İki hükümet, giderek derinleşen bir karşı karşıya geliş
Çin ile Tayvan, 23 milyon kişinin yaşadığı bir adanın geleceğine kimin karar verme hakkı olduğu konusunda karşı karşıya geliyor. Pekin, Tayvan'ın kendi toprağı olduğunu öne sürüyor ve ada çevresindeki askerî baskıyı artırıyor. Tayvan Devlet Başkanı Lai Ching-te ise adanın geleceğinin, hükümeti Çin Halk Cumhuriyeti'nden bağımsız olarak faaliyet gösteren sakinlerine ait olduğunu söylüyor.
İçindekiler
- İki hükümet, giderek derinleşen bir karşı karşıya geliş
- Tarih anlaşmazlığın parçası hâline nasıl geldi?
- Lai, Pekin'in tarih anlatısına neden karşı çıkıyor?
- BM kararı ve Tek Çin politikaları ne anlama geliyor?
- Askerî baskı, siyasi iddiaları günlük risklere dönüştürüyor
- İç siyaset her iki tarafta da tutumları sertleştiriyor
- Washington'ın taahhütleri ve bilinçli belirsizlik
- Barış güvenceleri neden sorgulanıyor?
- Çatışma riskleri işgal ihtimalinin ötesine uzanıyor
- Önemli Noktalar
26 Haziran 2025 itibarıyla bu karşı karşıya geliş; tarih anlatılarının çatışmasını, uluslararası anlaşmazlıkları ve askerî baskının kazara bir çatışmaya yol açma ihtimalinin artmasını bir araya getiriyor. Pekin ve Taipei'deki liderler, bir bölgeyi yönetme yetkisi anlamına gelen egemenlik konusundaki söylemlerini sertleştirirken, ABD dışarıdaki en etkili güç olmayı sürdürüyor.
Temel çelişki açık: Çin Komünist Partisi (ÇKP), 1949'da ana karada Çin Halk Cumhuriyeti'ni (ÇHC) kurdu, ancak ÇHC Tayvan'ı hiçbir zaman yönetmedi. Buna rağmen Pekin, adayı kontrolü altına almayı ulusal birlik meselesi olarak görüyor. Resmî adı Çin Cumhuriyeti (ÇC) olan Tayvan ise egemenliğinin dayanağı olarak kendi hükümetini, anayasasını ve tarihsel gelişimini gösteriyor.
Bir savaşın sonuçları Tayvan Boğazı'nın çok ötesine uzanır. Ada stratejik bir konumda bulunuyor ve küresel ekonomide kullanılan çipleri sağlayan yarı iletken üretiminde merkezi bir rol oynuyor. Yakın vadeli tehlike bir işgal ihtimaliyle de sınırlı değil: askerî tatbikatlar, abluka, siber saldırılar ya da denizde yaşanacak bir karşılaşma Çin, Tayvan ve ABD'nin dahil olduğu bir krizi tetikleyebilir.
Tarih anlaşmazlığın parçası hâline nasıl geldi?
Pekin, iddiasını yüzyıllara yayılan tarihsel bağlara ve II. Dünya Savaşı sırasında yapılan anlaşmalara dayandırıyor. MS 239'a tarihlenen Çin kayıtlarında Tayvan'a düzenlenen seferlerden söz ediliyor. Çin hükümeti, adanın üzerindeki kadim egemenliğine ilişkin anlatısını desteklemek için bu kayıtları öne çıkarıyor.
Tayvan daha sonra Hollanda ve İspanya sömürge yönetiminde kaldı, ardından Qing Hanedanı tarafından yönetildi. Qing hükümeti, 1895'te Birinci Çin-Japon Savaşı'nın ardından Tayvan'ı Japonya'ya devretti. Pekin için bu kayıp, Çin'in yabancı güçlerin hâkimiyeti altına girmesi ve zayıflamasıyla ilgili ulusal anlatının bir parçası olmayı sürdürüyor.
1943 tarihli Kahire Bildirisi ile 1945 tarihli Potsdam Bildirisi, Tayvan da dahil olmak üzere Japonya'nın aldığı toprakların Çin'e iade edilmesini öngörüyordu. Japonya'nın II. Dünya Savaşı'ndaki yenilgisinin ardından, o dönemde Çin'in tanınan hükümeti olan ÇC, 1945'te Tayvan'ın kontrolünü devraldı.
Çin İç Savaşı daha sonra siyasi otoriteyi boğazın iki yakasına böldü. 1945 ile 1949 arasında Mao Zedong liderliğindeki ÇKP, Milliyetçi Kuomintang (KMT) hükümetini yenilgiye uğrattı. KMT Tayvan'a çekilerek ÇC'nin tüm Çin'in meşru hükümeti olduğu iddiasını sürdürürken, ÇKP ana karada ÇHC'yi kurdu.
Temel tarihler, tarihsel anlaşmazlığın nasıl geliştiğini gösteriyor:
- MS 239: Çin kayıtlarında Tayvan'a düzenlenen seferlerden söz ediliyor; Pekin tarihsel iddiasını desteklemek için bu kayıtlara atıfta bulunuyor.
- 1895: Qing Hanedanı, Birinci Çin-Japon Savaşı'nın ardından Tayvan'ı Japonya'ya devrediyor.
- 1943 ve 1945: Kahire ve Potsdam bildirileri, Japonya'nın aldığı toprakların iadesini ele alıyor.
- 1945: Japonya'nın yenilgisinin ardından ÇC, Tayvan'ın kontrolünü devralıyor.
- 1949: KMT hükümeti yenilerek Tayvan'a çekilirken ÇKP, ÇHC'yi kuruyor.
- 1971: Birleşmiş Milletler, Çin'in koltuğunu Taipei'den Pekin'e devrediyor.
Lai, Pekin'in tarih anlatısına neden karşı çıkıyor?
Lai, Tayvan tarihinin ana kara tarihinin bir uzantısından ibaret olmadığını savunuyor. Tayvan halkının yerli Avustronezya kökenlerine ve adanın Japon yönetimi altındaki deneyimine, farklı bir kimliğin ve tarihsel güzergâhın kanıtları olarak işaret ediyor.
Tayvan Devlet Başkanı ayrıca ÇC'nin ÇHC'den önce kurulduğunu savunuyor. Bu görüş, kurumsal tarihle güncel bir siyasi iddiayı bir araya getiriyor: Tayvan'da yaşayan 23 milyon kişi kendi geleceğine karar vermeli. Pekin ise adanın geleceğini Çin'in egemenliğiyle ilgili bir mesele olarak görüyor.
Çin yönetimi, Tayvan'ı ulusal zayıflık ve yabancı güçlerin hâkimiyetiyle ilişkilendirilen aşağılanma yüzyılı anlatısının içine yerleştiriyor. Tayvan'ın 1895'te Japonya'ya kaybedilmesi bu anlatının başlıca örneklerinden biri. Tayvan'ı Pekin'in kontrolüne almak, ulusal onuru ve toprak bütünlüğünü yeniden tesis etmenin bir parçası olarak sunuluyor.
Lai, bu yaklaşımın tutarlılığını sorguluyor. Tarihsel sınırları yeniden tesis etmeyi amaçlayan bir politikanın, 19. yüzyılda Rusya'ya ve başka güçlere devredilen toprakların da geri istenmesini gerektireceğini savunuyor. Lai'ye göre Pekin'in Tayvan'a odaklanması, bunun yerine uluslararası düzeni değiştirme ve bölgede hâkimiyet kurma amacı taşıyor.
BM kararı ve Tek Çin politikaları ne anlama geliyor?
1971'de alınan Birleşmiş Milletler kararı, taraflar arasındaki önemli anlaşmazlık noktalarından biri olmayı sürdürüyor. Kararla Çin'in koltuğu, Taipei'deki ÇC hükümetinden Pekin'deki ÇHC hükümetine devredildi. Çin hükümeti bu kararı Tayvan üzerindeki iddiasının hukuki dayanağı olarak gösteriyor.
Tayvanlı liderler, kararın BM'de Çin'i kimin temsil ettiğini belirlediğini, Tayvan üzerindeki egemenliğin ise ayrı bir mesele olduğunu savunuyor. Dolayısıyla anlaşmazlık, hem uluslararası bir kararın ifadesi ve anlamıyla hem de adayı kimin temsil edebileceğine ilişkin daha geniş soruyla ilgili.
ABD dahil ülkelerin çoğu, Tayvan'ı egemen bir devlet olarak resmen tanımıyor. Taipei ile resmî diplomatik ilişkileri sürdüren ülke sayısı yalnızca birkaç. Pekin, artan ekonomik ve diplomatik nüfuzunu kullanarak ülkeleri ve uluslararası kuruluşları Tayvan'ı dışlamaya zorluyor.
Washington, ÇHC'yi Çin'in tek yasal hükümeti olarak tanıyor. Tek Çin politikası kapsamında Pekin'in tek bir Çin olduğu yönündeki tutumunu kabul ediyor, ancak Çin'in Tayvan üzerindeki egemenliğini açıkça tanımıyor. ABD, Taipei ile gayriresmî ilişkilerini sürdürüyor ve Tayvan'a savunma amaçlı silahlar satıyor.
Bu düzenlemeler, Tayvan'ın kendi hükümeti ve kurumları olmasına karşın resmî diplomatik tanınmasının sınırlı kalmasına yol açıyor. Ayrıca egemenliğe ilişkin bir açıklamanın, yabancı bir ziyaretin ya da silah satışının neden büyük bir karşı karşıya gelişe dönüşebildiğini de açıklıyor: Her taraf bu tür adımları Tayvan'ın statüsüne ilişkin farklı bir anlayışla değerlendiriyor.
Askerî baskı, siyasi iddiaları günlük risklere dönüştürüyor
Çin, son yıllarda büyük çaplı askerî tatbikatlar, savaş uçaklarının Tayvan'ın hava savunma tanımlama bölgesine sık sık girmesi ve deniz manevralarıyla Tayvan çevresindeki askerî faaliyetlerini artırdı. Hava savunma tanımlama bölgesi, güvenlik amacıyla uçakların kimliklerinin belirlendiği ve izlendiği alandır.
Pekin, bu operasyonları Tayvan hükümetinin ayrılıkçı olarak gördüğü adımlarına bir yanıt olarak sunuyor. Tatbikatlar, gerekirse güç kullanarak birleşmeyi sağlama kararlılığını da gösteriyor. Tayvan açısından ise aynı operasyonlar hükümeti ve silahlı kuvvetleri üzerinde baskı kuran tehditkâr eylemler.
Tayvan İşleri Ofisi sözcüleri de dahil olmak üzere Çinli yetkililer, zaten Çin toprağı olarak gördükleri bir bölgeyi işgal etmenin mümkün olmadığını savunuyor. Bu ifadeler, olası askerî müdahaleyi bir iç mesele olarak çerçeveliyor ve Tayvan'ın ayrı bir egemen statüye sahip olduğu iddiasını reddediyor.
Tayvan Savunma Bakanı Wellington Koo ve diğer yetkililer, Çin'in tatbikatlarının kazara yaşanacak karşılaşmaların daha geniş bir çatışmaya dönüşmesi riskini artırdığı konusunda uyarıda bulundu. Uçakların ve gemilerin tekrarlanan operasyonları, bir hatanın ya da yanlış anlaşılan bir hareketin karşıt güçleri doğrudan karşı karşıya getirebileceği fırsatları çoğaltıyor.
Tayvan'ın savunma stratejisi, dağlık arazisinden, gelişmiş silahlarından ve ABD ile diğer ortaklarının desteğinden yararlanıyor. Coğrafya önem taşıyor; çünkü saldırı gücünü deniz üzerinden taşımak ve karaya çıktıktan sonra bu gücü desteklemeyi sürdürmek zorlu bir askerî harekât gerektirir.
Bu lojistik güçlükler, ABD'nin müdahale ihtimali ve insan hayatı ile ekonomi açısından doğurabileceği yıkıcı sonuçlar nedeniyle kapsamlı bir işgalin yakın vadede düşük ihtimal taşıdığı genel olarak değerlendiriliyor. Daha acil kaygı, siyasi kararları etkilemek için uygulanan baskının, liderlerin başlangıçta istemediği bir tırmanışa yol açabilmesi.
İç siyaset her iki tarafta da tutumları sertleştiriyor
Tayvan'ın Demokratik İlerleme Partisi (DPP), art arda üç cumhurbaşkanlığı seçimini kazandı. Parti, Tek Çin çerçevesini reddediyor ve Tayvan'ın egemenliğini savunuyor. Lai de selefi Tsai Ing-wen gibi demokratik değerleri ve Tayvan halkının kendi geleceğini belirleme hakkını vurguluyor.
Adadaki kamuoyu, hemen birleşme ile resmen bağımsızlık ilanı arasında basit bir tercihten daha karmaşık. Çoğunluk statükonun korunmasını, yani Tayvan'ın resmen bağımsızlık ilan etmeden fiilen kendi kendini yönetmeyi sürdürmesini destekliyor. Çin'le hemen birleşmeyi ya da Pekin'in askerî karşılık vermesine yol açabilecek resmî bir bağımsızlık ilanını destekleyenlerin oranı ise azınlıkta.
Bu tercih, fiilî bağımsızlığı gündelik siyasi yaşamın merkezine yerleştiriyor. Tayvan sakinleri zaten kendi hükümetleri altında yaşıyor; resmî statünün değiştirilmesi ise ciddi güvenlik riskleri doğurabilir. Mevcut düzeni korumak, boğazın karşı yakasından gelen baskıya rağmen bu yaşam biçimini sürdürmek anlamına geliyor.
Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, Tayvan'la birleşmeyi ülkenin başlıca ulusal hedeflerinden biri hâline getirdi. Bu hedefi, aşağılanma yüzyılını geride bırakmaya ve Çin'in küresel güç olarak konumunu yeniden tesis etmeye bağlıyor. Xi güç kullanma seçeneğini dışlamadı.
ÇHC'nin kuruluşunun yüzüncü yılı olan 2049, Tayvan'la birleşmeyi de içeren Çin rüyası için simgesel bir hedef niteliğinde. Açıklanan bu hedef, Tayvan'ı Çin'in ulusal yeniden yükselişine ilişkin çok daha geniş bir vizyona bağlıyor; askerî müdahale için herhangi bir tarih verilmiş değil.
Washington'ın taahhütleri ve bilinçli belirsizlik
ABD, Tayvan'ın en önemli dış güvenlik ortağı. Washington, Tayvan İlişkileri Yasası uyarınca savunma amaçlı silahlar sağlamakla ve Tayvan'ın güvenliğini tehlikeye atacak güç kullanımına karşı koyma kapasitesini sürdürmekle yükümlü.
ABD politikasında stratejik belirsizlik de yer alıyor. Basitçe ifade etmek gerekirse Washington, Çin'in Tayvan'a saldırması hâlinde askerî müdahalede bulunup bulunmayacağını belirsiz bırakıyor. Bu belirsizlik, hem Pekin'in hem de Taipei'nin güvenlik hesaplarının bir parçası.
Hem Trump hem de Biden yönetimleri, silah satışlarını artırarak ve üst düzey yetkililerin ziyaretlerini sağlayarak Tayvan'la bağlarını güçlendirdi. Pekin bu adımları sert biçimde eleştirdi; Washington'ı Çin'in iç işlerine karışmakla ve karşı çıktığı adımları teşvik etmekle suçladı.
Çin'in itirazları, Tayvan'la ilişkilerin Çin'in iç meseleleri arasında yer aldığı görüşünü yansıtıyor. Washington'ın desteği ise Taipei ile süregelen gayriresmî ilişkisini ve Tayvan İlişkileri Yasası kapsamındaki taahhütlerini yansıtıyor. Bu tutumlar, boğazın iki yakası arasındaki pek çok anlaşmazlıkta ABD'nin adımlarını odağa yerleştiriyor.
Japonya ve Avrupa Birliği üyeleri de çatışma ihtimalinden duydukları kaygıyı dile getirdi. Tayvan'ın konumu ve yarı iletken üretimindeki rolü, güvenliğini deniz taşımacılığına, imalata ve diğer ekonomilerin bağımlı olduğu tedarik zincirlerine bağlıyor. Bu nedenle bir karşı karşıya geliş, anlaşmazlıkta doğrudan toprak iddiası bulunmayan ülkeleri de etkiler.
Barış güvenceleri neden sorgulanıyor?
Çinli yetkililer, Çin'in başka bir ülkeyi hiçbir zaman işgal etmediğini söyledi ve askerî eylemlerini savunma amaçlı olarak nitelendirdi. Bu anlatı, ÇHC'nin Vietnam, Hindistan ve diğer ülkelerle yaşadığı askerî çatışmaların yanı sıra Güney Çin Denizi'ndeki toprak iddialarını güç kullanarak ileri sürme geçmişiyle yan yana duruyor.
Bu örnekler, Pekin'in Tayvan'la barışçıl birleşme istediğine dair güvencelerine ilişkin tartışmanın bir parçası. Çin'in güç kullanma seçeneğini dışlamayı sürdürmesi, askerî zorlamayı liderliğin kamuoyu önünde saklı tuttuğu seçenekler arasında bırakıyor.
Pekin'in Tayvan'a yönelik askerî eylemlerin iç mesele olacağı iddiası, karşı karşıya gelişin dilini de değiştiriyor. Tayvan böyle bir ihtimali ayrı yönetilen bir topluma saldırı olarak görürken Çin bunu egemenlik iddiası üzerinden tanımlıyor. Anlaşmazlık yalnızca kullanılan sözcüklerle sınırlı değil; her hükümetin kendi halkına ve diğer ülkelere davranışlarını nasıl açıkladığını da şekillendiriyor.
Tayvanlı liderler de bağlantılı bir sorunla karşı karşıya: Siyasi açıklamaların ardından şiddetlenebilen askerî baskıya yanıt verirken adanın demokratik sistemini ve özerkliğini savunmak. Pekin ise tutumunu ulusal kimlik ve yeniden yükseliş hedeflerine bağlayarak anlaşmazlığa ana karada önemli bir iç siyasi ağırlık kazandırıyor.
Çatışma riskleri işgal ihtimalinin ötesine uzanıyor
Abluka, karaya çıkarma harekâtının altında kalan olası bir zorlama yöntemi. Bir adaya erişimin kısıtlanması halkı, ekonomiyi ve hükümeti baskı altına alabilir. Siber saldırılar, ekonomik baskı ve dezenformasyon da giderek büyüyen karşı karşıya gelişle bağlantılı olarak gündeme gelen diğer taktikler arasında.
Bu önlemler çoğu zaman gri bölge taktikleri olarak tanımlanıyor; başka bir deyişle, açık savaş düzeyine varmayan baskı yöntemleri. Geleneksel bir askerî saldırının doğrudan boyutuna ulaşmadan gündelik yaşamı aksatabilir ya da siyasi kararları etkileyebilirler.
On yıllar boyunca barışın korunmasına yardımcı olan siyasi uzlaşıların zayıflaması tehlikeyi artırdı. Her iki tarafta da milliyetçiliğin daha iddialı hâle gelmesi ve Çin ile ABD arasındaki rekabetin yoğunlaşması, bir krizin yönetimini güçleştiriyor. Tayvan konusunda Washington ile Pekin'in doğrudan karşı karşıya gelmesi, uluslararası güvenlik ve ekonomi açısından ciddi sonuçlar doğurur.
Riski azaltma çabaları statükonun korunmasına, caydırıcılığın güçlendirilmesine ve diyaloğun teşvik edilmesine odaklanıyor. Caydırıcılık, olası bir saldırgana güç kullanmanın bedelinin çok ağır olacağına inandırmak anlamına geliyor. Tayvan'ın savunma hazırlıkları ve ortaklarının desteği bu yaklaşımın merkezinde.
Önerilen adımlar arasında Çin'in askerî, ekonomik ve siyasi zorlamayı azaltması; Washington'ın Tayvan'ın savunmasını desteklerken Tek Çin politikasına bağlılığını netleştirmesi; Tayvan'ın ise asimetrik savunmaya ve sivil dayanıklılığa yatırım yapması bulunuyor. Asimetrik savunma, daha güçlü bir rakibin askerî kapasitesinin her unsuruna karşılık vermeye çalışmak yerine o rakibi etkisizleştirmeye uygun imkânlar kullanmak demek. Sivil dayanıklılık ise toplumun baskı altında da işleyişini sürdürebilmesini sağlamayı ifade ediyor.
Güveni yeniden tesis etmek ve diğer tarafın belirttiği sınırları aşan adımlardan kaçınmak da kriz yönetiminin temel unsurları. Tayvan sakinleri için somut meseleler, kendi kendilerini yönetmeye devam edebilmek ve savaş yaşamadan hayatlarını sürdürebilmek. Bölge içinse askerî baskının başka güçleri de içine çeken bir çatışmaya dönüşmesini önlemek.
Önemli Noktalar
- Pekin, Tayvan üzerindeki iddiasını tarihsel ve hukuki gerekçelere dayandırırken Tayvan kendi hükümetini, anayasasını ve farklı tarihsel gelişimini öne çıkarıyor.
- ÇHC 1949'da kuruldu ve Tayvan'ı hiçbir zaman yönetmedi. Lai, adada yaşayan 23 milyon kişinin geleceğine kendisinin karar vermesi gerektiğini söylüyor.
- Çin ile Tayvan, 1971 tarihli BM kararının Pekin'in egemenlik iddiasını destekleyip desteklemediği ya da yalnızca temsil meselesiyle ilgili olup olmadığı konusunda anlaşamıyor.
- Çin'in askerî tatbikatları ve deniz faaliyetleri Tayvan üzerindeki baskıyı ve kazara çatışma tehlikesini artırıyor.
- Tayvan'da yaşayanların çoğu, resmî bir bağımsızlık ilanı olmaksızın fiilî bağımsızlığın sürdürülmesini destekliyor.
- ABD savunma amaçlı silahlar sağlarken bir çatışmada askerî müdahalede bulunup bulunmayacağını belirsiz bırakıyor.
- İşgal, abluka ve diğer zorlama yöntemleri; yarı iletken üretimi dahil bölgesel güvenlik ve küresel tedarik zincirleri açısından risk taşıyor.
- Zorlamayı azaltmak, savunmayı güçlendirmek ve diyaloğu yeniden tesis etmek savaşın önlenmesi çabalarının temel unsurları.






