Kızların yarısından fazlası reşit olmadan evleniyor
UNICEF, BM Kadın Birimi ve Plan International verilerine göre, 26 Haziran 2025 itibarıyla Bangladeş Asya’da çocuk yaşta evlilik oranının en yüksek olduğu ülke ve dünya genelinde ilk 10 ülke arasında yer alıyor. Kızların yüzde 51,4’ü 18 yaşına gelmeden evleniyor. On yıllardır süren ekonomik ilerlemeye ve sosyal gelişmeye rağmen evlilik, Bangladeşli kızların yarısından fazlasının eğitimini, sağlığını ve gelecekteki fırsatlarını sekteye uğratmaya devam ediyor.
İçindekiler
- Kızların yarısından fazlası reşit olmadan evleniyor
- Yoksulluk ve başlık parası aileleri neden evliliğe yöneltiyor?
- Aile onuru ve sınırlı seçenekler baskıyı artırıyor
- Yasaların izin verdiği durumlar ve uygulamadaki eksikler
- S seller ve salgın, ailelerin güvencesizliğini artırıyor
- Erken evlilik anneleri ve çocukları etkiliyor
- Eğitim, güvenlik ve bağımsızlık da tehlikede
- Eğitim ve maddi destek umut veriyor
- Toplumun katılımı evlilik kararlarını değiştirebilir
- İki kız çocuğunun hikâyesi, nelerin tehlikede olduğunu gösteriyor
- Önemli Noktalar
Bangladeş’te asgari evlenme yaşı kadınlar için 18, erkekler için 21. Ancak 2017 tarihli Çocuk Yaşta Evlilikleri Önleme Yasası’ndaki bir istisna, “özel durumlarda” daha küçük yaşta evliliğe izin veriyor. Yasanın zayıf uygulanması nedeniyle, bir düğünü engellemek çoğu zaman şikâyete ya da yerel makamların müdahalesine bağlı kalıyor.
Yoksulluk, başlık parası talepleri ve aile onuruna ilişkin beklentiler bu uygulamanın sürmesine katkıda bulunuyor. Seller, kasırgalar, nehir kıyısı erozyonu ve COVID-19 salgını; evleri, gelirleri ve eğitime erişimi ortadan kaldırarak baskıyı artırdı. Zaten geçim sıkıntısı yaşayan aileler için evlilik, maddi bir rahatlama ya da kızları için koruma yolu gibi görünebiliyor.
Kızlar bu kararın bedelini çoğu zaman eğitimlerinin erken sona ermesi, reşit olmadan hamile kalmaları ve kendi hayatları üzerinde daha az söz sahibi olmalarıyla ödüyor. Çocukları da yetersiz beslenme, hastalık ve daha az eğitim fırsatıyla karşılaşabiliyor; böylece dezavantajlar bir kuşaktan diğerine aktarılıyor.
Bu nedenle Bangladeş’te önleme çabaları, tek tek düğünleri durdurmanın ötesine geçiyor. Yasalar, güvenilir doğum kaydı, eğitim, maddi destek ve toplumdaki beklentilerin değişmesi, aynı sorunun farklı yönlerini ele alıyor. Araştırmalar ve yerel girişimler umut verici sonuçlar ortaya koysa da ilerleme yavaş ve kırsal-kentsel bölgeler ile farklı gelir gruplarındaki haneler arasında eşitsiz.
Yoksulluk ve başlık parası aileleri neden evliliğe yöneltiyor?
Dünya Bankasının 2023’te yaptığı bir araştırmaya göre, en yoksul hanelerden kız çocuklarının 18 yaşından önce evlenme olasılığı, daha varlıklı ailelerden gelen kız çocuklarına kıyasla üç kattan fazla. Eğitim masraflarını karşılayamayan ebeveynler, kızlarını evlendirmenin hane giderlerini azaltacağını ve onun geleceğini güvenceye alacağını düşünebiliyor.
Dünya Bankasının Dakka ofisinin eski baş ekonomisti Dr. Zahid Hussain, maddi sıkıntıların ve başka fırsatların yokluğunun bu kararları nasıl şekillendirdiğini şöyle açıkladı:
Çocuk yaşta evlilik vakalarının çoğunda aileler ve mahalleler gerçekten yoksul. Pek çok aile kızlarına eğitim sağlayamadığı ve yoksulluktan çıkış yolu göremediği için reşit olmayan kızlarını evlendirmenin geleceklerini güvenceye almanın tek uygulanabilir yolu olduğunu düşünüyor.
Başlık parası da maddi baskıyı artırıyor. Bu uygulamada gelinin ailesi, damadın ailesine para ya da eşya veriyor. Talepler kızın yaşı ve eğitim düzeyi yükseldikçe artma eğiliminde; bu da aileleri daha erken evliliğin daha az masraflı olacağına inandırıyor.
Dakka Üniversitesinde doçent olan Dr. Soma Dey, başlık parasıyla kızın yaşı arasındaki ilişkiyi şöyle anlattı:
Başlık parası, Hint alt kıtasında köklü bir uygulama ve etkileri bugün de hissediliyor. Kızınızı ne kadar küçük yaşta evlendirirseniz o kadar az başlık parası ödemeniz gerekir.
Acil masrafları değerlendiren ebeveynler evliliğin uzun vadeli bedellerine daha az önem verebiliyor: kızlarının eğitimini kaybetmesi, kazanç fırsatlarının azalması ve sağlığının bozulması. Aile, yoksulluktan çıkmak için gerçekçi seçenekleri sınırlı görüyorsa bu hesabı değiştirmek daha da güçleşiyor.
Aile onuru ve sınırlı seçenekler baskıyı artırıyor
Bangladeş’in ataerkil toplumsal normları, kızların cinselliği ve evlilik kararları üzerinde ailelere ve topluluklara önemli bir nüfuz sağlıyor. Erken evlilik sıklıkla evlilik öncesi ilişkilerden ya da cinsel şiddetten korunma veya aile onurunu ve toplumsal konumu koruma yolu olarak sunuluyor.
Pek çok toplulukta aileler, kızlarının ergenlik dönemini evlenmeden geçirmesi hâlinde damgalanmaktan korkuyor. Bir kızın değeri medeni durumuyla yakından ilişkilendirildiğinde, okula devam etmek ya da iş yaşamına hazırlanmak düğün ayarlamanın gerisinde kalabiliyor.
Kızlar için eğitim ve istihdam seçeneklerinin çoğu zaman kısıtlı olması, kırsal bölgelerde durumu özellikle zorlaştırıyor. Parası az ve yakın çevresinde fırsatları sınırlı bir aile evliliği beklenen sonraki adım olarak görebilir; kızın başka bir gelecek seçme gücü ise sınırlı kalır.
Başlık parası, yoksulluk ve toplumsal beklentiler birbirini güçlendiriyor. Evlilik masraflarının düşmesi erken düğünü teşvik ediyor, toplum baskısı ertelemeyi zorlaştırıyor ve sınırlı fırsatlar kızların başka bir yolun mümkün olduğunu göstermesini güçleştiriyor. Önleme programlarının bu baskıları birlikte ele alması gerekiyor.
Yasaların izin verdiği durumlar ve uygulamadaki eksikler
2017 tarihli Çocuk Yaşta Evlilikleri Önleme Yasası, asgari evlenme yaşlarını ve ihlaller için cezaları belirliyor. Ancak “özel durumlar” için getirilen istisna, yaygın biçimde istismar edilen yasal bir açık oluşturuyor. İstisna ve yasanın zayıf uygulanması, yaş sınırlarının sağladığı korumayı zayıflatıyor.
Yerel yetkililer, evlilik kayıt görevlileri ve toplum liderleri çocukların yer aldığı evliliklere zaman zaman göz yumabiliyor. Pek çok düğün, ancak bir kız ya da başka bir ilgili kişi şikâyette bulunduktan ve yerel makamlar müdahale ettikten sonra durduruluyor.
Dakka Üniversitesi Antropoloji Bölümünden Profesör Zobaida Nasreen, Upazila Nirbahi Officer (UNO) adı verilen yerel idari görevlinin görünür müdahalelerine bel bağlamanın sınırlarını şöyle anlattı:
Çocuk yaşta evliliklerin çoğu ancak yerel UNO (Upazila Nirbahi Officer) zor kullanarak geldiğinde durduruluyor. Çoğu zaman medya mensupları da onlara eşlik ediyor. Bu tür uygulamalar, kültürel değişim yaratmak yerine kahramanlara tapınmayı teşvik ediyor.
Devlet yardım hatları ve yerel makamların müdahaleleri bazı çocuk yaşta evlilikleri önledi. Bu hizmetleri daha erişilebilir kılmak daha fazla kızın koruma talep etmesine yardımcı olabilir; daha güçlü doğum kayıt sistemleri ise çocuğun yaşını kanıtlamayı kolaylaştırır.
Önerilen yasal iyileştirmeler arasında istisnaların kaldırılması, görevlilerin hesap vermesinin sağlanması ve uygulamanın güçlendirilmesi bulunuyor. Ancak bir düğünü durdurmak, arkasındaki maddi ve toplumsal baskıları ortadan kaldırmadığı için bu önlemlerin yanında toplumsal değişim de gerekiyor.
S seller ve salgın, ailelerin güvencesizliğini artırıyor
Bangladeş’in sellere, kasırgalara ve nehir kıyısı erozyonuna açık olması, baskıyı artıran başka bir etken. Bu afetler milyonlarca insanı yerinden ediyor ve geçim kaynaklarını yok ediyor; aileleri barınak, gıda ve düzenli gelir bulmakta zor durumda bırakıyor.
Uluslararası Kurtarma Komitesinin 2022’de yaptığı bir araştırma, iklim değişikliğinin etkileriyle doğrudan bağlantılı çocuk yaşta evliliklerde yüzde 39 artış tespit etti. Yerinden edilme tehlikesiyle karşı karşıya kalan aileler, evliliği besleyecek bir kişinin daha az olması ve kızlarının güvenliğini sağlama yolu olarak görebiliyor.
COVID-19 salgını sırasında da çocuk yaşta evlilikler arttı. Okulların kapanması eğitime günlük erişimi ortadan kaldırırken ekonomik sıkıntılar, daha küçük yaşlarda evlilik ayarlama baskısını artırdı.
UNICEF Bangladeş Çocuk Koruma Şefi Natalie McCauley, yoksulluğun başlıca tetikleyicilerden biri olduğunu belirtirken salgının hane gelirlerine etkisi konusunda bilgi açığı bulunduğunu da vurguladı:
Yoksulluk, çocuk yaşta evliliklerin başlıca tetikleyici etkenlerinden biri. Ancak COVID-19 nedeniyle gelir yoksulluğunun gerçek boyutuna ilişkin kesin verilere henüz ulaşamadık.
Yasal çerçeveyi, araştırmaları ve sorunun boyutunu izlemeye yardımcı olan bazı tarihler şöyle:
- 2017: Çocuk Yaşta Evlilikleri Önleme Yasası, “özel durumlarda” istisnalara izin verirken evlenme yaş sınırlarını belirledi.
- 2022: Uluslararası Kurtarma Komitesinin araştırması, çocuk yaşta evliliklerdeki yüzde 39’luk artışı iklim değişikliğinin etkileriyle ilişkilendirdi.
- 2023: Dünya Bankasının araştırması, en yoksul hanelerden kız çocuklarının 18 yaşından önce evlenme olasılığının daha varlıklı ailelerden gelenlere kıyasla üç kattan fazla olduğunu ortaya koydu.
- 26 Haziran 2025: UNICEF, BM Kadın Birimi ve Plan International’dan aktarılan veriler, 18 yaşından önce evlenme oranının yüzde 51,4 olduğunu ve bunun Asya’daki en yüksek oran olduğunu gösterdi.
Kız çocuklarını afetlerden korumak için eğitime kesintisiz erişim ve kırılgan ailelere maddi destek sağlanması gerekiyor. Kızların iklim uyumuna ve afet risklerinin azaltılmasına ilişkin kararlara katılması da ihtiyaçlarının hazırlık ve iyileşme süreçlerine yansıtılmasına yardımcı olur.
Erken evlilik anneleri ve çocukları etkiliyor
18 yaşından önce evlenen kızların, hayatlarını tehdit edebilecek komplikasyonlar dâhil olmak üzere erken ve sık hamilelik riski daha yüksek. Ergen annelerin kronik hastalık, yetersiz beslenme ve daha kısa yaşam beklentisiyle karşılaşma olasılığı daha fazla.
BMC Nutrition’da yayımlanan bir araştırma, 18 yaşından önce evlenen kadınlarda kronik enerji yetersizliği oranlarının belirgin biçimde daha yüksek olduğunu ortaya koydu. Kronik enerji yetersizliği, vücudun ihtiyaçlarını uzun süre karşılayamayacak kadar az besin alması anlamına geliyor. Bu kadınların çocuklarında da bodurluk, yaşına göre düşük ağırlık ve aşırı zayıflık daha sık görülüyor.
Bodurluk, boy uzamasının kısıtlı kalmasını; yaşına göre düşük ağırlık, çocuğun yaşına kıyasla çok az tartmasını ifade ediyor. Aşırı zayıflık ise boya göre kilonun çok düşük olması anlamına geliyor. Bu ölçütler, çocuğun büyümesini ve sağlığını etkileyebilen farklı yetersiz beslenme biçimlerini ortaya koyuyor.
Nature’da yayımlanan bir araştırma, çocuk yaşta evliliği erken doğum riskindeki artışla ilişkilendirdi. Çevresel toksinlere daha fazla maruz kalma ve yetersiz beslenme bu bağlantıyı açıklamaya yardımcı oluyor. Erken doğum, bebeğin gebelik süresi tamamlanmadan dünyaya gelmesi anlamına geliyor.
Cinsel sağlık hizmetlerine erişimin sınırlı olması bu riskleri daha da artırıyor. Evlilikleri içindeki kararlarda çok az söz sahibi olan kızlar, hamilelik konusunda ya da sağlık hizmeti almak için başvurma konusunda da çok az söz sahibi olabiliyor. Yetersiz beslenme, erken yaşta çocuk sahibi olma ve hizmetlere sınırlı erişimin birleşimi hem anneyi hem çocuğu etkiliyor.
Eğitim, güvenlik ve bağımsızlık da tehlikede
Bangladeş Eğitim Bilgileri ve İstatistikleri Bürosu, 2022’de kızların ortaöğretimi bırakma oranının yüzde 40’ın üzerinde olduğunu bildirdi; çocuk yaşta evlilik başlıca etkenlerden biri olarak gösterildi. Evlilikten sonra ev işleri ve çocuk sahibi olmaya ilişkin beklentiler çoğu zaman derslerin önüne geçiyor.
Ortaöğretimi tamamlayan kızların evliliği erteleme, daha az çocuk sahibi olma ve daha sağlıklı bir yaşam sürme olasılığı daha yüksek. Okulu bırakmak istihdama ve maddi bağımsızlığa giden bir yolu kapatarak kızların seçeneklerini kısıtlıyor ve ülkenin eğitimli iş gücü havuzunu daraltıyor.
BM’nin 2022 tarihli bir raporuna göre, Bangladeş’te 15-19 yaş arası ergen kızların yüzde 28’i partnerleri tarafından fiziksel ya da cinsel şiddete maruz kaldı. Evli kızlar, partner şiddeti, cinsel istismar ve sömürü riskiyle daha fazla karşı karşıya.
Erken evlilik, kızların üreme sağlığı, hane finansmanı ve toplumsal yaşama katılım konularındaki karar alma gücünü de azaltıyor. Kendi kararlarını alıp uygulayabilme anlamına gelen özne olma gücü, kız çocukları maddi ve toplumsal açıdan başkalarına bağımlı olduğunda özellikle kısıtlanabiliyor.
Ergen annelerden doğan çocukların yetersiz beslenme, daha düşük eğitim düzeyine ulaşma, hastalık ve ölüm riskiyle karşılaşma olasılığı daha yüksek. Eğitimi ve kazanç fırsatları kısıtlanmış bir anne, çocuklarının ihtiyaç duyduğu kaynakları sağlamakta daha fazla zorlanabilir. Böylece yoksulluk ve dezavantajlar sonraki kuşağa aktarılabilir.
Eğitim ve maddi destek umut veriyor
Bangladeş’in önleme çabaları; yasal reformları, farkındalık kampanyalarını, eğitim teşviklerini ve kızlara hayatları üzerinde daha fazla kontrol vermeyi amaçlayan programları kapsıyor. Bu çabaların etkisi topluluklara ve gelir gruplarına göre değişiyor; dolayısıyla program tasarımında yerel koşullar önemli.
Kızlara burs sağlayan Kızlar İçin Ortaöğretim Destek Programı, pilot bölgelerde çocuk yaşta evlilik oranını yüzde 11 düşürdü. Burs, okula devam masraflarının karşılanmasına yardımcı olarak evliliği düşünen aileler için eğitimi sürdürmeyi daha karşılanabilir kılabiliyor.
Koşullu nakit transferleri ve başka mali teşvikler de umut verici sonuçlar ortaya koydu. Bu ödemeler, kızın okula devam etmesi ya da evliliğini ertelemesi gibi bir koşulun yerine getirilmesi karşılığında ailelere destek sağlıyor.
Yoksulluk Eylem Laboratuvarının yaptığı randomize bir değerlendirme, evliliği erteleme koşuluna bağlı mali teşviklerin çocuk yaşta evlilikleri ve ergenlik döneminde çocuk sahibi olmayı azalttığını, kızların eğitim düzeyini ise artırdığını ortaya koydu. Randomize değerlendirmeler, araştırmacıların etkileri ölçmesine yardımcı olmak için programdan yararlanan grupları yararlanmayan gruplarla karşılaştırıyor.
Güçlendirme programları, ekonomik destek ve toplum katılımıyla birleştirilmediğinde tek başına sınırlı etki gösterdi. Bir kızın özgüven ve beceriler geliştirmesine yardımcı olmak önemli; ancak hane giderleriyle akraba ya da komşuların baskısı, onun okula devam edip etmeyeceğini veya evlenip evlenmeyeceğini yine belirleyebilir.
Araştırmalar, yerel istihdam fırsatlarına bağlı farklılıklara da işaret ediyor. Kadınların iş gücüne katılımının düşük olduğu yerlerde güçlendirme programları daha etkili olabilirken, daha iyi iş olanaklarının bulunduğu yerlerde akademik beceri eğitimi daha fazla etki gösterebilir. Programların, kızların kendi topluluklarında gerçekçi biçimde izleyebilecekleri seçeneklere göre tasarlanması gerekiyor.
Toplumun katılımı evlilik kararlarını değiştirebilir
UNFPA’nın Rangpur’da 500 imamın katılımıyla yürüttüğü bir kampanya, bir yıl içinde çocuk yaşta evlilikleri yüzde 18 azalttı. Dinî liderler, evliliğe ve kızların toplumdaki yerine ilişkin yerel beklentilerden güçlü biçimde etkilenen ailelere ulaşabiliyor.
Medya kampanyaları, dinî liderlerle ortaklıklar ve gençlerin öncülük ettiği girişimler zararlı inanışlara meydan okuyup toplumsal cinsiyet eşitliğini teşvik edebilir. Sürekli toplum katılımı, aileleri evliliği ertelemeleri için destekler ve onları toplumsal baskıya tek başlarına karşı koymak zorunda bırakmaz.
CARE’in Tipping Point Girişimi, eşitsiz toplumsal cinsiyet ilişkilerini değiştirmek üzere toplumların öncülük ettiği müdahalelerin kızların özne olma gücünü artırabileceğini, ilişkileri dönüştürebileceğini ve çocuk yaşta evliliğin arkasındaki normları zayıflatabileceğini gösterdi. Bu çalışmalar, toplulukların kızlardan beklentilerinin yanı sıra karar alma gücünün kimde olduğunu da ele alıyor.
Evlilik kararlarında çoğu zaman önemli rol oynadıkları için erkekler ve oğlan çocukları da sürece dâhil edilmeli. Babaların, olası eşlerin ve nüfuz sahibi diğer kişilerin tutumlarının değişmesi, eğitimine devam etmek isteyen kızları destekleyebilir.
Bangladeş’in iklim uyum programlarında da kızların koşullarına benzer biçimde dikkat edilmeli. Afetler sırasında eğitimin sürdürülmesi, gelirini kaybeden ailelerin desteklenmesi ve kızların planlamaya katılması, erken evliliği bir hayatta kalma stratejisi gibi gösteren koşulları ele alabilir.
İki kız çocuğunun hikâyesi, nelerin tehlikede olduğunu gösteriyor
COVID-19 salgını sırasında Bangladeş Çocuk Yardım Hattı 1098’e, yaklaşan evlilikleri durdurmak için yardım isteyen kızlardan çok sayıda çağrı geldi. Bu çağrılar, aile düğün hazırlıklarına başlamışken koruma talep edebilmek için erişilebilir bir yolun önemini gösterdi.
Cumilla bölgesinde yaşayan 16 yaşındaki bir kızın yardım hattını araması, yerel yetkililerin koordineli biçimde harekete geçmesini sağladı. Evliliği engellendi ve eğitimine devam edebildi. Müdahale hem o sıradaki güvenliğini hem de okulda kalma fırsatını korudu.
Rukhsar Begum ise farklı bir sonuçla karşılaştı. Nehir kıyısı erozyonu nedeniyle yerinden edilen Begum, ailesi evini kaybettikten sonra 15 yaşında evlendirildi. Yaşadıkları, iklim değişikliğinden etkilenen bölgelerde, barınak ve gelir kaybının evlilik kararlarını öne çekebildiği binlerce kızın karşı karşıya olduğu baskıları yansıtıyor.
Bangladeş’in müdahalesi her iki durumdaki kızlara da ulaşmalı: düğünü durdurmak için acil yardıma ihtiyaç duyanlara ve aileleri ekonomik kayıplar nedeniyle evliliğe yönelenlere. Yardım hatları ve yetkililer tek tek vakalara müdahale edebilir; eğitim, sosyal koruma ve süreklilik taşıyan toplum çalışmaları ise bu vakalara yol açan baskıları ele alır.
Çocuk yaşta evliliğin sona erdirilmesi, insan haklarının korunması, toplumsal cinsiyet eşitliğinin geliştirilmesi ve ülkenin kalkınmasının desteklenmesi açısından temel önem taşıyor. Kızlar için bunun somut kazanımları; okulu bitirme, reşit olmadan hamile kalmama, kendi hayatlarıyla ilgili kararları alabilme ve yetişkinliğe daha fazla seçenekle adım atma fırsatıdır.
Önemli Noktalar
- 26 Haziran 2025 itibarıyla UNICEF, BM Kadın Birimi ve Plan International’dan aktarılan veriler, Bangladeş’te 18 yaşından önce evlenme oranının yüzde 51,4 olduğunu gösteriyor. Bu, Asya’daki en yüksek ve dünya genelindeki ilk 10 oran arasında.
- Asgari evlenme yaşı kadınlar için 18, erkekler için 21; ancak 2017 tarihli yasa “özel durumlarda” istisnalara izin veriyor.
- Yoksulluk, başlık parası talepleri, aile onuruna ilişkin beklentiler ve kızların sınırlı fırsatları çocuk yaşta evliliğin sürmesine katkıda bulunuyor.
- İklim felaketleri ve COVID-19; yerinden edilme, gelir kaybı ve eğitimin kesintiye uğraması yoluyla baskıyı artırdı.
- Erken evlilik sağlık, eğitim, güvenlik ve bağımsızlık açısından risk oluşturuyor; sonraki kuşakların çocuklarını da etkiliyor.
- Okul bursları, evliliği erteleme teşvikleri, toplumun katılımı ve erişilebilir koruma hizmetleri umut verici sonuçlar gösterdi.
- Önleme programlarının yerel istihdam fırsatlarını, hane ihtiyaçlarını ve afet risklerini dikkate alması gerekiyor.






