Anthropic Matematikçisi, Claude’un Riemann Hipotezi’ni Kanıtlamaya Yardım Ettiğini İddia Ediyor

8 dakikalık okuma
Anthropic Mathematician Claims Claude Helped Prove Riemann Hypothesis

Ünlü bir iddia, doğrulama çalışmaları sürüyor

Yapay zekâ şirketi Anthropic’te matematikçi olan Levent Alpöge, 20 Kasım’da şirketin Claude modeli yardımıyla Riemann hipotezinin bir kanıtını bulduğunu söyledi. İddia, ilk kez 1859’da ortaya atılan ve asal sayıların örüntüsüyle bağlantılı bir problemle ilgili. Kanıt doğrulanırsa matematiğin en bilinen çözülememiş sorularından biri yanıtlanmış olacak.

İçindekiler
  1. Ünlü bir iddia, doğrulama çalışmaları sürüyor
  2. Riemann hipotezi ne söylüyor?
  3. Kasım ayındaki iddiada tam olarak ne yeni?
  4. Lean bir kanıtı nasıl denetleyebilir?
  5. Okunabilir bir açıklama neden hâlâ gerekli?
  6. Duyuru süreci nasıl gelişti?
  7. Kabul edilmesi için ne gerekiyor?
  8. Bilinmesi gerekenler

21 Kasım itibarıyla bilgisayar kontrolleri, biçimsel kanıtın mantığına önemli ölçüde destek sağlamıştı. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nden matematikçi Andrew Sutherland, Lean sürümündeki 175.187 modülün işlendiğini ve Lean’in çekirdeği ile nanoda adlı bağımsız bir programın kontrollerinin başarıyla tamamlandığını söyledi. Yine de araştırmacılar, koddaki tanımların amaçlanan hipotezle örtüşüp örtüşmediğini test etmeyi sürdürürken matematikçiler de argümanı anlamaya çalışıyordu. Clay Matematik Enstitüsü problemi çözülememiş olarak listelemeye devam etti.

Bu ayrım önemli: Bir bilgisayar, biçimsel bir argümanın belirtilen kurallardan çıkıp çıkmadığını denetleyebilir; ancak uzmanların bu kuralların ünlü problemi doğru biçimde ifade ettiğini ortaya koyması ve argümanın ne yaptığını anlaması da gerekir. Dolayısıyla bu iddia, matematik camiasınca kabul edilmiş ve ödül kazandıran bir çözüm değil, olağanüstü bir gelişme niteliğinde.

Riemann hipotezi ne söylüyor?

Asal sayılar, 1’den büyük ve yalnızca 1’e ve kendilerine kalansız bölünebilen tam sayılardır: 2, 3, 5, 7 ve 11 bunlara örnektir. Daha büyük sayılar arasında daha seyrek görülürler, ancak tam örüntülerini tahmin etmek zordur. Matematikçiler, seçilen bir sayının altında kaç asal sayı bulunduğunu tahmin edebilir; ancak bu tahmin gerçek sayıdan farklı çıkar.

Bernhard Riemann’ın 1859 tarihli çalışması, bu örüntüyü Riemann zeta fonksiyonu adı verilen matematiksel bir fonksiyonun sıfırlarıyla ilişkilendirdi. Sıfır, bir fonksiyonun değerinin sıfır olduğu girdidir. Hipoteze göre bu fonksiyonun tüm trivial olmayan sıfırları, karmaşık düzlemde gerçek kısmın bir olduğu iki katı gösteren dikey bir doğru üzerinde yer alır. Bir karmaşık sayının gerçek ve sanal kısmı vardır; dolayısıyla bu doğru bir koordinatı sabitlerken diğerinin değişmesine izin verir.

Buradaki fikir, asal sayıların düzensizliğinin sona ermesi değil. Sıfırların konumu, asal sayıların sayısının matematiksel bir tahminden ne kadar sapabileceğine sıkı sınırlar koyuyor. Sayı teorisindeki pek çok sonuç bu hipoteze dayanıyor veya hipotez kanıtlanırsa daha güçlü hâle gelecek.

Clay Matematik Enstitüsü, hipotezi 2000 yılında Milenyum Ödülü Problemleri arasındaki yedi problemden biri olarak belirledi ve kabul edilen bir çözüm için 1 milyon ABD doları ödül koydu. Enstitünün Milenyum problemi makalesi, zeta fonksiyonunun sıfırları ile asal sayıların sayısı arasındaki bağlantıyı açıklıyor. Önceki hesaplamalarda, seçilmiş aralıklardaki 300 milyondan fazla sıfır da dâhil olmak üzere çok büyük sayıda sıfır kontrol edildi; ancak örnekleri denetlemek, her sıfırın bu kurala uyduğunu kanıtlayamaz.

Reklam

Kasım ayındaki iddiada tam olarak ne yeni?

Alpöge’nin duyurusu, Anthropic’in ağustosta kamuoyuyla paylaştığı önceki çalışmanın ötesine geçiyor. Bu ayrı çalışmada, yayımlanmamış bir Claude araştırma sürümü, kritik doğru üzerinde bulunduğu kesin olarak bilinen zeta sıfırlarının asgari oranını yüzde 41,6’dan yüzde 67,2’ye çıkardı. Bu önemli bir ilerlemeydi; ancak Riemann hipotezinin gerektirdiği üzere, trivial olmayan tüm sıfırların bu doğru üzerinde bulunduğunu göstermiyordu.

Anthropic’in ağustos ayındaki araştırma yazısında, Claude’un hipotezi kanıtlamadığı belirtildi. Yazı, bağlantılı bir soruya ilişkin sonucu anlatıyordu: Doğru üzerinde bulunduğu gösterilebilen sıfırların oranı. Yüzde 41,6’dan yüzde 67,2’ye çıkış, 25,6 yüzde puanlık bir artış anlamına geliyor. Ancak yüzde 67,2 bile geriye kalan sıfırlarla ilgili soruyu açık bırakıyor.

Önceki çalışma yayımlanmış matematiksel çalışmalardan yararlandı ve Anthropic matematikçileri Levent Alpöge ile Ralph Furman bu çalışmayı inceledi. Şirket, uzmanlar Brian Conrey ve Dan Goldston’ın da çalışmayı gözden geçirdiğini söyledi. Claude, bu alt sınır için biçimsel bir Lean kanıtı oluşturdu ve kanıt Lean’in doğrulama aracından geçti. Anthropic, çalışmada iki oturum boyunca 31 milyon çıktı belirteci ve ayrı görevler üzerinde çalışan yaklaşık 60 alt ajan, yani yapay zekâ süreci kullanıldığını bildirdi.

Mevcut iddianın kapsamı farklı. Alpöge, kendisinin ve Claude’un hipotezin tamamını kanıtladığını, yöntemlerinin ayrıca bağlantılı fonksiyonları konu alan Genelleştirilmiş Riemann Hipotezi’nin daha geniş bir biçimini de kanıtladığını söylüyor. Bu daha geniş kapsamlı iddianın da dikkatle doğrulanması gerekiyor. Bu ifadelerden herhangi birinin kanıtlanması, şu anda söz konusu hipotezlerin doğru olmasına dayanan pek çok matematiksel sonucu etkileyebilir.

Lean bir kanıtı nasıl denetleyebilir?

Lean, bir teoremin ve onu kanıtlamak için kullanılan adımların kesin bir biçimde yazıldığı bir programlama dili ve kanıt sistemidir. Sistemin küçük denetleme çekirdeği, her adımın önceki adımlardan ve belirtilen temellerden çıkıp çıkmadığını sınar. Bu sayede uzun bir akıl yürütme zincirindeki bir boşluğun fark edilmeden geçmesi, sıradan düzyazıda olabileceğinden daha zor hâle gelir.

Bildirilen doğrulamaya göre Lean projesi, aralarında Mathlib matematik kütüphanesinde tanımlanan Riemann hipotezinin ve Dirichlet L fonksiyonlarıyla ilgili bir sürümün de bulunduğu beş teorem içeriyordu. Sutherland, modüllerin Lean’in çekirdeğiyle (kanıtları denetleyen program) ve bağımsız nanoda programıyla yapılan kontrollerden geçtiğini söyledi. Çalışmada yeni aksiyomlar eklemek yerine yalnızca Lean’in sistemce kabul edilen temel kuralları olan üç standart aksiyomunun kullanıldığı bildirildi.

Sutherland, Lean kanıtına ilişkin bir açıklamasında bağımsız çekirdek denetimini anlattı. Gizli bir kusur kalmış olma riskinin son derece düşük göründüğünü söyledi:

Lean kanıtı derlendi ve yalnızca üç standart aksiyom kullanılarak Lean çekirdeği tarafından bağımsız olarak yeniden denetlendi. Açıkçası, burada kuşkulu bir şey olma ihtimali yaklaşık sıfır.

Bu, biçimsel kodla ilgili güçlü bir kanıt; ancak ikinci bir mesele hâlâ yanıt bekliyor: Kodun temsil ettiği teorem, matematikçilerin anladığı Riemann hipoteziyle örtüşüyor mu? Imperial College London’dan matematikçi Kevin Buzzard, kanıtın yanı sıra ifadenin kendisinin de incelenmesi gerektiğini söyledi. 21 Kasım’da bildirilen durum itibarıyla karşılaştırma testi henüz tamamlanmamıştı. Böyle bir test, değiştirilmiş tanımları veya bilgisayarın farklı bir iddiayı doğrulamasına yol açabilecek başka değişiklikleri saptayabilir.

Reklam

Okunabilir bir açıklama neden hâlâ gerekli?

Kamuoyuna sunulan açıklama henüz uzmanların baştan sona okuyabileceği, alışılmış biçimde yazılmış bir matematik makalesi değil. Alpöge, iddiayı ana hatlarıyla anlatan yaklaşık dört sayfalık kısa bir not yayımladı. Tam yazılı kanıtın 250 binden fazla sayfa tutacağını söyledi; duyuruya ilişkin haberlerde ise Lean biçimselleştirmesinin son derece büyük olduğu belirtildi. Kısa bir taslak ile bilgisayar tarafından denetlenen biçimsel bir kanıt farklı amaçlara hizmet eder: İlki fikri anlatabilir, ikincisi ise ayrıntılı mantıksal adımları kaydeder.

Araştırmacıların yine de bu adımların ardındaki matematiksel yolu anlaması gerekiyor. Biçimsel bir kanıt, bir sonucun tanımlardan ve kurallardan çıktığını ortaya koyabilir; ancak bu, kanıtın temelindeki içgörünün insanlar tarafından kolayca görülebileceği anlamına gelmez. Uzmanların görevi, ifadeyi denetlemek, argümanın yapısını incelemek ve hangi fikirlerin sonuca götürdüğünü açıklamaktır.

Oxfordlu sayı teorisyeni James Maynard, sonucun tümüyle doğrulanması hâlinde tarihî bir dönüm noktası olacağını söyledi. Montreal Üniversitesi’nden sayı teorisyeni Andrew Granville, yayımlanan notu takip etmesi zor olduğu gerekçesiyle eleştirdi ve daha açık bir anlatım çağrısında bulundu. Önde gelen matematikçilerden Terence Tao ise kanıtı anlamanın zaman alacağını söyledi. Farklı tepkileri, birbirinden ayrı iki görevi yansıtıyor: Biçimsel kodun iddia edilen teoremi kanıtladığını ortaya koymak ve arkasındaki matematiği anlamak.

Makineyle denetleme, mantık hatası arayışını kısaltabilir; ancak bir teoremin ne anlama geldiğini veya neden önemli olduğunu kendiliğinden açıklığa kavuşturmaz. Araştırmacıların, biçimsel ifadeyi hipotezin kabul gören formülasyonuyla ilişkilendirmesi ve alanın değerlendirebileceği bir açıklama sunması gerekecek.

Duyuru süreci nasıl gelişti?

Yakın geçmiş, yeni duyurunun Anthropic’in önceki çalışmasının üzerine nasıl inşa edildiğini, ancak ondan nasıl ayrıldığını gösteriyor:

  • 10 Ağustos 2026: Anthropic, Claude’un kritik doğru üzerindeki zeta sıfırlarının bilinen asgari oranını yüzde 41,6’dan yüzde 67,2’ye çıkardığını duyurdu. Şirket, açıklamasını 13 Ağustos’ta güncelledi.

  • 19 Kasım: Anthropic borsada işlem görmeye başladı.

  • 20 Kasım: Alpöge, çalışmanın sonlarına doğru Claude’un sürecin merkezinde yer aldığını söyleyerek iddia edilen kanıtı duyurdu.

  • 21 Kasım: Araştırmacılar kapsamlı Lean kontrollerinin yapıldığını bildirdi; karşılaştırma testi ve matematiksel inceleme ise sürüyordu. Clay Enstitüsü hipotezi hâlâ çözülememiş olarak listeliyordu.

Duyurunun Anthropic’in borsaya kote olmasından bir gün sonra yapılması dikkat çekti. Alpöge, zamanlamayı Üst Yönetici Dario Amodei ile görüştüğünü ve gözlemcilerin bu duruma kuşkuyla yaklaşabileceğini kabul ettiğini, ancak bu yorumu reddettiğini söyledi. Zamanlama, yanıtı ifadeye ve kanıta bağlı olan matematiksel soruları yanıtlamıyor.

Reklam

Kabul edilmesi için ne gerekiyor?

Clay Enstitüsü’nün ödül kuralları, önerilen bir çözümün uygun bir hakemli yayında yayımlanmasını ve matematikçiler arasında geniş kabul görmesini şart koşuyor. Enstitü ödülü vermeyi değerlendirmeden önce, çözümün yayımlanmasının ardından en az iki yıl boyunca inceleme altında kalması gerekiyor. Bu süreç araştırmacılara kanıtı denetleme, hataları bulma ve belirtilen problemi çözüp çözmediğini değerlendirme zamanı tanıyor.

21 Kasım itibarıyla iddia bu aşamaları tamamlamamıştı. Ödül için herhangi bir karar tarihi açıklanmadı. Öncelikli çalışmalar teknik ve matematiksel nitelikte: bağımsız kod kontrollerini tamamlamak, biçimsel teoremin Riemann hipotezi olduğunu doğrulamak ve araştırmacıların inceleyip tartışabileceği bir açıklama hazırlamak.

İddia, yapay zekâ tarafından üretilen matematiksel çalışmalardaki daha geniş çaplı bir artışın ortasında gündeme geldi. Başka şirketler de bazıları hâlâ inceleme gerektiren zor problemlerle ilgili çözümler veya ilerlemeler duyurdu. Bu üretim hacmi pratik bir güçlük yaratıyor: Araştırmacılar hangi iddiaların ilgiyi hak ettiğine karar vermeli ve bunları denetlemek için zaman ayırmalı. Bu örnekte Lean, çok sayıda mantıksal adımı sınama olanağı sunarken iddianın anlamını ve önemini değerlendirmede insan matematikçiler merkezi rol oynamayı sürdürüyor.

Bilinmesi gerekenler

  • Anthropic matematikçisi Levent Alpöge, 20 Kasım’da Claude’un Riemann hipotezini kanıtlamasına yardım ettiğini söyledi.

  • Hipoteze göre Riemann zeta fonksiyonunun trivial olmayan her sıfırı, gerçek kısmı bir olan bir doğru üzerinde yer alıyor.

  • Bildirildiğine göre Lean kontrolleri 175.187 modülü kapsadı; ancak 21 Kasım’da karşılaştırma testi ve daha kapsamlı matematiksel inceleme sürüyordu.

  • Anthropic’in ağustos ayındaki sonucu, doğru üzerindeki sıfırların bilinen asgari oranını yüzde 41,6’dan yüzde 67,2’ye çıkardı; bu, hipotezin tamamının kanıtı değildi.

  • Clay Matematik Enstitüsü problemi çözülememiş olarak listelemeye devam etti. Enstitünün ödül kuralları yayımlanma, geniş kabul ve en az iki yıllık inceleme gerektiriyor.

Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir