Nepal’de Çatışma Mağdurları Barış Anlaşmasından 20 Yıl Sonra Hâlâ Adalet Bekliyor

8 dakikalık okuma
Nepal's Conflict Survivors Still Wait for Justice 20 Years After Peace Accord

Anlaşmanın üzerinden yirmi yıl geçti, şikâyetler hâlâ yanıtsız

Nepal’de on yıllık silahlı çatışmayı sona erdiren Kapsamlı Barış Anlaşması’nın üzerinden yirmi yıl geçmesine rağmen binlerce mağdur hâlâ soruşturma, tazminat ve yanıt bekliyor. Cinsel şiddete maruz kalan kadınlar için adalet vaadi ile gündelik hayatta alınabilen destek arasındaki uçurum; yıllarca tıbbi bakım, tanınma ya da hikâyelerini güvenle anlatabilecekleri bir imkân olmadan yaşamak anlamına gelebiliyor.

İçindekiler
  1. Anlaşmanın üzerinden yirmi yıl geçti, şikâyetler hâlâ yanıtsız
  2. Mağdurlar neler yaşadı?
  3. Birleşmiş Milletler kararı tazminat getirmedi
  4. Komisyon neden soruşturma yürütemiyor?
  5. Uzun bekleyişin önemli tarihleri
  6. Mağdurlara göre adalet neleri içermeli?
  7. Hesap verebilirlik çatışma dönemiyle sınırlı değil
  8. Tanınma, hâlâ yerine getirilmesi gerekenlerin bir parçası
  9. Öne Çıkanlar

Rachana, Ocak 2002’de askerler onu Katmandu’nun Maitidevi semtinde kiraladığı odadan aldığında 18 yaşındaydı. 13 yaşından beri Akhil Krantikari öğrenci birliğinde aktifti ve kırık elinden iyileşirken kız kardeşiyle kalıyordu. Gözleri bağlanan ve 16 ay boyunca alıkonulan Rachana, kız kardeşinin yetkililerden gözaltına alınan kişiyi mahkemeye çıkarmalarını isteyen habeas corpus başvurusu yapmasının ardından serbest bırakıldı.

Rachana, askerlerin kendisini öldürmekle tehdit ettiğini ve gözaltında bedenine kötü muamelede bulunduğunu söylüyor. Yaşadıkları, dişlerinin artık işlev görmemesine ve ağrılarının sürmesine yol açtı. Bir arkadaşı 2025’te onun adına Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu’na şikâyette bulundu. Rachana hâlâ hiçbir haber almadı. Hatırladığı tek ödeme, yıllar önce çatışma mağduru olarak kaydedilen kişilere dağıtılan 25 bin rupiydi.

Nepal anlaşmanın 20. yıl dönümünü kutlarken komisyonun üyesi bulunmuyor ve sekreterine göre çatışmayla bağlantılı cinsel şiddet şikâyetlerinden tek biri bile soruşturulmuş değil. Rakamlar, daha fazla mağdurun başvuru yapmaya başladığını gösteriyor: Eylül 2025’e kadar 4 bin 226 şikâyet kaydedildi. Komisyonun ilk on yılında bu sayı 314’tü.

Reklam

Mağdurlar neler yaşadı?

Adı değiştirilmiş olan Adriana, 12 yaşındayken, 2000’de güvenlik güçlerinin bir akrabalarını aramak için Kailali’deki aile evlerine tekrar tekrar geldiğini söylüyor. Ailedeki kadınların üzerleri aranırken soyundurulduğunu ve güvenlik güçlerinden grupların kendilerine tecavüz ettiğini anlatıyor. Bu yaşadıklarını kocasına hiç anlatmadı; kaç saldırıya uğradığını ya da kaç erkeğin olaya karıştığını da söyleyemiyor.

Adriana, “Bugün bile herkes polisin dostumuz olduğunu söylerken geçmişte yaşananlara dair korku içimden gitmedi,” dedi. Bir çocuğu var ve evli; ancak yıllar içinde değişen hükümetlerin çatışma sırasında şiddete maruz kalan kadınlara hiçbir rahatlama sağlamadığını söylüyor.

Adı değiştirilmiş olan Luise, silahlı güvenlik güçleri tarafından Surkhet’teki evinden götürüldüğünü anlattığında 53 yaşındaydı. Gözlerinin bağlandığını ve dövüldüğünü, ardından yakındaki kışlada 26 gün tutulduğunu söylüyor. Dört erkek ona defalarca tecavüz etti. Elinden ve bacağından yaralanmasının yanı sıra depresyon ve travma sonrası stres yaşadı. Rahim sağlığı sorunlarıyla da mücadele eden Luise, şimdi yalnız yaşıyor ve düzenli olarak ilaç kullanıyor.

Luise, 2006’da saldırıyı bildirmeye çalıştığını ancak polise şikâyet kaydı yaptıramadığını söylüyor. O dönemde Nepal yasaları tecavüz şikâyetlerinin 35 gün içinde yapılmasını şart koşuyordu. Bu süre sınırı, zamanında bildirimde bulunamayan mağdurların önünü kesti; ceza hukukunda sonradan yapılan değişiklikler de çatışma dönemindeki vakalara ilişkin süre sınırını kaldırmadı. Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması Komitesi ile Nepal’i Birleşmiş Milletler aracılığıyla değerlendiren hükümetler, ülkeye bu tür süre sınırlarını kaldırması çağrısında bulundu.

Reklam

Birleşmiş Milletler kararı tazminat getirmedi

Advocacy Forum Nepal ve REDRESS’in desteğiyle Luise adına 2012’de BM İnsan Hakları Komitesi’ne şikâyette bulunuldu. Komite, 2017’de Luise’nin işkenceye, keyfî gözaltına, insanlık dışı muameleye ve ayrımcılığa maruz kaldığı sonucuna vardı. Nepal’den soruşturma yürütmesini, sorumluları yargılamasını ve Luise’ye tazminat ödemesini istedi.

Aradan dokuz yıl geçmesine rağmen Luise hiçbir şey almadığını söylüyor. Tazminatın tıbbi tedavi masraflarını karşılamaya ve başkalarına bağımlılığını azaltmaya yardımcı olacağını ummuştu. Bunun yerine ev masrafları ve bakım ihtiyaçlarıyla mücadele etmeyi sürdürüyor.

Luise, “Hükümete tazminat ödemesi talimatı veren karar çıktığında, artık tıbbi tedavilerim için başkalarına bağımlı kalmayacağımı düşündüm,” dedi. “Ama şimdiye kadar hiçbir şey almadım.”

Bu vakalar, daha geniş kapsamlı bir geçiş dönemi adaleti sürecinin parçası. Bu terim, çatışma sonrasında ne olduğunu ortaya çıkarmak, sorumluları hesap vermeye zorlamak, mağdurları desteklemek ve ihlallerin tekrarlanmasını önlemeye yardımcı olmak için izlenen bir dizi adımı ifade ediyor. Nepal bu çalışmalar için iki kurum kurdu: Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu ile Zorla Kaybedilen Kişileri Soruşturma Komisyonu. Zorla kaybetme, devlet görevlilerinin ya da devletin desteğiyle hareket eden kişilerin birini gözaltına alıp akıbetini veya nerede olduğunu gizlemesi anlamına geliyor.

Komisyon neden soruşturma yürütemiyor?

Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu sekreteri Nirmala Adhikari, cinsel şiddet mağdurlarının şikâyetlerinin 77 ilçenin tamamından kaydedildiğini söyledi. Ancak kayıt, sürecin yalnızca ilk adımı ve henüz hiçbir soruşturma başlatılmadı. Komisyon çalışanları, harekete geçmek için yasal yetkiye sahip komisyon üyeleri olmadan sonraki adımları atamıyor.

Adhikari, Gen Z hareketi, seçimler ve seçim dönemi davranış kurallarının çalışmaları kesintiye uğratmasından önce komisyon üyelerinin görevlerine henüz başladığını söyledi. Mayıs 2026’da çıkarılan bir kararname, komisyon üyelerinin atamalarını iptal etti. Sekretarya mağdurlarla görüşme, ifadeleri kaydetme ve kimlik bilgilerini gizli tutma konusunda yönergeler hazırladı; ancak bunları onaylayacak bir komisyon bulunmuyor. Yeni üyeleri önerecek komite de henüz oluşturulmadı.

Adhikari, hükümetin soruşturma, yardım ve tazminat için 1 milyar rupi ayırdığını, ancak paranın henüz kullanılmadığını söyledi. Hukuk Bakanlığı sözcüsü Dal Bahadur Adhikari, bakanlığın gecikmeye ilişkin paylaşabileceği özel bir bilgi bulunmadığını belirtti.

Reklam

Uzun bekleyişin önemli tarihleri

  • Ocak 2002: Rachana Katmandu’da gözaltına alındı. Kız kardeşi daha sonra habeas corpus başvurusu yoluyla serbest bırakılmasını sağladı.

  • 21 Kasım 2006: Nepal hükümeti ile o dönemdeki Maocu parti Kapsamlı Barış Anlaşması’nı imzaladı.

  • 2012 ve 2017: Luise’nin şikâyeti BM İnsan Hakları Komitesi’ne ulaştı; komite Luise lehine karar verdi ve Nepal’den harekete geçmesini istedi.

  • Eylül 2025: Komisyonun kaydettiği çatışmayla bağlantılı cinsel şiddet şikâyetlerinin sayısı 4 bin 226’ya ulaştı.

  • Mayıs 2026: Bir kararname, geçiş dönemi adaleti alanında çalışan iki kurumun da komisyon üyelerini görevden aldı. Yeni atamalar için herhangi bir tarih açıklanmadı.

BM Hakikat, Adalet ve Onarım Özel Raportörü Bernard Duhaime, 7 Kasım’da Nepal’e her iki kuruma da gecikmeden komisyon üyeleri ataması çağrısında bulundu. Çağrı, komisyonların mayıstaki kararın ardından hâlâ başkan ve üyeler olmadan faaliyet gösterdiği sırada yapıldı.

Mağdurlara göre adalet neleri içermeli?

İnsan hakları avukatı Sabina Kafle, hükümet mağdurlara yardım için ilk listeleri oluşturduğunda mağdurların dışarıda bırakıldığını söylüyor. Kafle ayrıca çatışmayla bağlantılı cinsel şiddete odaklanan, ancak devamı getirilmeden yalnızca üç yıl yürürlükte kalan Nepal’in kadınlar, barış ve güvenlik konulu ikinci Ulusal Eylem Planı’na dikkat çekiyor. Kafle, atamaların şeffaf yapılması, liyakati esas alması ve mağdurlara danışılarak gerçekleştirilmesi gerektiğini söylüyor.

Kafle’ye göre mağdurlar için tazminat, nakit ödemeden fazlasını ifade etmeli. Geçimlerini sağlamalarına yardımcı olacak destek, resmî tanınma, mağdur isterse özür, rehabilitasyon ve anıtlar bu kapsama girebilir. Bu tür önlemler farklı zararları ele alıyor: Tıbbi destek kalıcı yaraların tedavisine yardımcı olabilirken kamusal tanınma, istismarın yaşandığını ve mağdurun haksızlığa uğradığını teyit edebilir.

Aparijat Vakfı Başkanı Devi Khadka, komisyonların çalışmaları durmuş olsa bile hükümetin temel sağlık hizmetleri sunabileceğini ve damgalamayla mücadele edebileceğini söylüyor. Kurumlar yeniden yapılandırılmadan önce komisyon üyelerini önerecek güvenilir bir komite kurulması gerektiğini belirtiyor.

Uluslararası Hukukçular Komisyonu da Nepal’e şeffaf, liyakati esas alan ve mağdur odaklı bir süreçle komisyon üyeleri ataması çağrısında bulundu. Kuruluşun Asya ve Pasifik bölge direktörü Mandira Sharma, devletin adaleti sağlayamamasının yükünü mağdurların taşımayı sürdürdüğünü söyledi. Kuruluşa göre Nepal’in geçiş dönemi adaleti yasasında 2024’te yapılan değişiklikler uzun süredir dile getirilen bazı kaygıları ele aldı, ancak önemli boşlukları gideremedi.

“Barış anlaşmasının üzerinden yirmi yıl geçmesine rağmen çatışma mağdurları, devletin adaleti sağlayamamasının yükünü taşımayı sürdürüyor,” dedi Sharma.

Reklam

Hesap verebilirlik çatışma dönemiyle sınırlı değil

Gecikme, Nepal’de ciddi ihlallerin soruşturma ve kovuşturmayla sonuçlanıp sonuçlanmadığına ilişkin daha geniş bir kaygının parçası. Ülkenin hesap verebilirlik sicilini inceleyen bir değerlendirmeye göre, 2014 tarihli yasa kapsamında kurulan iki geçiş dönemi adaleti komisyonu bugüne kadar hiçbir soruşturmayı tamamlamadı. Değerlendirmede 1996-2006 çatışması öncesinde, sırasında ve sonrasında yaşanan kaybolmalar, yargısız infazlar, işkence, tecavüz ve aşırı güç kullanımı iddiaları incelendi.

Değerlendirmede Eylül 2025’teki Gen Z protestolarına da dikkat çekildi. Protestolarda 76 kişi hayatını kaybetti, 2 bin 300’den fazla kişi yaralandı. Karki Komisyonu ve Ulusal İnsan Hakları Komisyonu aşırı güç kullanımıyla ilgili işlem yapılmasını tavsiye etti; ancak değerlendirme sırasında kovuşturmalar aktif biçimde başlatılmamıştı. Tavsiyeler arasında mağdurların ve tanıkların daha iyi korunması, bağımsız polis denetimi ve komuta sorumluluğu da vardı. Komuta sorumluluğu, üst düzey yetkililerin kontrol ettikleri güçlerin işlediği suçlardan sorumlu tutulabilmesini sağlayan bir ilke.

Anlaşmanın yıl dönümünde Nepal’in eski Maocu lideri Pushpa Kamal Dahal, bilinen adıyla Prachanda, hükümet ve diğer partilere barış sürecinde kalan işleri tamamlamaları çağrısı yaptı. Anlaşmanın kurucu meclis seçimlerinin yapılmasına, federal demokratik cumhuriyetin kurulmasına, kapsayıcı demokrasiye ve yeni bir anayasaya zemin hazırladığını söyledi. Ayrıca mağdurlara, hakikate ve uzlaşmaya yönelik taahhütlerin ve kayıp kişilerin akıbetinin ortaya çıkarılmasının hâlâ yerine getirilmediğini belirtti.

Uluslararası Hukukçular Komisyonu, hükümetin atama sürecini iptal etmesinin güvenilir ve bağımsız kurumlar oluşturmak için bir fırsat yarattığını söylüyor. İnsan hakları kuruluşu INSEC de yetkin komisyon üyelerinin adil bir süreç ve anlamlı istişareyle atanması, ayrıca hükümetin geçiş dönemi adaleti için açık bir plan yayımlaması çağrısında bulundu. İki kurum için de sonraki atama adımlarına ilişkin açıklanmış bir tarih bulunmuyor.

Tanınma, hâlâ yerine getirilmesi gerekenlerin bir parçası

Rachana, yalnızca maddi tazminatın yaşananları telafi edemeyeceğini söylüyor. Onuru, yaşadıklarının tanınmasını ve geçimini yeniden kurmasına yardımcı olunmasını istiyor. Sözleri, ulusal bir barış anlaşması ile devletin acılarını kabul etmesini hâlâ bekleyen insanların gündelik deneyimleri arasındaki mesafeyi gözler önüne seriyor.

“Bugünkü devlet yöneticileri sanki çatışma hiç yaşanmamış gibi davranıyor,” dedi Rachana.

Öne Çıkanlar

  • Nepal Kapsamlı Barış Anlaşması, 21 Kasım 2026’da 20. yılını dolduracak.

  • Eylül 2025’e kadar çatışmayla bağlantılı cinsel şiddetle ilgili 4 bin 226 şikâyet kaydedildi; ancak komisyon sekreteri bunların hiçbirinin soruşturulmadığını söylüyor.

  • Her iki geçiş dönemi adaleti komisyonu da Mayıs 2026’dan bu yana üyelerden yoksun ve atamalar için herhangi bir tarih açıklanmadı.

  • BM İnsan Hakları Komitesi, 2017’deki kararıyla Nepal’den Luise’nin davasını soruşturmasını ve tazminat ödemesini istedi. Luise hiçbir şey almadığını söylüyor.

  • Mağdurlar ve insan hakları kuruluşları; güvenilir atamalar, soruşturmalar ve sağlık hizmetlerini, tanınmayı ve geçim desteğini kapsayan yardımlar çağrısında bulunuyor.

Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir