Hak Savunucuları Harekete Geçilmesini İsterken Bangladeş’te Çete Saldırılarında Ölenlerin Sayısı 179’a Ulaştı

9 dakikalık okuma
Deeply Concerned About Reports Of Violence In Bangladesh: US

179 ölüm ve hesap verme çağrıları

Bangladeş’in önde gelen insan hakları kuruluşlarından Ain o Salish Kendra’nın (ASK) verilerine göre, Ağustos 2024 ile Haziran 2025 arasında Bangladeş’te çete saldırılarında en az 179 kişi öldürüldü. Kuruluş, aylık ortalamanın 17,9 ölüm olduğunu ve bunun son on yılın en yüksek düzeyiyle önceki yılların çok üzerinde bulunduğunu bildirdi.

İçindekiler
  1. 179 ölüm ve hesap verme çağrıları
  2. Siyasi çalkantı korumayı nasıl zayıflattı?
  3. Saldırılar ve aksaklıkların zaman çizelgesi
  4. Siyasi intikam ve ailelere bedeli
  5. Dini mekânlar, kadın sporları ve hırsızlık iddiaları
  6. Söylentiler ve toplu öfke şiddeti nasıl yayıyor?
  7. Hesap verebilirlik neden temel kaygı olmayı sürdürüyor?
  8. Hükümetin güvenceleri ve daha geniş ölüm bilançosu
  9. Hak savunucuları yetkililerden ne istiyor?
  10. Öne Çıkanlar

26 Haziran 2025’e gelindiğinde şiddet, kamusal yaşamın tekrar eden bir parçası hâline gelmişti. Kalabalıklar suç işlemekle itham edilen kişilere, siyasi muhaliflere ve dini mekânlara saldırıyordu. Bazı saldırılar güvenlik güçlerinin gözleri önünde gerçekleşti. İnsan hakları grupları, avukatlar ve sivil toplum kuruluşları; sınırlı hesap verme süreçlerinin izlediği tekrarlanan saldırıların, şiddeti giderek daha kabul edilebilir gösterdiği uyarısında bulundu.

Eski Baş Seçim Komiseri KM Nurul Huda’ya 22 Haziran’da düzenlenen saldırı, sorunu açık biçimde gözler önüne serdi. Bir grup erkek, Dakka’nın Uttara semtindeki evine girerek Huda’ya saldırdı, boynuna ayakkabılardan bir çelenk taktı ve polise teslim etmeden önce yüzüne vurdu. Saldırının videosu internette hızla yayıldı ve kamuoyunda öfkeye yol açtı.

Huda’ya yapılanlar, ölü sayısının ötesine uzanan bir kaygıyı ortaya koydu: Kalabalıklar, yargı sistemi herhangi bir suçlamayı ele almadan önce bir kişiyi herkesin gözü önünde cezalandırabiliyordu. Adil yargılanma ilkesi, suçlamaların yasal usullerle soruşturulup karara bağlanmasını ve sanığa yanıt verme fırsatı tanınmasını gerektirir. Kalabalıkların verdiği cezalar, bu sürecin yerini olay yerinde toplanan kişilerin kararlarına bırakıyor.

Geçici hükümet çete şiddetini kınamış ve önlem alma sözü vermişti. Hak savunucuları açıklamalardan fazlasını talep ediyordu: Saldırıya uğrayanların derhâl korunması, sorumluların belirlenmesini sağlayacak soruşturmalar ve kamuoyunun ilgisi dağıldıktan sonra da sürdürülecek kovuşturmalar.

Reklam

Siyasi çalkantı korumayı nasıl zayıflattı?

Awami Birliği hükümetinin Ağustos 2024’te düşmesi bir güç boşluğu yarattı. Yaklaşık iki hafta boyunca polis büyük ölçüde ortalıkta yoktu ve bu dönemde çete saldırıları arttı. Suç işlediği iddia edilen kişiler, siyasi muhalifler, dini azınlıklar ve olayla ilgisi olmayan kişiler hedef hâline geldi.

Geçici yönetimi çevreleyen siyasi belirsizlik de devlet kurumlarına duyulan güveni zayıflattı. İnsanlar polis ve mahkemelerin karşılık vereceğine inanmadığında, bazıları cezayı kendi elleriyle vermeye yöneliyor. Hak grupları ve analistler şiddetteki artışı bu güven kaybına, devlet mekanizmasının zayıflamasına ve giderek büyüyen bir kanunsuzluk algısına bağladı.

Polisin müdahalesi bazı durumlarda zararı önlemek için çok geç kaldı. Başka vakalarda yetkililer ancak sosyal medyada tepki büyüdükten sonra harekete geçti. Güvenlik güçlerinin kalabalıkların insanlara veya mülklere saldırmasını izlemekle yetindiği belgelenmiş vakalar da vardı.

Bangladeş’te çete adaleti Ağustos 2024’ten önce de görülüyordu. Bugünkü kaygı, saldırıların ölçeğinin ve sıklığının artmasının yanı sıra, tekrar tekrar yaşanmasının kamuoyunun her yeni saldırı karşısındaki tepkisini köreltme ihtimaliydi.

Yüksek Mahkeme’de görevli kıdemli avukat Jyotirmoy Barua, tekrar eden hoşgörünün mevcut duruma nasıl katkıda bulunduğunu şöyle anlattı:

Birbiri ardına yaşanan olaylara sürekli göz yumulması bugünkü duruma yol açtı.

Saldırılar ve aksaklıkların zaman çizelgesi

Şiddet birkaç aya yayıldı ve farklı biçimler aldı. Bazı saldırılar önceki hükümetin çöküşünün ardından yaşanırken, diğerleri hırsızlık suçlamaları, dini uygulamalarla ilgili anlaşmazlıklar veya kamusal faaliyetleri kısıtlama girişimleriyle bağlantılıydı.

  • Ağustos 2024: Awami Birliği hükümeti düştü, polis yaklaşık iki hafta boyunca büyük ölçüde ortalıkta yoktu ve çete saldırıları arttı.
  • Ağustos ve Eylül 2024: Dini buluşmalarda kullanılan 70’ten fazla türbe ve akhra saldırıya uğradı, tahrip edildi veya yağmalandı.
  • Eylül 2024: Eski iktidar partisinin üyelerine yönelik intikam saldırıları sırasında eski öğrenci lideri Abdullah Al Masud dövülerek öldürüldü.
  • 22 Haziran 2025: Eski Baş Seçim Komiseri KM Nurul Huda, Dakka’nın Uttara semtindeki evinde saldırıya uğradı ve ardından polise teslim edildi.
  • 26 Haziran 2025 itibarıyla: ASK verilerine göre Ağustos 2024 ile Haziran 2025 arasında çete saldırılarında en az 179 kişi öldü.

Olaylar, kalabalıkların ceza vermek ya da başkalarını bir faaliyeti durdurmaya zorlamak için aynı yöntemi, kimliği ve koşulları birbirinden çok farklı kişilere karşı kullandığını gösteriyor.

Reklam

Siyasi intikam ve ailelere bedeli

Awami Birliği üyeleri, partinin iktidarı kaybetmesinin ardından artan intikam saldırılarının hedefi oldu. Eski öğrenci lideri Abdullah Al Masud, Eylül 2024’te öldürülenler arasındaydı.

Masud’un eşi Beauty Ara, doğum yaptıktan hemen sonra eşinin ölümüyle yüzleşmek zorunda kaldığını anlattı:

Daha yeni doğum yapmıştım ama kocamı görmek için morga koştum.

Anlattıkları, saldırıya uğrayan kişinin ötesine uzanan zararı gözler önüne seriyor. Bir cinayet, yakınlarını yas ve travmayla baş başa bırakıyor; aileler çoğu zaman yanıt ve hukuki yardım arayışını da sürdürüyor.

Huda 22 Haziran’daki saldırıdan sağ kurtuldu ancak saldırıda fiziksel şiddetin yanı sıra herkesin önünde aşağılanma da vardı. Boynuna takılan ayakkabı çelengi, yüzüne aldığı darbeler ve videonun yayılması, ona yapılanları çok daha geniş bir kitlenin gözleri önüne serdi.

Kalabalıkların hedef belirlemesinde siyasi aidiyet de etkiliydi. Dini kimlik ve toplumsal statü de kimin tehditlerle karşı karşıya kaldığını şekillendirdi. Hak grupları, bu saldırıların mevcut ayrışmaları derinleştirirken insanların hedef seçilme korkusuyla yaşamasına yol açabileceği uyarısında bulundu.

Dini mekânlar, kadın sporları ve hırsızlık iddiaları

Ağustos ve Eylül 2024’te 70’ten fazla türbe ve akhra saldırıya uğradı, tahrip edildi veya yağmalandı. Başdanışmanlık Basın Ofisi, en az 40 türbeye yönelik saldırılarla bağlantılı 23 kişinin tutuklandığını bildirdi. Açıklamadaki yer sayısı, türbe ve akhralara ilişkin daha geniş toplamdan daha düşüktü.

Rangpur, Dinajpur ve Joypurhat’taki kadın futbol maçları, etkinliklerin dini kurallara aykırı olduğunu öne süren gruplarca engellendi. Maçlar ancak yetkililerin güvenliği sağlamak için müdahale etmesinin ardından oynanabildi. Bu olaylar, kalabalık baskısının kamusal yaşama katılımı denetlemek için de kullanıldığını gösterdi.

Diğer saldırılar, çoğu zaman kanıt veya adil yargılanma süreci olmaksızın yöneltilen hırsızlık, dine hakaret veya başka suç iddialarıyla başladı. Zihinsel engelli bir adam olan Tofazzal Hossain, hırsız olduğundan şüphelenen üniversite öğrencileri tarafından dövülerek öldürüldü.

Bu vakalarda şüphe, cezalandırmanın dayanağı hâline geldi. Bir suçlamayı yetkililere bildirip soruşturma yürütülmesine izin vermek yerine kalabalık, suçladığı kişiye saldırdı. İddia yasal yollarla incelenmeden önce sonuç ölümcül olabiliyordu.

Reklam

Söylentiler ve toplu öfke şiddeti nasıl yayıyor?

Sosyal medya, duyuruların ve söylentilerin hızla yayılmasını sağladı; kimi zaman doğrulanmamış suçlamalar etrafında kalabalıkların toplanmasına yol açtı. Tekrar tekrar paylaşılan bir iddia, yetkililer ne olduğunu araştırmadan önce insanları olay yerine çekebiliyordu.

Çevrimiçi ilginin bir başka etkisi de vardı: Videolar ve kamuoyunda oluşan öfke, zaman zaman polisi harekete geçmeye itti. Huda’ya yönelik saldırı videoya kaydedilip geniş çapta yayıldı ve kınamalara yol açtı. Başka olaylarda yetkililer ancak internetteki tepki kendilerini müdahaleye zorladıktan sonra harekete geçti.

Şiddet; hesaplaşma, toplumsal normları dayatma ve toplu öfkeyi dışa vurma dâhil çeşitli amaçlarla kullanıldı. Bu çeşitlilik, sorunun siyasi figürleri, dini toplulukları, spor yapan kadınları ve sıradan suçlarla itham edilen kişileri neden etkilediğini açıklamaya yardımcı oluyor.

Bazı analistler, belirli grupların geçici hükümeti istikrarsızlaştırmak veya merkezi otoritenin zayıf olduğu bir dönemde eski hesapları kapatmak için çete şiddetinden yararlandığını öne sürdü. Diğerleri ise duyarsızlaşma uyarısında bulundu; yani insanların tekrarlanan şiddete alışıp bunu yaşamın olağan bir parçası olarak kabul etmeye başlayabileceğini belirtti.

ASK’ın kıdemli üyelerinden Abu Ahmed Faijul Kabir, cinayetleri toplumsal tutumlardaki daha geniş bir değişime bağladı:

Linçler ve kalabalıkların dövme eylemleri, toplumda büyüyen hoşgörüsüzlüğü ve radikalleşmeyi yansıtıyor.

Hesap verebilirlik neden temel kaygı olmayı sürdürüyor?

Hak örgütleri, faillerden çok azının tutuklandığını, daha da azının yargılandığını veya mahkûm edildiğini bildirdi. Bazı vakalarda şüpheliler, eylemlerini tekrarlamayacaklarına söz verdikten sonra serbest bırakıldı. Kamuoyunun ilgisi azaldıkça başka davalar sessizce kapatıldı.

Tutuklama, kovuşturma ve mahkûmiyet farklı aşamalardır. Tutuklama şüphelinin gözaltına alınmasını, kovuşturma bir suçlamanın mahkemeye taşınmasını, mahkûmiyet ise mahkemenin suçluluk kararı vermesini ifade eder. Hak savunucuları, davaların ilk müdahalenin ardından sona ermek yerine adil yasal süreçlerden geçmesini istiyordu.

Önde gelen insan hakları avukatı Sara Hossain, hükümetin hareketsizliğini eleştirerek İçişleri Bakanlığını somut bir girişimde bulunmaya çağırdı:

Her vakada hükümetin hareketsiz kaldığını görüyoruz. Buna müsamaha göstermeyeceklerini söylüyorlar. Peki, müsamaha göstermemek tam olarak ne demek? Kalabalıklar 179 kişiyi döverek öldürmüşken İçişleri Bakanlığı özel bir girişimde bulunmalı. Bu olaylara karışanlar belirlenmeli. Hükümet şimdi harekete geçmeli. Aksi takdirde bu durum sona ermeyecek.

Hossain’in talebi, olaya karışanların belirlenmesi ve haklarında işlem yapılması üzerine odaklanıyordu. Hak grupları ve hukuk uzmanları, hızlı ve kararlı karşılık verilmemesinin kalabalıklarda ceza görmeyecekleri beklentisini güçlendirdiğini savundu.

Reklam

Hükümetin güvenceleri ve daha geniş ölüm bilançosu

İçişleri Danışmanı Jahangir Alam Chowdhury, hükümetin çete şiddetini durduramadığını kabul etti. Muhabirlere olayların sıklığının azaldığını söyleyen Chowdhury, ihmalkâr davrandığı tespit edilen güvenlik güçleri personelinin cezalandırılacağını belirtti.

Kovuşturmalarla ilgili ayrıntı istendiğinde Chowdhury şöyle dedi:

Kesin sayıyı bilmiyorum… Ancak çok sayıda kişi hakkında işlem yapıldı.

Bu yanıtta kovuşturmalara ilişkin kesin bir sayı verilmedi. Hükümet işlem yaptığını söylese de hesap verebilirlik tablosunun temel bir unsuru açıklığa kavuşmadı.

Uluslararası gözlemciler de cinayetlerdeki artıştan kaygı duyduklarını belirtti. Hak grupları, 2024’te çete cinayetlerinin önceki beş yılın ortalamasının üç katına çıktığını belgeledi. Manabadhikar Songskriti Foundation ile Human Rights Support Society, yalnızca 2024 yılı içinde kalabalıklarla bağlantılı 140’tan fazla ölüm kaydetti.

Bu veriler farklı dönemleri kapsıyor: Söz konusu iki kuruluş 2024 takvim yılı içindeki ölümleri sayarken ASK’nın 179 rakamı Ağustos 2024 ile Haziran 2025 arasını kapsıyor. Beş yıllık karşılaştırma, 2024’teki ölüm sayısının yakın geçmişteki yıllık ortalamanın ne kadar üzerine çıktığını gösteriyor.

Tekrarlanan saldırılar kurumlara duyulan güveni aşındırdı, korku ve belirsizlik yarattı. Kalabalıklar kimin cezalandırılacağına karar verebildiğinde, siyasi muhalifler, dini azınlıklar ve sıradan vatandaşlar için yasa koruması daha az güvenilir hâle geldi.

Hak savunucuları yetkililerden ne istiyor?

Hak savunucuları ve hukuk uzmanları, her olayla ilgili hızlı ve şeffaf soruşturmalar yürütülmesini istedi. Önerileri arasında faillerin belirlenmesi ve adil usullerle mahkemeye çıkarılması, kamuoyunun ilgisi başka yöne kaydığında davaların terk edilmemesi de vardı.

Polis reformu da öncelikler arasındaydı. Polislerin vatandaşları koruyup yasaları uygulayabilmesi, ancak görevlerini yerine getirmediklerinde hesap vermesi gerekiyordu. Polis komisyonu kurulması ve anlamlı reformlar yapılması yönündeki çağrılar bugüne kadar karşılıksız kaldı.

Yanlış bilgilendirmeye karşı koymak, hoşgörüyü teşvik etmek ve insanları şüpheli suçları yetkililere bildirmeye yönlendirmek için kamuoyu bilinçlendirme kampanyaları önerildi. Siyasi liderlerden çete şiddetine müsamaha gösterilmeyeceği ve herkesin yasal muamele ile korunma hakkına sahip olduğu yönünde tutarlı mesajlar vermeleri istendi.

Kurbanların ve ailelerinin hukuki, tıbbi ve psikolojik desteğe de ihtiyacı vardı. Bir aile ölümün yasını tutarken ya da hayatta kalan biri yaralarını ve herkesin önünde aşağılanmanın etkilerini atlatmaya çalışırken, bu ihtiyaçlar saldırı sona erdikten sonra da devam ediyordu.

Reklam

Yüksek Mahkeme’de görevli kıdemli avukat Barua, hedef alınan kişinin kimliğinin saldırının suç niteliğini değiştirmediğini söyledi:

Çete şiddeti, hangi biçimde olursa olsun, ciddi bir suçtur. İster Şibir üyesi olduğundan şüphelenilen bir kişiyi, ister Awami Birliği üyesini, ister hırsızları veya soyguncuları hedef alsın, suç olmaya devam eder.

Önerilen müdahale, acil korumayla kalıcı hesap verebilirliği bir araya getiriyordu: Saldırılar sırasında polis müdahalesi, sonrasında adil soruşturmalar, zarar görenlere destek ve herkes için aynı yasal korumaları savunan siyasi liderlik.

Öne Çıkanlar

  • ASK, Ağustos 2024 ile Haziran 2025 arasında çete saldırılarında en az 179 ölüm kaydetti; aylık ortalamanın 17,9 olduğunu ve bunun son on yılın en yüksek düzeyi olduğunu bildirdi.
  • Awami Birliği hükümetinin düşmesi ve polisin yaklaşık iki hafta boyunca ortalıkta bulunmaması şiddetteki artışa katkıda bulundu.
  • Hedefler arasında siyasi figürler, dini mekânlar, kadın futbol etkinlikleri ve suç işlemekle itham edilen kişiler vardı.
  • KM Nurul Huda, 22 Haziran 2025’te Uttara’daki evinde saldırıya uğradı ve polise teslim edildi.
  • Hak örgütleri az sayıda tutuklama, daha da az kovuşturma veya mahkûmiyet olduğunu bildirdi; İçişleri Danışmanı kesin bir kovuşturma sayısı vermedi.
  • Hak savunucuları soruşturmalar, polis reformu, yanlış bilgilendirmeyle mücadele, tutarlı siyasi liderlik ve mağdurlara destek çağrısında bulundu.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir