Stres testi, birkaç aksaklığın borcu nasıl artırabileceğini gösteriyor
Maliye Bakanlığının borç değerlendirmesine göre, daha yavaş büyümenin zayıflayan bütçe görünümü, yükselen faiz oranları ve değer kaybeden rupiye eşlik etmesi hâlinde Pakistan’ın kamu borcu 2027 mali yılında gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) %75,2’sine çıkabilir. Temel senaryoda ise borç oranının 2027 mali yılına kadar %66,6’ya gerilemesi bekleniyor. İki senaryo arasındaki fark 8,6 yüzde puan.
İçindekiler
- Stres testi, birkaç aksaklığın borcu nasıl artırabileceğini gösteriyor
- Borç rakamları neyi ölçüyor?
- Birleşik şok neden önemli?
- Ayrı şoklar altında ne oluyor?
- Daha sonraki tahmin görünümü nasıl değiştirdi?
- Uluslararası borç göstergeleri ne gösteriyor?
- Bakanlık hangi önlemlere işaret ediyor?
- Önemli tarihler ve tahminler
- Özet
Birleşik şok, hükümetin 2027 mali yılında GSYH’nin %22,8’ine eşit finansman bulmasını da gerektirecek; bu oran temel senaryoda %19,5. Brüt finansman ihtiyacı (GFN), hükümetin bütçe açığını kapatmak ve vadesi gelen borçları ödemek için bulması gereken para miktarını ölçüyor. Bu oranın yüksek olması, bir ülkeyi borçlanma maliyetlerindeki veya kreditörlere erişimdeki ani değişikliklere karşı daha kırılgan hâle getirebilir.
Değerlendirme, risklerin birbirini nasıl güçlendirebileceğine dair bir uyarı niteliği taşıyor. Daha yavaş büyüme vergi gelirlerini azaltabilir, rupinin değer kaybetmesi döviz cinsinden borcun yerel para birimiyle maliyetini artırabilir, yüksek faiz oranları ise yeni borçlanmayı ve mevcut değişken faizli kredileri pahalılaştırabilir. Bu baskılar, hâlihazırda önemli miktarda borcun yeniden finansmanını gerektiren bir ortamda ortaya çıkacak.
Bakanlığın analizi, temel senaryoyu mali konsolidasyonun ve ekonomik büyüme ile faiz maliyetleri arasındaki elverişli ilişkinin desteklediği, borcun gerilediği bir seyir olarak tanımlıyor. Uyarı ise bu seyrin söz konusu koşulların devam etmesine bağlı olduğu. Faiz ödemeleri öncesindeki bütçe dengesi olan birincil açığın yeniden büyümesi, tahminleri belirgin biçimde ters yöne çevirebilir.
Borç rakamları neyi ölçüyor?
Borcun GSYH’ye oranı, hükümetin yükümlülüklerini ekonominin büyüklüğüyle karşılaştırır. Borcun, ülkenin gelir üretme kapasitesine kıyasla boyutunu göstermeye yardımcı olur; ancak hükümetin GSYH’nin bu oranına denk gelen tutarı bir yıl içinde geri ödemesi gerektiği anlamına gelmez. GFN ise ayrı bir ölçüttür: Vadesi dolan borçların yeniden finansmanı için gerekenler de dâhil olmak üzere, belirli bir yılda bulunması gereken finansmanı gösterir.
Maliye Bakanlığının önceki değerlendirmesine göre, toplam kamu borcu ve devlet garantili yükümlülükler Haziran 2024 sonunda 74,63 trilyon rupiye ulaştı; bu, bir önceki yıla göre %12,41 artış anlamına geliyor. Değerlendirmede, temel senaryodaki GFN’nin bile gelişmekte olan piyasalar için kullanılan GSYH’nin %15’i düzeyindeki kıyaslama eşiğinin üzerinde kaldığı belirtildi. Bu da borç stokunun büyüklüğünün ötesinde pratik bir soruna işaret ediyor: Hükümetin, ödemelerin vadesi geldikçe bunları karşılamaya yetecek finansmanı tekrar tekrar sağlaması gerekiyor.
Kıyaslama eşiği, bir hane bütçesi için geçer-kalır testi değildir; baskıya işaret etmenin bir yoludur. Bakanlık, 2025-2027 analizinde kamu borcu için GSYH’nin %70’ini, GFN içinse %15’ini eşik olarak kullandı. 2024 mali yılı temel senaryosunda borç oranı %70,4 olarak verildi; bu, borç eşiğinin biraz üzerindeydi. Finansman ihtiyacı ise tahmin dönemi boyunca kendi eşiğinin üzerinde kaldı.
Birleşik şok neden önemli?
En olumsuz senaryoda borç oranı, 2027 mali yılına kadar GSYH’nin %75,2’sine ulaşarak %70’lik eşiği aşıyor. Öngörülen artış tek bir olaydan kaynaklanmıyor. Senaryo aynı anda daha zayıf ekonomik büyüme, daha büyük bir birincil açık, daha yüksek faiz oranları ve para biriminde değer kaybı varsayıyor. Her bir baskı, diğerlerinin yönetilmesini zorlaştırabilir.
Büyüme, borç oranının paydasını etkilediği gibi hükümetin vergi tabanını da etkiliyor. Ekonomi daha yavaş büyürse GSYH, temel senaryodaki düzeyin altında kalır ve gelirler de zayıflayabilir. Açık, hükümetin harcama taahhütlerini karşılamak için daha fazla borçlanması gerektiği anlamına gelir. Kreditörler daha sonra daha yüksek faiz talep ederse bu borçlanmanın maliyeti artar.
Para birimindeki değer kaybı da başka bir etki kanalı oluşturuyor. Rupi, dış borcun alındığı para birimleri karşısında değer kaybettiğinde bu borcun geri ödenmesi daha fazla rupi gerektiriyor. Dolayısıyla birleşik senaryo, her riski tek başına gerçekleşiyormuş gibi ele almak yerine hükümetin bütçe tercihlerini ekonomik koşullara ve döviz kuruna bağlıyor.
Bakanlığın analizine göre, temel senaryoda iyileşme beklense de kamu borcuna ilişkin riskler yüksek seyrediyor. Bakanlık, borcun gerilemesinin öngörüldüğü durumlarda bile büyük miktarda borçlanmanın ayarlanması gerektiği için yüksek finansman ihtiyacının süregelen bir kırılganlık oluşturduğunu belirtiyor.
Ayrı şoklar altında ne oluyor?
Stres testleri, münferit sorunların 2027 mali yılı sonuçlarını nasıl değiştirebileceğini de gösteriyor. Birincil açığın GSYH’nin %1,6’sı olan tarihsel ortalamasına dönmesi hâlinde borç oranı %73,1’e ulaşacak. Planlanan birincil dengede %50’lik azalma ise oranı %69,4’e çıkaracak. Aradaki fark, hükümetin gelir toplama ve faiz dışı harcamaları kontrol etme kapasitesinin borcun seyri açısından neden önemli olduğunu gösteriyor.
2025 mali yılında bir standart sapmalık büyüme şoku, borç oranını 2027 mali yılına kadar %70,7’ye yükseltecek. Bir standart sapmalık şok, verilerdeki olağan örüntüye kıyasla kayda değer bir değişimi tanımlayan istatistiksel bir ölçüdür. Bu, bir test varsayımıdır; büyümenin mutlaka bu ölçüde düşeceğine dair bir tahmin değildir.
Ayrı senaryolardaki faiz ve döviz kuru şoklarının etkileri daha sınırlı: Temel senaryodaki %66,6’ya karşılık faiz şokunda borç GSYH’nin %68,1’ine, döviz kuru şokunda ise %68,2’sine ulaşacak. Değerlendirmede, Aralık 2023 itibarıyla yurt içi borcun %74’ünün değişken faizli olduğu belirtildi. Değişken faizli borç, faiz maliyeti piyasa faizleri değiştiğinde değişebilen borçlanmadır; dolayısıyla bu tür borcun payının yüksek olması, artan faizlerin hükümet ödemelerine yansımasına yol açabilir.
Raporun devlet garantileri veya diğer yükümlülüklerden kaynaklanabilecek kamu maliyetlerini ele alan koşullu yükümlülük senaryosunda, borç 2027 mali yılında GSYH’nin %72,8’ine ulaşıyor. Bu senaryo, orta vadede GFN’yi GSYH’nin 2,1 yüzde puanı kadar artırıyor. Hükümetin bir borçlu ya da operasyon adına ödeme yapmak zorunda kalması hâlinde bu yükümlülükler doğrudan kamu borcuna dönüşebilir.
Daha sonraki tahmin görünümü nasıl değiştirdi?
2026-2028 mali yıllarını kapsayan daha sonraki bir Maliye Bakanlığı değerlendirmesi, önceki stres testinden farklı bir temel senaryo sunuyor. Kamu borcu ve kamu garantili borcu 2025 mali yılında GSYH’nin %74,5’i olarak veren değerlendirme, bu oranın 2028 mali yılına kadar %63,3’e gerilemesini öngörüyor. GFN tahmini ise 2025 mali yılında GSYH’nin %26,1’inden 2028 mali yılında %15,6’sına düşüyor; bu oran bakanlığın %15’lik eşiğinin biraz üzerinde kalıyor.
Daha sonraki değerlendirmede, kamu borcu Haziran 2025 sonunda 80,52 trilyon rupi olarak kaydedildi; bir yıl önce bu tutar 71,24 trilyon rupiydi. Artış yaklaşık 9,3 trilyon rupi oldu. Kamu borcu ve kamu garantili borç toplamı 84,79 trilyon rupiye ulaştı. İkinci toplam, hükümet garantisi altındaki borçları da içerdiği için iki rakam birbirinden farklı.
Bakanlık, 2025 mali yılında borç oranındaki artışı rupinin değer kaybetmesine, enflasyonun yavaşlamasına ve politika faizinin enflasyona kıyasla yüksek kalmasına bağladı. Daha güçlü reel ekonomik büyüme ve daha yüksek birincil fazlanın artışı sınırlamaya yardımcı olduğunu belirtti. Yurt içi kamu borcu ve kamu garantili borç, 2024 mali yılındaki GSYH’nin %46,2’sinden %49,8’ine yükselirken dış borcun GSYH’ye oranı genel olarak istikrarlı kaldı.
Daha sonraki değerlendirmede, kamu garantili borç da bir yıl önceki 3,38 trilyon rupiden 4,27 trilyon rupiye yükseldi. Artışın bir bölümü, emtia operasyonlarıyla bağlantılı garantilerin ilk kez toplama dâhil edilmesinden kaynaklandı. Garanti, başka bir borçlunun yükümlülüklerini yerine getirememesi hâlinde hükümetin ödeme yapmak zorunda kalabileceği yönündeki taahhüttür.
İki değerlendirme dönemindeki 2024 mali yılı rakamları aynı değil: 2025-2027 analizi, 2024 mali yılı temel senaryosunda GSYH’nin %70,4’ünü verirken daha sonraki değerlendirme Haziran 2024 sonundaki oranı %70,9 olarak kaydetti. Daha sonraki tahmin, önceki analizin 2025 mali yılı için öngördüğü %68,6’lık temel senaryodan daha yüksek bir kaydedilmiş 2025 mali yılı oranını da başlangıç noktası alıyor. Tahminler farklı değerlendirme dönemlerini kapsıyor ve tek bir kesintisiz varsayım dizisi olarak değil, ayrı tahmin görünümleri olarak okunmalı.
Uluslararası borç göstergeleri ne gösteriyor?
Dünya Bankası, 31 Mayıs 2026 itibarıyla Pakistan’ı yüksek dış borç sıkıntısı riski altında sınıflandırıyor. Bu sınıflandırma, Pakistan dışındaki kreditörlere olan borçlar anlamına gelen dış borcun yönetilebilirliğiyle ilgili. Yurt içi borçlanmanın yanı sıra kamu borcunu ve garantili yükümlülükleri de içeren Maliye Bakanlığının kamu borcu oranından farklı bir ölçüt.
Dünya Bankası, 2025 yılı için Pakistan’ın dış borç stokunu gayrisafi millî gelirin %33,93’ü olarak veriyor. Gayrisafi millî gelir, ülke sakinlerinin elde ettiği geliri ölçüyor. Toplam borç servisi, mal ve hizmet ihracatı ile birincil gelirin %32,82’si düzeyindeydi. Borç servisi, vadesi gelen anapara ve faiz ödemeleri anlamına geliyor. Bu tutarı ihracat gelirleriyle karşılaştırmak, dış ödemeleri karşılamak için ne kadar döviz gelirine ihtiyaç duyulduğunu göstermeye yardımcı oluyor.
Dünya Bankasının Pakistan borç sayfasında, 31 Ekim 2026 tarihli verilere göre Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası kredilerinin başlangıçtaki anapara tutarı 4,65 milyar ABD doları, Uluslararası Kalkınma Birliği kredilerinin tutarı 16,04 milyar ABD doları ve IDA hibelerinin tutarı 112,92 milyon ABD doları olarak listeleniyor. Aynı sayfada 2025 yılı nüfusu 255,22 milyon, kişi başına gayrisafi millî gelir ise 1.500 ABD doları olarak veriliyor. Bu rakamlar, ekonominin ölçeğini ve geniş bir nüfusa yayılan geliri anlamlandırmaya yardımcı oluyor.
Bu uluslararası göstergeler, finansman sorununa başka bir açıdan bakılmasını sağlıyor. Yurt içi borçlanma, döviz cinsinden kredi verenlere bağımlılığı azaltabilir; ancak yine de faiz ve yeniden finansman maliyetleri doğurur. Dış borçlanma ise kur riski taşır; çünkü rupinin değer kaybetmesi geri ödemeleri ülke içinde daha pahalı hâle getirebilir.
Bakanlık hangi önlemlere işaret ediyor?
Maliye Bakanlığı, borçlanma riskini yönetmenin yolları olarak mali konsolidasyona, gelir tahsilatının güçlendirilmesine ve yurt içi borçların vadelerinin uzatılmasına işaret ediyor. Mali konsolidasyon, hükümetin olağan harcamalarını karşılamak için daha az borçlanmasını sağlayacak biçimde kamu gelirleri ile harcamaları arasındaki dengenin iyileştirilmesi anlamına geliyor. Vadelerin uzaması, borcun daha ileri bir tarihte geri ödenecek olması demek; böylece herhangi bir dönemde yeniden finanse edilmesi gereken tutar azalıyor.
Bu adımlar sorunun farklı yönlerini ele alıyor. Daha iyi gelir tahsilatı birincil dengeyi güçlendirebilir; geri ödeme vadelerinin uzaması kısa vadeli finansman baskısını hafifletebilir; daha istikrarlı bir mali durum ise ilave borçlanma ihtiyacını sınırlayabilir. Ancak bu önlemler büyüme, faiz oranları veya döviz kurundan kaynaklanan riskleri ortadan kaldırmıyor. Bu nedenle birleşik şok, borç oranını münferit testlerin her birinden çok daha fazla yükseltiyor.
Daha sonraki değerlendirme, garantilerin 2025 mali yılında GSYH’nin %3,8’inden 2028 mali yılına kadar %2,5’ine, toplam kamu borcunun ise aynı dönemde %70,8’den %60,8’e düşeceğini öngördü. Bunlar, raporun temel senaryo varsayımlarına dayanan tahminler. 2028 mali yılında GSYH’nin %15,6’sı düzeyindeki finansman tahmini, hükümetin ekonominin büyüklüğüne kıyasla yine de yüksek miktarda para bulması gerekeceğini gösteriyor.
Önemli tarihler ve tahminler
Değerlendirmeler, Haziran 2024’teki borç görünümünden sonraki kayıtlara ve ileriye dönük senaryolara uzanan değişimi ortaya koyuyor:
- Haziran 2024: Kamu borcu ve garantili yükümlülükler 74,63 trilyon rupi olarak bildirildi. Daha sonraki değerlendirmede, 2024 mali yılı için kamu borcu ve kamu garantili borç GSYH’nin %70,9’u olarak verildi.
- Aralık 2024: Maliye Bakanlığının 2025-2027 borç analizi, 2027 mali yılına kadar GSYH’nin %66,6’sına gerileyen temel senaryoyu ve %75,2’ye yükselen birleşik şok senaryosunu ortaya koydu.
- Haziran 2025: Kamu borcu 80,52 trilyon rupi, kamu borcu ve kamu garantili borç toplamı ise 84,79 trilyon rupi olarak kaydedildi.
- 2028 mali yılı: Daha sonraki temel senaryoda kamu borcu ve kamu garantili borcun GSYH’nin %63,3’üne, brüt finansman ihtiyacının ise %15,6’sına gerilemesi öngörüldü.
- 31 Mayıs 2026 ve 31 Ekim 2026: Dünya Bankasının dış borç risk sınıflandırması ve kredi verileri sırasıyla bu tarihleri taşıyor.
Gelecekteki borç oranları; büyümenin, gelirlerin, harcamaların, borçlanma maliyetlerinin ve rupinin nasıl bir seyir izleyeceğine bağlı. Bakanlığın yayımladığı tahminler 2027 ve 2028 mali yılları için hedefler sunuyor; ancak materyalde daha sonraki bir planlı değerlendirme tarihi veya yeni bir resmî karar tarihi yer almıyor.
Özet
- Maliye Bakanlığının birleşik şok senaryosunda borç, 2027 mali yılına kadar GSYH’nin %75,2’sine ulaşıyor; temel senaryoda bu oran %66,6.
- Birleşik şok altında finansman ihtiyacı, 2027 mali yılında GSYH’nin %22,8’ine ulaşıyor; temel senaryoda ise %19,5.
- Daha sonraki temel senaryoda kamu borcu ve kamu garantili borcun 2025 mali yılındaki GSYH’nin %74,5’i düzeyinden 2028 mali yılına kadar %63,3’e gerilemesi öngörülüyor; finansman ihtiyacı ise %15’lik eşiğin biraz üzerinde kalıyor.
- Dünya Bankası, Pakistan’ı yüksek dış borç sıkıntısı riski altında sınıflandırıyor. Bu, bakanlığın analizindeki yurt içi ve dış kamu borcu oranlarından ayrı bir ölçüt.






