Artan su açığıyla boğuşan bir il
Punjab, yeraltı suyunu doğanın yerine koyabileceğinden daha hızlı tüketiyor; çiftlikler, kasabalar ve şehirler sınırlı arıç için rekabet ediyor. 2012 ile 2017 arasındaki beş su yılını kapsayan bir değerlendirme, yeraltı su rezervlerinin yılda yaklaşık 5,5 milyar metreküp azaldığını tahmin etti. Ayrıca, Punjab'ın arıç ve talep arasındaki boşluğu kapatmak ve yer altında su tutan kaya ve toprak tabakası olan yeraltı su havzasını sürdürmek için yılda ek olarak 10 milyar metreküp kullanılabilir suya ihtiyaç duyduğunu belirledi.
İçindekiler
Sayılar, Punjab'ın Pakistan'ın büyük bir kısmını beslediğini ve sıralarındaki suyu yoğun olarak kullandığını tanımlıyor. Ancak değerlendirmenin su hesapları 2017'de bitiyor, pompa sayısı ve çiftçilerin pompalara güç sağlama yöntemi ise bundan sonra değişti. Günümüzdeki açığın boyutu kesin olarak bilinmiyor. Merkezdeki sorun açık: Punjab, ürünleri sürdürmek için yeraltı suyuna bağımlı ama çekimler bu kaynağa basınç oluşturmaya devam ediyor.
Birleşmiş Milletler gıda ajansının değerlendirmesi, talep, tarım ve şehirler dahil olmak üzere tüm sektörlerde arıçtan fazlasını bulduğunu tespit etti. Ayrıca azalan nehre ve tatlısu kaynaklarını, su verilerindeki boşlukları ve kullanıcılar arasındaki artan rekabeti açıkladı. İlde su kırgınlığı yalnızca çok az yağış olduğuyla ilgili değil. Aynı zamanda suyun nereye gittiği, ne kadar verimli kullanıldığı ve çekimlerin takip edilip edilmediğiyle de ilgilidir.
Neden yeraltı suyu bu kadar önemli?
Yeraltı suyu, yüzey altında saklanan suyudur. Çiftçiler bunun için kuyu pompaları kullanırken, evler ve işletmeler de buna güvenir. Punjab'ın birçok bölgesinde kuyular, tarımda kullanılan suyun yüzde 80 ila 100'ünü sağlar. Tüm Pakistan’da yeraltı suyu, kırsal evsel su ihtiyaçlarının yaklaşık yüzde 90’unu ve kentsel evsel ihtiyaçların yüzde 70’sinden fazlasını karşılamaktadır, Dünya Bankası çalışması’na göre.
Punjab, Pakistan’taki yeraltı suyu pompalamasının yaklaşık yüzde 90’sinden sorumludur. Bir politika çalışması, ülke genelindeki yeraltı suyu çekiminin — yani pompalanan suyun — yılda yaklaşık 65 milyar metreküp, karşıtı olarak doldurma miktarının ise yaklaşık 55 milyar metreküp olduğunu tahmin etmektedir. Bu ulusal rakamlar yılda yaklaşık 10 milyar metreküp bir boşluk gösterse de, denge yerlerine göre büyük ölçüde değişmektedir. Punjab’ın tahmin edilen yıllık azalması 5,5 milyar metreküp’tür; bu da 2012-2017 su hesaplarına dayanan Punjab bazlı bir rakamdır.
Çiftçiler kanal suyunun gelmediği durumlarda güvenilir bir yedek aradıkça kuyular daha önemli hale geldi. Punjab’ta tarımsal su kaynaklarında yeraltı suyunun payı 1960’da yüzde 8’den 2010’da yüzde 50’ye yükseldi ve 2020’de yarısını geçti. Kanal uçlarındaki bazı çiftçiler daha az yüzey suyu alır ve daha fazla pompa kullanmak zorundadır. Bu, su seviyeleri düştüğünde daha derin bir kuyuya ihtiyaç duyulması anlamına gelebilir ve küçük çiftlikler için daha yüksek maliyetler ve daha büyük riskler doğurabilir.
Düşen su seviyelerinin saha üzerindeki etkileri
Su yetkililerinin rakamları, değişikliğin ne kadar yaygınlaştığını gösteriyor. Yeraltı suyunun 60 ayağın daha derininde olduğu Punjab’daki alan, 2004'te 641 kilometrekareden 2024'te 7.701 kilometrekareye yükseldi. Lahore’da bildirilen ortalama derinlik o iki dönemde yaklaşık 31 ayağından 78 ayağa yükseldi. Pakpattan’da ise 29 ayağından 73 ayağa yükseldi. Yeraltı suyu 2014 ile 2024 arasında 31 ilçenin 30’unda daha derinleşti.
Lahore’da 1.800'den fazla kuyu pompası günde yaklaşık 4,32 milyon metreküp su pompalıyor. Bir çalışma, son yıllarda şehrin su seviyesinin yılda yaklaşık bir metre azaldığını göstermektedir. Tüm Punjab’da sulanan alanların yaklaşık yüzde 15’i zaten kritik bir azalma yaşayan bölge, politika çalışmasına göre. Düşen su seviyesi, pompanın suyu kaldırmak için daha derine inmesi anlamına gelir. Bu sulama maliyetini artırabilir ve kuyuları daha az gelirin olan çiftçilerin erişiminin dışına itebilir.
Su kalitesi krizin başka bir boyutudur. Tuzluluk, kirlilik ve doğal olarak oluşan kirlilik maddeleri suyu içilebilir veya sulama için uygun olmama durumuna getirebilir. Yeraltı suyu, Sindh ile kıyaslandığında Punjab'ın büyük bölümünde nispeten iyi kalitededir, ancak Punjab'ın bazı alanlarında tuzlu su bulunmaktadır. Zayıf drenaj ayrıca tuzları toprağa ve suya bırakabilir. Sadece daha fazla pompa, çıkarılan su güvenli değilse veya ürünler için çok tuzlusuysa bir kıtışı çözemez.
Güneş pompaları rahatlama ve yeni bir baskı getiriyor
Güneş panelleri, elektrik fiyatları yükselmesi sonrasında özellikle birçok çiftçi için kuyu pompalarını çalıştırmayı daha ucuz hale getirdi. Bir ürünü kurtarmaya çalışan bir çiftçi için ışık, maliyetli şebeke elektrikleri veya dizel yerine geçebilir ve suyu ihtiyaç duyulduğunda kullanılabilir kılabilir. Ancak daha ucuz bir pompa, bir çiftçinin ne sıklıkta pompa yapabileceği üzerindeki bazı maliyet sınırlarını da kaldırıyor.
Tahminlere göre güneş enerjisi şu anda Pakistan genelinde yaklaşık 650 bin kuyu pompası çalıştırıyor; bunlardan yaklaşık 400 bini şebeke elektriklerinden geçirilen ve 2023'den itibaren yeni edinilen 250 bin pompadır. Punjab’da görüştülen çiftçiler, pirinç sahalarının daha sık, bazen günde birkaç kez sulandığını anlattı. Ulusal tarımsal alanlarda pirinç'e ayrılan alan 2023 ile 2025 arasında yüzde 30 ararken, daha az su yoğun olan mısır'a dikilen alan yüzde 10 azaldı.
Bu eğilimler, güneş pompalarının yeraltı suyu azalmasında tam olarak ne kadar payına düştüğünü göstermez. Yağış ve sel yeraltı suyunu yeniden doldurabilir ve su kullanımı çiftlikten çiftliğe değişiklik gösterir. Punjab sulama bakanı Muhammad Kazim Pirzada, güneş enerjisini temiz bir kaynak olarak tanımlarken aynı zamanda su seviyesini de etkilediğini uyardı. Pratik zorunluluk, güneş enerjisinin çiftçilere sağladığı tasarrufun sınırsız pompalamaya dönüşmesini engellemektir.
İklim ve değişen kaynaklar belirsizliği artırıyor
İklim değişikliği, yağışları ve su akışlarının zamanlamasını bozarak planlamayı daha zor hale getirir. Daha yüksek sıcaklıklar buharlaşmayı ve bitki su ihtiyaçlarını artırır. Yağış değişiklikleri, erken kar erimesi, sel ve kuraklıkların hepsi nehrin ulaşan suyun ve yeraltı depolarına sızdığın miktarını etkileyebilir.
Punjab'ın su arıç nehir ve kanal akışlarına da bağlıdır. Değerlendirme, 1960 Nehri Suları Antlaşması'ndan sonra nehir akışlarının yaklaşık 30 milyar metreküp düştüğünü ve İlin alanının yalnız yüzde 1,7'sinin sulak alan olduğunu tespit etti. Antlaşma, Nehri suları sisteminin sularını Hindistan ve Pakistan arasında ayırır. Hindistan'ın 2025'te anlaşmaya katılmasını askıya alması, Pakistan'ın su güvenliği endişelerini artırdı. İlin hâlâ iç bir görevi var: aldığı suyun daha iyi kullanılmasını sağlamak ve yerden alınan suyun takibini sürdürmek.
Ulusal projeksiyonlar su için artan rekabeti işaret etmektedir. Bir Dünya Bankası çalışması, tarımsal talebin 2015'te 136,9 milyar metreküp'den 2025'te 146,8 milyara yükseldiğini, yani yüzde 7,2 bir artış olduğunu öngörmektedir. Aynı çalışma ayrıca kişi başı su mevcudunun 2010'da 1.500 metreküp'ten 2025'te 1.000'e ve 2050'te 900'e düşeceğini öngörmektedir. Nüfus artışı, iklim etkilerinden önce de, aynı toplam arıç sayısının daha fazla insanı karşılaması anlamına gelmektedir.
Kurallar mevcut ancak izleme hâlâ zayıf
Pakistan'da su ile ilgili yasalara ve politika hedeflerine sahip olmakla birlikte, kurallar eşit şekilde uygulanmıyor ve yeraltı suyu pompalaması yetersiz ölçülüyor. 2018 Ulusal Su Politikası, yeraltı su bilgisinin ve yönetiminin iyileştirilmesini talep etmektedir. 2019 Punjab Su Kanunu, iller bazlı bir yasal çerçeve sağlamaktadır. Bir politika çalışması, uygulamanın tutarsız ve yetersiz kaynaklı olduğunu, sorumluluğun ise kanallar, kentsel arıç ve çevre üzerinde odaklanan kurumlar arasında paylaştığını belirtmektedir.
Pompalamanın ölçeği denetimi zorlaştırıyor. Çalışmaya göre Pakistan 2024'te 1,5 milyondan fazla kuyu pompasına sahipti ve bunların yüzde 79'u Punjab'da idi. Birçoğu lisanslı ve sayaçlı değil, yani yetkililerin her kuyunun ne kadar su aldığı hakkında tam bir sayımına sahip değillerdir. Punjab'ın izleme ağı yaklaşık 3 bin gözlem kuyusunu içeriyor ancak bunların yaklaşık yarısı işlevsiz, kalan ölçümler ise hatalar içerebilir.
Bir yasa yükümlülükler getirebilir, ancak bir sahada neler olduğunu şekillendirmek için çalışan bir izleme ve net sorumluluğa ihtiyaç duyar. Güvenilir ölçümler olmadan yetkililer en çok azalan alanları kolayca belirleyemez, pompalamayı yeniden doldurma ile karşılaştıramaz veya kısıtlamaların işe yarıp yaramadığını kontrol edemez. Çiftçiler ise, yerel olarak ne kadar suyun mevcut olduğu veya komşularının serbestçe pompa yapıp yapmadığını bilmeden uygulamalarını değiştirmeye istenebilirler.
Azalmayı yavaşlatabilecek tedbirler
Değerlendirme, su arıç, talep, politikalar ve kurumsal sorumlulukları gözden geçirmek için iler bazlı su komisyonu önermektedir. Ayrıca Planlama ve Geliştirme Bakanlığı'nda bir koordinasyon birimi önerilmektedir. Bu tür kuruluşlar kurumları bir araya getirebilir, fakat yararları güvenilir veriye, teknik personele ve kararları uygulamaya güç sahibi olmaya bağlıdır.
Diğer tedbirler daha az su kullanımına ve alınan suyun bir kısmının yerine konulmasına odaklanır. Damla ve süpürge sulaması, tüm tarla boyunca sel sulaması yapmak yerine kontrol edilen miktarlarda su verir. Bu sistemler yatırım ve eğitim gerektirdiği için çiftçiler için uygun maliyetli finansman ve pratik yardım önemlidir. Tarım teşvikleri de ayarlanabilir; böylece pirinç ve şeker kâmbu gibi su yoğun ürünler, yeraltı su havzası zaten ciddi stres altında olduğu yerlerde teşvik edilmemiş olur.
Yeniden doldurma projeleri, aksi takdirde boşa gideceği suyu yakalamaya yardımcı olabilir. Seçenekler arasında sulak alanların geri kazandırılması, yeniden doldurma kuyuları ve küçük depolama yapıları inşa etmek ve şehirlerde yağmur suyu toplamak yer almaktadır. Güvenli yeniden kullanım için atık suları arıtılması tatlısu kaynaklarına olan basıncı azaltabilir. Politika çalışması ayrıca kuyuların lisanslanmasını ve sayaçlandırılmasını, su hesaplaşmasının iyileştirilmesini ve Ulusal Yeraltı Su Kurulu'nun kurulmasını önermektedir.
Kanal bakımı da çözümün bir parçasıdır. Daha güvenilir teslimatlar, özellikle kanal uçlarındaki çiftçilerin kuyulara yönelme ihtiyacını azaltabilir. Fiyat değişiklikleri tasarrufu teşvik edebilir, ancak çiftçiler su ücretlerinin onarmaları ve güvenilir arıç desteklediğini görebilirlerse daha güvenilirdir. Amaç, kanal suyu ve yeraltı suyunu birbirinden bağımsız kaynaklar olarak ele almak yerine birlikte yönetmektir.
Özet
- Punjab'taki yeraltı suyu azalması, 2012 ile 2017 arasını kapsayan su hesaplarında yılda 5,5 milyar metreküp olarak tahmin edilmiştir.
- Pakistan’taki yeraltı suyu pompalamasının yaklaşık yüzde 90'u Punjab’da gerçekleşir; burada kuyular tarımda kullanılan suyun büyük bir kısmını sağlar.
- 2024'te yeraltı suyu, İlin 7.701 kilometrekareesinde 60 ayağın daha derinindeydi; bu alan 2004'te 641 kilometrekaredi.
- Güneş pompaları çiftçilerin enerji maliyetini azaltır ancak sık pompalamayı daha kolay hale getirebilir; su kullanımı ve yeraltı su havzası seviyeleri ise yeterince izlenememektedir.
- Daha iyi ölçüm, verimli sulama, güvenilir kanallar, dikkatli tarım planlaması ve yeraltı suyu yeniden doldurma, önerilen yanıtlardan bazılarıdır.






