Endonezya’nın deneyimi ayrıca kayıt dışı toplayıcıları sisteme dahil etmenin, teknolojiden yararlanmanın ve hükümeti, işletmeleri ve sivil toplumu bir araya getirmenin değerini ortaya koyuyor. 2029 hedefine yönelik ilerleme, benzer atık baskılarıyla karşı karşıya olan diğer ülkelere dersler sunabilir.
Öne Çıkanlar
- Endonezya’da yılda tahminen 56,6 milyon ton atık oluşuyor ve bunun yalnızca yaklaşık yüzde 10’u gereği gibi işleniyor.
- Diaz Hendropriyono, her yıl 34 milyon ton atığın çevreyi kirlettiğini söylüyor; uzmanlar çöp depolama alanlarının 2030’a kadar kapasitesini doldurabileceği uyarısında bulunuyor.
- Hükümet, atık yönetiminin tamamlanmasına yönelik hedefi 2025’ten 2029’a aldı ve 343 çöp depolama alanında açıkta atık depolamanın sona erdirilmesine öncelik verdi.
- Hanelerin yaklaşık yüzde 48’i çöplerini yakıyor; plastik ve gıda atıkları için toplama ve arıtma kapasitesinin büyük ölçüde artırılması gerekiyor.
- Atıktan enerji projeleri 3 gigavata kadar üretim kapasitesi sağlayabilir, ancak sübvansiyonlara ve düzenleyici desteğe bağlı.
- Özel hizmetler, dijital platformlar ve kayıt dışı toplayıcılar; tesisleri yeniden işler hâle getirme ve yönetişimi iyileştirme çabalarıyla birlikte toplama kapasitesini artırma planlarının parçası.






